او در این جلسه مقدمهٔ بحث دربارهٔ قرآن و ادبیات مدرن را میگوید: هدف جلسات، ضرورت بحث، محوریت و پیچیدگی قرآن و تفاوت هنر کلاسیک با مدرن. سپس از تکنیکهای ادبی قرآن به ریتم میرسد و در پایان به پرسش و پاسخ با حاضران میپردازد.
هدف جلسات
او میگوید میخواهد نشان دهد شگردهای ادبی قرآن به عنوان یک متن ادبی بسیاریشان شناختهشده است و در ادبیات کلاسیک دربارهٔ آنها بحث شده. توجه خاصش روی نکاتی است که در طول تاریخ بحث مفصلی دربارهٔ آنها نشده یا اخیراً به آنها توجه شده، و وارد فصاحت و بلاغت کلاسیک خیلی نمیشود.
او میگوید مسلمانها معمولاً بعد از تثبیت یک کشف علمی در قرآن شاهدی برایش پیدا میکنند و کمتر کسی پیش از کشف از قرآن حدسی میزند، که به نظرش کار جالبی نیست. میخواهد به فنون ادبی اشاره کند که در قرآن هست و هنوز متداول نشده، تا مسلمانها پیش دستی کنند؛ و فکر میکند با اطمینان میشود گفت در آینده نه چندان دور چنین شگردهایی در ادبیات مدرن پیدا خواهد شد.
ضرورت بحث
او میگوید بعد از ۱۱ سپتامبر دورهٔ خاصی برای دین و اسلام شروع شده؛ جنبشی که بعضی اسم «نئوایتئیسم» روی آن میگذارند به اسلام حمله میکند و مسلمانها، مخصوصاً بعد از داعش، به یک نوع خشونتگرایی متهم هستند. به نظرش طالبان و داعش آدمهایی هستند که خیلی صادقانه بر اساس فقهی که به آنها آموزش داده شده کار میکنند، پس مسلمانها به بازنگری در آموزشهای دینی نیاز دارند. او فکر میکند فشار بیرونی ضرورت اصلاحگری را تحمیل میکند و فرصتی است برای بازگشت به دین واقعی.
اصلاحگری از نظر او حذف و اضافه با منطق خودمان برای سازگار کردن دین با دوران نیست، بلکه برگشتن به قرآن است. به نظرش هیچ عقیدهای را قرنها سالم نگه نمیدارند؛ مثال میزند مارکسیسم را که خیلی زود به استالینیسم و خمرهای سرخ رسید، و مسیحیت قرون وسطی را. او میپرسد در قرآن کجا به اهل کتاب کافر گفته میشود و کجا اعدام مرتد آمده، و میگوید از آیهای که دربارهٔ مرتدین است به نظر نمیآید قرار باشد مرتدین کشته شوند.
او میگوید به نظر نمیآید جهانگشایی خلفای اموی و عباسی، که فتوای واجب بودن حملهٔ سالانهٔ خلیفه در قرن دوم با آن همراه شد، ریشه در قرآن داشته باشد. قصدش در این جلسات حرف زدن دربارهٔ تحریفات نیست؛ بحثهایش محتوایی نیست و تکنیکی است، یعنی پیشرفته بودن شگردهای ادبی قرآن به این معنا که از دوران خودش جلوتر به نظر میآید. مسلمانها از قرن دوم فصاحت و بلاغت قرآن را نشانهٔ اعجاز میدانستند، ولی او میگوید فقط جزئی از ادبیات قرآن بررسی شده و خیلی چیزها ناگفته مانده است.
محوریت و پیچیدگی قرآن
او میگوید قرآن در اسلام به شدت در مرکز است، چون ادعا این است که معجزهٔ پیامبر قرآن بوده؛ در مسیحیت شخصیت مسیح و کلیسا از متن کتاب محوریت بیشتری دارند. به نظرش معجزه بودن کتاب با خاتمیت رابطهٔ منطقی خوبی دارد: معجزات موسی و مسیح برای مجاب کردن همدورههایشان بود، ولی پیامبری که قرار است برای ابد مردم را مجاب کند باید معجزهای بیاورد که تا ابد در دسترس باشد.
نکتهٔ دوم، جدا از نشان دادن حقانیت اسلام به غیر مسلمانها، این است که اگر شگردهای ادبی قرآن را نفهمیم نمیتوانیم آن را خوب درک کنیم؛ او میگوید سوءتفاهم دربارهٔ بعضی شگردها تفسیرهای متفاوتی پدید آورده و میخواهد در مواردی این را نشان دهد.
او اصرار دارد که قرآن بسیار پیچیده است و این با هدایت کننده بودن قرآن منافات ندارد: مثل شعر شاملو که بدون زمینهٔ ادبی کامل درک نمیشود ولی ممکن است یک شعرش را خوب بفهمی. به شوخی و جدی میگوید کتاب را باز میکنی و نوشته «الم»، یعنی «از اول به چیزی بر میخوردی که چیزی از آن نمیفهمید». میگوید سعی میکند شما را قانع کند که مسلمانها تا الان داستانهای قرآن را هم نفهمیدند، چون تفسیری نیست که بخشهای روایی مهم سورهٔ یوسف را توضیح داده باشد؛ و ۱۴۰۰ سال تفسیر به فهم خوبی از قرآن نزدیک نشده. خودش در ۱۸ سالگی تحت تأثیر قرآن قرار گرفت و شهادت میدهد هیچ چیزی نمیفهمید.
هنر کلاسیک و هنر مدرن
او میگوید منظورش از هنر مدرن لزوماً مدرنیسم به عنوان نهضت هنری نیست. مهمترین ویژگی به نظر او میزان پیروی از قواعد از پیش تعیینشده است: هرچه کلاسیکتر، پیروی از قواعدی که دیگران وضع کردهاند برجستهتر. خطاط نستعلیق باید دال را همانطور بنویسد که معیارهای زیبایی از قبل دیکته میکنند؛ در قرآن نستعلیق میرخوانی همهٔ دالها شبیه هماند، انگار ماشین نوشته. در شکسته نستعلیق جا برای شکستن قواعد باز میشود.
در موسیقی باروک آکوردهای ممنوع بود و در دوران مدرن چیز ممنوعی نیست. او جملهٔ نویسندهای فرانسوی را میآورد که «در هنر هیچ قاعدهای وجود ندارد مگر برای شکستن». در شعر فارسی کلاسیک ۳۲ وزن بود که اساتید قبلی به آنها مشروعیت داده بودند؛ نیما اوزان خودش را آورد و در شاملو وزن خاصی نمیبیند. به شوخی یا جدی میگوید شاید حافظ بلبل ندیده باشد و رودکی تا جایی که میداند مادرزاد نابینا بود؛ ولی نیما وقتی از داروک میگوید احتمالاً همان را میبیند.
او میگوید این یک طیف است: شاعران بزرگ همیشه جنبههای مدرن داشتند، مثلاً حافظ واژهٔ «رند» را خودش با بار مثبت ساخته، و در دیوان شمس مولانا احساس میکند کم مانده بود ریتم شعر را هم بشکند. تأکید میکند حرفهایش خیلی ضد کلاسیک به نظر میرسد، ولی کلاسیک هم حسنهایی دارد و میرخوانی هنرمند بزرگی است.
به نظر او ویژگی مثبت هنر مدرن صداقت بیشتر و تنوع است؛ اما پاشنه آشیل هنر مدرن هم هست، چون اکثر هنرمندان مدرن درون خیلی پالایش شدهای ندارند و ممکن است به مردم آسیب برسانند؛ او میپرسد سر فیلم «قاتلین بلافطره» در دنیا قتل اتفاق نیفتاد. بخشی از هنر مدرن فرم جدید بدون توجه به محتواست و نوآوری برای نوآوری، که به نظرش روحیهٔ سرمایهداری است؛ نوآوری مولانا برای گفتن چیز مهمی بود. هنر مدرن برای مخاطب هم جای بیشتری برای مشارکت میگذارد.
ریتم در شعر کلاسیک و نو
او میگوید تکنیکهای قرآن را از کوچک به بزرگ میگوید: حروف و حرکات، واژهها، گروهها، جمله و در نهایت داستان. اولین مورد ریتم است که حرکتها هم میسازند. در عروض هر عبارت را به هجای کوتاه و بلند تقطیع میکنند؛ همهٔ شاهنامه بر یک وزن است و همهٔ مثنوی بر وزنی دیگر. در شعر فارسی ۳۲ وزن تثبیتشده بود و هنر شاعر کلاسیک این بود که وزن متناسب با محتوا را انتخاب کند.
او میگوید شیوهٔ پیدا کردن ریتم در شعر کلاسیک خیلی دقیق نبود و ریتم فقط حاصل همان چیزها نیست. نقطهٔ شروع خوبی است، چون واضحتر از این نمیشود که ریتم در قرآن کلاسیک نیست: هرجای قرآن را باز کنید عبارتهای آهنگین و قافیههایی میبینید ولی نه مثل شعر کلاسیک، و به نظر میآید وزنها به هم ریخته است. ویژگی شعر نو هم این است که ریتمش آزاد است.
او شعر «سال بد سال باد...» از شاملو را میخواند که ریتمش تکرار نمیشود ولی آهنگین است. پنهان نمیکند که از ریتم تکراری کلاسیک بدش میآید و میگوید نت را صد بار تکرار کردن موسیقی نیست. او میگوید در توهین به ریتمهای کلاسیک فروگذار نیست: ذهنی که از تکرار لذت میبرد را مثل بچهها ذهن ابتدایی میداند و این را یک جور عقبماندگی میخواند؛ و شاعر وقتی وزنی را انتخاب کرد دیگر نمیتواند وسط شعر ریتم را عوض کند.
ریتم در قرآن
او میخواند «إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ...»: عبارتها اول وزنی دارند و تکرار میشوند، بعد ناگهان «یَا أَیُّهَا الإنْسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» میآید تا شما تکانی بخورید؛ اگر آن هم در همان ریتم میآمد این تأثیر را نداشت. در «والعادیات» ریتم تند میشود و بعد ناگهان مکث میرسد. به گفتهٔ او ریتم قرآن حتی نیمایی نیست و بیشتر شبیه شاملوست: ریتم دارد ولی کاملاً آزاد است و هر جا لازم باشد تند میشود و مکث میکند.
از سورهٔ یوسف مثالی میآورد که از الهی قمشهای شنیده: برادران یوسف شبانگاه گریان نزد پدر میآیند، «وَ جاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْكُونَ»، و کشیده شدن آخرش ریتم مرثیه و عزاداری است. فکر میکند کسی که حس ریتم دارد، بدون دانستن عربی، حس خبر بد را میگیرد، در حالی که «والعادیات» حس حماسه دارد.
در داستان موسی در سورهٔ قصص، موسی در نزاع ضربهای میزند و مردی میمیرد و میگوید «فَاغْفِرْ لِي»، و بلافاصله «فَغَفَرَ لَهُ». به نظر او ریتم این عبارت مثل شلیک است و این حس را میدهد که خدا به همین راحتی میبخشد، وقتی کسی واقعاً پشیمان است؛ ریتم داخل روایت حسی ایجاد میکند که موعظه نمیکند.
او میگوید ریتم در قرآن تابع این است که چه چیزی قرار است گفته شود و انگار برای هر چیزی ریتمی خلق میشود، نه اینطور که در کلاسیک یک محتوایی را در ۳۲ قالب میبینند. نمونه احکام ارث در سورهٔ نساء است با ریتمی که جای دیگر نیست و در آیهٔ آخر سوره «یستفتونک» دوباره ظاهر میشود. در پایان میپرسد چرا مسلمانهایی که قرآن را دوست داشتند این ریتمها را تقلید نکردند؛ میگوید نمیخواهد بگوید این سؤال بی جواب است، ولی شگفتانگیز است که تا غربیها ریتمها را شکستند تقلیدی نبود.
پرسش و پاسخ دربارهٔ قالبهای کلاسیک
یکی از حاضران مخالفت میکند که شعر شاملو هم وزن عروضی ندارد ولی از موسیقی درونی کلمات و به هم ریختن نحو استفاده میکند، و شاعر وزندار هم میتواند چنین کند. او قبول میکند و مثال وزنهبرداری را میآورد که با دست و پای بسته وزنهٔ سنگینی را بلند کرده. بزرگانی مثل فردوسی در وزن «فعولُ فعولُ فعولُ فعل» تغییر ریتم ایجاد کردند، مثل گفتار سهراب در نفسهای آخر که ریتم تند میشود.
او میگوید در شعر کلاسیک تغییر ریتم هست ولی در حد مختصر؛ یکی از حاضران میگوید خیلی هم مختصر نیست و مثال حافظ را میآورد. سؤال او این است که چرا باید دست و پای خود را ببندد و خودش را در ۳۲ قالب کهن محدود کند.
حاضری میپرسد موسیقی چرا دلپذیر است. او دلپذیر بودن را از بیانگر بودن جدا میکند و میگوید اگر اختیار ریتمها در دست ما باشد بهتر میتوانیم بیان کنیم. وقتی حاضر دیگری میگوید ما در آن برهه تاریخی نیستیم و نمیتوانیم بفهمیم، میگوید قبول دارد و سؤالش این بود که چرا الان آن محدودیت را نگه داریم. جواب سؤال خودش را اینجا میبیند: به نظرش مغز بشر در قرنها تغییر کرده، حدس میزند مغز آدم ۱۴۰۰ سال پیش آنگونه نسبت به ریتم کار نمیکرد، و فکر میکند ریتم ثابت داشتن کودکانه و متعلق به دوران قدیم است.
→ متنِ کاملِ این جلسه