جلسهٔ پیش دربارهٔ ریتم و وزن عروضی بود و او میخواهد از ساده به پیچیده برود: نخست اثر حروف جدا از معنا، بعد واژهها و عبارتها و اگر وقت شود داستانها. او یادآوری میکند که قرآن به شعر مدرن شبیه است نه شعر کلاسیک، چون وزن ثابتی را رعایت نمیکند. در این جلسه نمونههایی از واج آرایی در شعر فارسی و در قرآن میآید.
ریتم و حروف
او میگوید در پایان جلسهٔ پیش پرسشی شد و در پاسخ شعری از فردوسی خواند که به گمان او ریتم در آن تغییر میکند در حالی که وزن عروضی ثابت میماند. تئوری عروضی با سادهسازی همراه است و عوامل دیگری هم ریتم را تحت تأثیر قرار میدهند، از جمله حروف: اگر حروف کنار هم همنشین خوبی باشند و راحت تلفظ شوند ریتم تند میشود، وگرنه کند. میم و ب خوب دنبال هم میآیند، ولی حرفی که از لب میآید با حرفی که از حلق میآید ممکن است همنشین خوبی نباشد. قاعدهٔ خاصی نیست و هر کس میتواند خودش حروف را کنار هم بگذارد و ببیند خوب تلفظ میشوند یا نه.
از قدیم در فارسی صنعتی به نام واج آرایی داشتهایم، یعنی تکرار حرفی یا حروفی که همنشینهای خوبی برای هماند و کلام زیبا میسازند. او میگوید بخش عمدهٔ آنچه فصاحت میشناسیم همین است: هماهنگی واژهها از لحاظ تلفظ، و ناهماهنگی در کلام سکته میاندازد و ریتم را کند میکند. به نظر میآید این یک مسئلهٔ فیزیولوژیک باشد، دربارهٔ اینکه حروف را چگونه با دهان و زبان تلفظ میکنیم.
واج آرایی در شعر فارسی
از حافظ مصرع «دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود» را میخواند و از فردوسی بیتی با چ و خ. به گفتهٔ او اینها فقط روان بودن و تند شدن ریتم نیستند: «تسبیح بگسست» صدای افتادن مهرهها را دارد که با سینها تناسب دارد، و در بیت فردوسی چ و خ صدای خم شدن کمان و کشیده شدن زه را میسازند.
دربارهٔ بیت اقبال با میم میگوید نه میم دارد و صدای آ هم به آن زیبایی داده، و همهٔ شعرهایی که میخواند از نظر محتوا هم خوباند. دربارهٔ بیتی از حافظ میگوید هرچه واحدی که تکرار میشود بزرگتر باشد معمولاً تلفظ راحتتر میشود، مثلاً با جناس. او میگوید برای شاعران بزرگ صنعت ابزار دست بود تا حرف خود را بزنند، و شاعران متوسط به پایین هستند که میخواهند صنعتی را به چشم مردم بیاورند.
حافظ انگار دوست ندارد صنعتی که استفاده میکند خیلی در چشم باشد: بارها برای او پیش آمده که پس از مدتی در شعری که حفظ بوده بازیای با کلمات یا حروف دیده، مثلاً در بیتی که خطاطی شده بود دید «این» و «آن» مدام تکرار میشوند. شعر آنقدر قشنگ و با معنی است که این چیزها دیده نمیشود، در حالی که در شعر آدمهای متوسط به پایین چون معنای خاصی نیست صنعت به چشم میآید. از امیری فیروزکوهی هم نقل میکند که دو بار هنگام خواندن شعر حافظ از حال رفته و هر دو بار به خاطر صنایع لفظی بوده نه معنا.
واج آرایی در قرآن
به گفتهٔ او هر کس قرآن را خوانده باشد میداند که در بسیاری از جاها حروف تکراری یا حروف با همنشینی خوب هست، نه فقط در جزء سی بلکه در همهٔ سورهها، حتی جایی که حکم گفته میشود. مثالها: لا اله الا الله با لام و الف، آیهای از موسی با لام و قاف که روی قاف مشدد پایان میگیرد، آیههای تکویر با سین، و آیههایی با قاف و غین یا کاف تکراری؛ او میگوید تقریباً در هر آیه میشود صنایع لفظی با حروف پیدا کرد. همچنین گرامر عربی به وزن وابسته است، و اسمهایی که همه به وزن فاعل هستند، مانند آیهٔ توبه یا آغاز مرسلات، آهنگ میسازند.
مثال اصلی را فراموش کرده بود: آیهای از هود دربارهٔ پایان طوفان نوح که شانزده میم دارد و هشت تا از آنها پشت هم است. به گمان او از نظر واج آرایی کلاسیک یک جور رکورد جهانی است و در زبانی غیر از عربی نمیشود چنین کاری کرد، چون نون ساکن پیش از میم تبدیل به میم میشود. او به نظر خودش که در کتابی ندیده میگوید میمها ابتدا صعود میکنند، وسط آیه به قله میرسند و بعد نزول میکنند.
تنافر حروف و تناسب با محتوا
در بحث فصاحت میگویند کلام فصیح از تنافر حروف خالی است. او میگوید مثال تنافر در قرآن کم نیست و گاهی ریتم عمداً شکسته میشود، مثلاً در «إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا» یا «الصَّاخَّةُ» با دو تشدید پیاپی. در توصیف جهنم و قیامت بارها حروفی با تشدید میآیند که کلام را غیر روان و درشت میکنند، و این طبق تعریف کلاسیک با فصاحت سازگار نیست. نتیجهای که میخواهد بگیرد این است که قرآن دنبال آن چیزی نیست که واج آرایی در شعر قدیم دنبالش بود.
او از سید قطب نقل میکند که آیهٔ توبه تا «اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ» روان است و در این واژه تلفظ سنگین میشود تا سنگینی ماندن روی زمین حس شود. دربارهٔ آیهٔ قمر میپرسد اگر کسی صحنهٔ فجیعی را با کلامی پرنیانمانند بگوید احساس میکنید کار هنرمندانهای کرده؟ ریتم در قرآن مطابق معنا است، و به گمان او اولین بار سید قطب این را گفت. از دیدگاه او چیزی که به راحتی دیده میشود هماهنگی ریتم، همنشینی و دشواری تلفظ با معنا است؛ ادعای بزرگتر، یعنی شبیهسازی حالت روانی معنا، فقط ادعا است و نشان دادن علمی آن پیچیده به نظر میرسد.
فرعون، موسی و بنیاسرائیل
او میگوید چنین نیست که پیامبران و مؤمنان در قرآن زیبا و کافران زشت سخن بگویند؛ بسته به این است که چه کسی گفته و چگونه. فرعون واقعاً بلیغ بود و در قرآن در اوج بلاغت سخن میگوید؛ جملهٔ «ما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ» را مثال میزند که تأثیرگذار است ولی گویندهاش فرعون است. موسی در لحظهٔ وحی، که خدا مستقیم با او سخن گفته، حرفهایی میزند که حالت مرعوب شدن و لکنت دارد و انگار در شوک است.
گفتگوهای بنیاسرائیل را او پیشپاافتاده و غیر بلیغ میداند، مثلاً ماجرای پیاز و عدس و پاسخ آنها به موسی پس از ساخته شدن گوساله که از اول تا آخر معلوم نیست چه میگویند. قرآن همیشه بلیغ نیست چون سخن آدم غیر بلیغ را بیان میکند؛ بعضی چیزهایی که مشرکان مکه گفتند بسیار بلیغ نقل شده، و دعاهای ابراهیم از نظر بلاغت بینظیر است.
واژگان قرآن و ایزوتسو
در نظریهٔ ادبی کلاسیک دربارهٔ تک واژه بحث چندانی نیست جز اینکه واژهٔ مهجور یا ثقیل نیاورند و واژه گزینی درست باشد. او میگوید این نظر شخصی خودش است و جای بحث دارد: احساسش این است که شاید بزرگترین اشتباه تاریخ بشر بیتوجهی به اهمیت واژگان باشد، چون واژه برای بیان و کشف حقیقت از هر چیز دیگری مهمتر است و واژهٔ غلط هم داریم. هر زبان فرهنگی همراه دارد؛ اشکال کسانی را که میگویند فرهنگ عربی در قرآن انعکاس یافته چنین پاسخ میدهد که واژگان قرآن واژگان عربی نیستند و زبان قرآن به یک معنایی عربی حجاز آن روز نیست.
او از دو کتاب ایزوتسو یاد میکند، «خدا و انسان در قرآن» و «مفاهیم اخلاقی و دینی در قرآن». حرف ایزوتسو این است که هیچیک از واژگان اخلاقی و دینی قرآن به این معنا در عربی به کار نمیرفتند. مثال: کرامت در عرب جاهلی یعنی اصل و نسب اشرافی و تقوا واژهای منفی بود چون از ترس است، پس «اتقاکم» را آنها ترسوترین یا محتاطترین میفهمیدند و ایزوتسو آیه را در عربی آن زمان بیمعنا میداند. از مشتقات اسلام هم فقط مسلم به کار میرفت، آن هم با معنای منفی، و به گفتهٔ ایزوتسو قرآن واژهها را تأسیس کرده است.
سخنران میگوید شاعران هم واژهای را به معنای تازه به کار میبرند و با تکرار از خود متن معنا روشن میشود، مانند رند در غزل حافظ که پیش از او چنین معنای مثبتی نداشت. تقوا هم تصادفی ساخته نشده و از ریشهای به معنای محافظت آمده است. او فکر میکند به راحتی میشود ادعا کرد هیچ کتابی به اندازهٔ قرآن واژه تأسیس نکرده، و اگر بخواهیم مقام دوم بدهیم به گمان او هایدگر است.
واژههای قرآن و فهم آنها
اسلام در قرآن به نظر او مفهومی نزدیک به ایمان است: حالت تسلیم در برابر حق، که به مسلمان یا مسیحی بودن ربطی ندارد، و ابراهیم نمادش است. اگر کسی «إِنَّ الدّينَ عِندَ اللَّهِ الإِسلامُ» را به این معنا بفهمد که مسیحیت و یهودیت پذیرفته نیست، به گفتهٔ او با ذهنیت امروزی خوانده است. برای فهم واژه نخست باید دید در خود قرآن چگونه به کار رفته، بعد ریشه، و در آخر اگر اطلاعات کافی نبود، کاربرد عربها؛ استناد به شعر جاهلی را نوعی فقر نظری میداند.
او میگوید روایاتی هست که تقریباً میگویند موضوع اصلی تفسیر در قرن اول واژهها بود، مثلاً روایتی از عمر که در جمعی پرسید کسی معنای «أبّاً» را میداند، و میگوید سیوطی در «اتقان» نزدیک صد صفحه به واژههای غیر عربی قرآن پرداخته. میپرسد کسی که باید از قیامت بگوید و مردم مانندش را ندیدهاند، آیا مجبور نیست واژههایی به کار ببرد که شاید به چیز مهمی اشاره کنند؟ دربارهٔ سدرة المنتهى میگوید شاید عارفی با تجربهٔ عرفانی روشنش بفهمد.
شعر بیمعنا یعنی Jabberwocky را مثال میزند که واژهای بیمعنا بود و امروز در فرهنگ لغت معنا دارد، و میگوید ترسناک است که چقدر مطمئنیم بر سر بعضی واژههای قرآن هم چنین نیامده باشد؛ به نظر او این به تحقیق جدی نیاز دارد. با این حال قرآن را شاید از نظر تعداد واژههایی که به معنای خاص به کار برده با اختلاف زیاد بدیعترین کتاب میداند. تکنیک قرآن، تا جایی که بررسی کرده، این است که واژهای مانند ایمان یک جا در دیالوگ روزمره، مثلاً در دیالوگ برادران یوسف با پدر، معنای آشنایی دارد و از آنجا هستهٔ معنا که باور کردن است روشن میشود.
پرسش و پاسخ: فقه، متد و معنای واژهها
یکی از حاضران یادآوری میکند که در فقه «کفراً دون کفر» هم میگویند. او دربارهٔ کفر میگوید یکی از بزرگترین مشکلات ما در فهم قرآن این است که این مفاهیم در فقه معنای دیگری یافتهاند: به غیر مسلمان کافر میگویند، در حالی که در قرآن کفر یک حالت است و یک مسیحی ممکن است مؤمن باشد و یک مسلمان کافر. نجس را هم به نقل از آقای محمد تقی جعفری مثال میزند که در آیه یعنی پلید، ولی عدهای از فقها بعداً معنای فقهی تازهای به آن دادند.
دربارهٔ اینکه چرا فهم قرآن اینقدر پیچیده است، میگوید زبان ابهام دارد و حقیقت چیز سادهای نیست؛ ایراد از رسانه نیست بلکه از چیزی است که میخواهد دربارهٔ آن حرف بزند. به نظر او علت عمدهٔ واگرایی در تفسیر این است که متد روشنی برای تفسیر در نظر گرفته نشده، و مفسر باید بگوید واژهها را چگونه میفهمد؛ علامه طباطبایی از معدود مفسرانی است که مقدمه نوشته و بر تفسیر قرآن به قرآن تأکید کرده. به گفتهٔ او خود قرآن از محکم و متشابه سخن گفته و مفسران معمولاً دربارهٔ متد خود حرفی نمیزنند. او میگوید قرآن متن سادهای نیست، هرچند ممکن است یک آیه کسی را هدایت کند.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ واژههای چندمعنایی با قاطعیت میگوید در قرآن هر واژه دقیقاً به یک معنا به کار میرود، مگر در موارد بسیار استثنایی مانند عین. علم وجوه و نظایر را که معانی مختلف یک واژه را میشمارد منشأ اشتباه میداند. ایمان دو معنا ندارد، بلکه مفهومی است که امنیت و باور هر دو همزمان در آن هست؛ و او به تجربه میگوید مفاهیم انتزاعی اخلاقی و دینی قرآن همیشه یک معنا دارند، هرچند ممکن است پیچیده باشد.
او میگوید قدما ادعا کردند همهٔ قرآن روان است و بر آن کتابها نوشتند، و این را از اساس اشتباه میداند؛ دربارهٔ «صنعت التفات» هم میگوید قدما مفهومی را تعریف کردند و براساس آن گفتند این آیهها چقدر زیبا است، ولی آیهها آنگونه که آنان میگویند نیست. یکی از حاضران نظریهٔ بعضی روشنفکران دینی را مطرح میکند که روان بودن یا نبودن آیهها به حال پیامبر در آن روز برمیگردد. او این را نمیپذیرد و میگوید توجیه روشنفکر دینی مشکل را حل نمیکند؛ میپرسد چرا هر وقت سخن فرعون نقل میشود حال پیامبر خوب بوده و هر وقت دربارهٔ بنیاسرائیل است بد؛ به نظر میآید توجیهی دم دستی باشد. اگر کسی چنین بگوید، به گفتهٔ او باید پیامبر را به مقام شاعری بزرگ برساند. او میگوید فصاحت به آن معنا نباید میبود و نیست و خوب است که نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه