این جلسه با یادآوری دو جلسهٔ پیش آغاز میشود و موضوع اصلیاش گرامر است. او میخواهد ببیند فنون ادبی قرآن چقدر به شیوههای کلاسیک و چقدر به شیوههایی شبیه است که در قرون اخیر در ادبیات مدرن اروپا رسیدیم. مدرن را به معنای مدرنیسم نمیگیرد و میگوید شاید واژهٔ دقیقتر غیرکلاسیک یا معاصر باشد.
ریتم و معنا
او یادآوری میکند که در جلسهٔ پیش رسیدیم به اینکه ریتم فقط حاصل هجاهای کوتاه و بلند نیست و حروف و جملهبندی هم ریتم ایجاد میکنند. شاید مسلمانها که سالهای اخیر روی این موضوع خیلی کار کردند بتوانند ادعای خود را چنین صورتبندی کنند که حالت روانی که از تلفظ و آهنگ آیات به وجود میآید با معنای آنها هماهنگی دارد. نکتهٔ غیرکلاسیک این است که قرآن همیشه دنبال بیان سلیس و روان نیست و اگر دربارهٔ چیز ترسناکی صحبت شود ممکن است کلام زمخت شود؛ این یک جور انطباق فرم و محتوا است. او ندیده که جایی رسماً چنین چیزی اعلام شده باشد، شاید هم صراحتاً یا تلویحاً گفته باشند، ولی فکر میکند سید قطب و نویسندههای عرب مشابه در دههای اخیر همین را مدنظر دارند.
مهندس مهدی بازرگان کتابی دو جلدی به نام «سیر تحول قرآن» نوشته که به نظر او مستقل از تحقیقات عربی است که با سید قطب شروع شد. ایدهٔ کتاب این است که به نظر میرسد ریتم آیات در طول نزول از تند به کند رفته، و بازرگان پارامتری برای نسبت طول آیات گرفته است. او میگوید این پارامتر دقیقاً با ریتم منطبق نیست ولی همبستگی خوبی دارد، و ترتیبی که بازرگان درآورده با ترتیب مشهور در حد سه یا چهار سوره جابهجایی فرق دارد. عدم دقتی هم میبیند: گویا فرض شده سورهها یکجا نازل شدهاند. او این را با تغییر محتوا در طول زمان مرتبط میداند، از توصیف بهشت و جهنم و داستانها تا احکام اجتماعی روز.
سؤال پایان جلسهٔ نخست را دوباره مطرح میکند: آیا واقعاً مسلمانها از ریتمهای غیرثابت قرآن، که مطابق سنت شعر کلاسیک عرب نبود، لذت میبردند؟ اگر چنین بود چرا شعرا تقلید نکردند و شعر را به همان سبک قدیم ادامه دادند؟ دربارهٔ اینکه سجع تقلید قرآن بوده باشد میگوید به نظر او از لحاظ فنی چنین نیست و حجم سجع در ادبیات کم است. متون عرفانی فارسی را به نظر خودش شاید نزدیکترین به قرآن از نظر ریتم میداند؛ از عین القضات همدانی قطعههایی یادداشت کرده که حسی از ریتم شکسته و آهنگین دارد، نه اینکه فضای این شکلی که قرآن دارد را داشته باشد.
واژگان ساختهشدهٔ قرآن
به گفتهٔ او جلسهٔ پیش مسئلهٔ واژگان را مهمترین نکتهٔ تفسیری این جلسات خواند، چون بیتوجهی به ریتم مانع فهم معنای آیه نیست ولی فهم واژگان کلیدی است. ادعای او این است که همهٔ واژگان دینی و اخلاقی و انتزاعی قرآن ساختهٔ خود قرآناند و در فرهنگ عربی به این معنا به کار نمیرفتند؛ میگوید این تحقیقپذیر است و فکر میکند تحقیق هم شده. طبق ادعای ایزوتسو بعضی از آنها در حدی دورند که واژهای فقط یکجا افتاده بود، مانند اسلام و مسلم. دربارهٔ الله هم میگوید واژه وجود داشت ولی مفهومش با الله قرآن در نظام توحیدی یکی نبود.
ایزوتسو دربارهٔ تحول قرآن در نظام اخلاقی عرب میگوید واژهٔ محوری اخلاق عرب مروت بود، که از مردانگی میآید و شجاعت و سخاوت هر دو در آن هست. در سراسر قرآن نه مروت هست و نه شجاعت، و تقوا از ترس و اسلام تسلیمشدن است، پس برای عرب جاهلی مردم را به چیز بدی تشویق میکند. او میگوید این نکته پیش از ایزوتسو باید کشف میشد، و جالب است که فرهنگ اسلامی یک یا دو قرن بعد دوباره مروت را واژهٔ خوب اخلاقی میبیند.
تفسیر و عربی مبین
او میگوید از چیزی که بچگی به ما گفتند و از آنچه در دیکشنریها میبینیم قناعت نکنیم و شک داشته باشیم که در طول تاریخ تحریفهایی در این واژهها اتفاق افتاده؛ آنهایی که تعریف نشدند را هم ناقص میفهمیم، مثلاً حدودالله. به گفتهٔ او در تاریخ تفسیر وسطهای میکروسکوپیک و ماکروسکوپیک بیشتر است: دربارهٔ معنی تک آیهها بحث میکنند ولی ارتباط آیهها و سورهها را خیلی نه، هرچند در پنجاه سال اخیر بهتر شده و آقای طالقانی در «پرتوی از قرآن» تلاشی کرده است. مثالهایش به ذهن میآورد که شاید صدها واژه بوده که معنایشان خیلی روشن نبوده و بعداً به تدریج برایشان معنایی در نظر گرفته شده، و به نظر میتوان تک تک آنها را ریوایز کرد.
او میگوید به یک معنایی گفتن اینکه قرآن به زبان عربی نازل شده همراه با مسامحه است، چون ابداع واژگان در آن آنقدر است که انگار یک زبان جدید خلق میشود. مشرکین پیامبر را متهم میکردند که زبانش اعجمی است و میگفتند مثلاً سلمان فارسی اینها را به او میگوید؛ جواب قرآن این است که عربی مبین است، یعنی عربی که میشود با آن دربارهٔ حقیقت صحبت کرد. وقتی واژهها غلط هستند نمیتوان حقیقت را بیان کرد، و او عبارت دربارهٔ بتها را مثال میزند: «هذا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ».
واژههای پوچ و چیزهای بینام
دربارهٔ «شجاع» میپرسد آیا آدمی هست که از هیچ چیز نترسد؟ آدمی که از قفس شیر هم نترسد دیوانه است و ترسیدن از چیزهای ترسناک خوب است؛ پس تعریف شجاع این نیست و باید اسم جدیدی برای آن گذاشت. او میگوید شجاع بودن را به کسی عرضه کردن مانند بتپرستی است، یعنی چیزی را که وجود ندارد عرضه کردن. ادعای مؤمنانه این است که همه واژههای قرآن توپر هستند؛ تقوا را میتوان دربارهٔ انسان تعریف کرد و تناقض هم ندارد. نظر شخصی او در این لحظه، که ممکن است ده سال دیگر عوض شود، این است که حجم قرآن لازم بود تا واژهها ساخته شوند و جا بیفتند.
اصلی در زبانشناسی هست که میشود دربارهٔ هر چیزی در هر زبانی صحبت کرد؛ مثلاً میشود دربارهٔ پنگوئن بدون اینکه اسم آن را داشته باشیم حرف زد. او مثالی میزند که به نظر میآید قرآن دربارهٔ چیزی که اسم نداشت چنین گفته: تگرگ در «مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ»، که از توصیفهایی که بعد میآید معلوم است برف نیست. حکمتش به گفتهٔ او این است که از همین آسمانی که باران میبارد چیزی که باعث نابودی است هم میبارد، و خداوند فقط خدای رحمت نیست.
گرامر و شکستن قاعده
او میگوید برخلاف تأکیدی که روی واژگان کرد، به نظر میرسد گرامر اهمیت واژگان را ندارد و در سینتکس جهانبینی به آن صورت نیست، مگر با ظرافت. شاهدش این است که تحقیقات مدرن زبانشناسی بیشتر به سمتی رفته که سینتکس همهٔ زبانها تقریباً مشترک است و اختلافها جزئی؛ به قول چامسکی بخش عمدهٔ زبان ذاتی است.
طبق شعار هنر غیرکلاسیک که قاعدهای نیست مگر برای شکستن، انتظار میرود قواعد سینتکس عربی در قرآن شاید به دلایلی و برای اهداف معنایی شکسته شده باشد. جابهجاییها در شعر متداول است و با خطای گرامری فرق دارد؛ ولی شکستن قاعدهای واضح، مثل مطابقت فاعل و فعل، در ادبیات متداول نیست و آن را اشتباه چاپی میشمریم. به گفتهٔ او این باید طوری باشد که به ذوق نخورد و معنایی که میرساند ارزشش را داشته باشد. دربارهٔ واژگان استدلال داشت ولی دربارهٔ گرامر چنین استدلالی ندارد و میگوید لازم هم نیست، و کسی میتواند منکر شود.
مثالهای شکستن قاعدهٔ گرامر
او چند مثال میآورد که به گفتهٔ او گرامرشان واضح و عمدی است: «الْمُقيمينَ الصَّلاةَ» که مفعولی است در میان دو فاعلی؛ «إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ» که مؤنث بودن رحمت قریبه میخواهد؛ فعل جمع برای «طَائِفَتَانِ» و «خَصْمَانِ»؛ «قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ» که ناگهان جمع میشود؛ و «إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ» که مفرد است در سخن موسی و هارون.
او میگوید دستکم بیست تا سی مورد واضح هست، و تاریخاً تقریباً مسلم است که قرآن مرجع اصلی تدوین گرامر عربی بود، پس نمیشود گفت گرامر را بد جمع کردهاند. گرامر معمولاً بعد از کتابت کتابهایی با حجم کافی و برای زبانآموزان نوشته میشود، و گرامر عربی را اولین بار یک ایرانی نوشت.
نظر او این است که این یک تکنیک ادبی است که قاعده را میشکند تا مفهومی را فشرده برساند. در «فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ» موسی و هارون دو نفرند ولی رسالت آنها یکی است، و «رَسُولُ» مفرد همین را میرساند. در «طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا» تصویری که به ذهن او میآید جمعی است که به جان هم افتادند، و شاید دوگانگی در مفهوم طائفه هم وجود نداشته باشد. او میگوید هرچه نقض قاعده واضحتر باشد باید معنی سنگینتری داشته باشد؛ «اقتتلوا» انحراف کوچکی است ولی «رسول» انحراف بزرگتری.
«وقال نسوة» در سورهٔ یوسف
مثال مورد علاقهاش آغاز آیهای است که زنان مصر دربارهٔ زلیخا سخن میگویند: «وَقَالَ نِسْوَةٌ» نه «وقالت»، که به گفتهٔ او خلاف قاعدهٔ عربی است. او میخواهد برداشت خود را بگوید و برای اینکه حرفش روی هوا نباشد به آنیما و آنیموس در یونگ اشاره میکند، چه یونگ را قبول کنیم چه نه. به گمان او قضاوت زنان مصر دربارهٔ اینکه زن اشرافی عاشق غلام شده سخن مردانه است نه قضاوت زنانهٔ واقعی آنها، و انگار زلیخا صحنهای پیش میآورد تا آنها به زنانگی خود برگردند. شاهد متنیاش این است که در آیهٔ اول هیچ ضمیر یا نشانهٔ تأنیثی به زنان برنمیگردد و همه برای زلیخا است، ولی وقتی یوسف را میبینند «فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ» نشانههای تأنیث پیاپی میآید.
او میگوید در بعضی تفسیرها آمده اگر شمار زنان کم باشد فعل مذکر جایز است، ولی او یک بار جستوجو کرده و «وقال نسوه» فقط در همین آیه آمده است. برای همین، چون ممکن است نظرش نظر واقعی نباشد و شاید مفسران سالها روی آن کار کنند، خیلی دنبال گفتن نظر خود نرفته است. نتیجهاش این است که در قرآن جاهایی قاعدهٔ گرامری به دلیل انتقال معنا رعایت نشده؛ و میپرسد چقدر مطمئنیم شمار انحرافها همان بیست-سی مورد مسلم است، چون اگر گرامر از روی قرآن تدوین شده باشد ممکن است قاعدهای از همین موارد در آن گذاشته شده و متداول شده باشد. میگوید نمیخواهد احتمال بدهد و شاید احتمالش خیلی زیاد نباشد، ولی یک مورد هم پیدا شود کشف جالبی است.
او از خانم سیکسو، فمینیست در ادبیات معاصر فرانسه، یاد میکند که برای شکستن این مسئله ضمایر تأنیث و تذکیر را عمداً قاطی به کار میبرد، چون به نظر او بیمعنی است که واژههای زبان مذکر و مؤنث باشند و این قواعد را مردسالارانه میداند. او میگوید در شعر مدرن هم آدمهایی ارور سینتکس دارند، ولی تکنیک متداولی نشده و انگشت شمار از این ظرفیت استفاده کردهاند چون کار سختی است.
پرسش و پاسخ: دقت ضبط قرآن
حاضری که ویراستار است نکتهای دربارهٔ اشکالات دستوری میگوید و او ادامه میدهد که از ارورهای سینتکسی واضحی که در قرآن هست میتوان نشان داد قرآن را با چه ایمان و دقتی جمع کردند. به گفتهٔ او کسانی که قرآن را مینوشتند و حفظ بودند بدون اینکه توجیهی داشته باشند همان را ضبط کردند، و یکی از بهترین شواهد دقت ضبط این است که این ارورها هنوز وجود دارد.
حاضر دیگری اشکال منطقی میکند که وجود خطا شاید نشان بدهد از جایی به بعد تحریف رخ نداده، و ممکن است پیامبر «قالت» گفته و شنونده «قال» شنیده باشد. او میگوید با توجه به شیوهٔ جمع قرآن و شمار زیاد حافظان که برای پیامبر میخواندند این احتمال پایین است، و هر ادعای تاریخی شواهد لازم دارد وگرنه در حد حدس است.
حاضری میگوید احتمال کوچکی را گوشهٔ ذهن نگه داریم که آنچه دست ما است واو به واو همان وحی نباشد. او میگوید احتمال این خیلی کم است: اگر کاتب بود و صد نفر قال نمیگفتند و یک نفر میگفت قال، به او اعتماد نمیکرد و قالت مینوشت، همان کاری که مفسرین توجیهگر میکنند، مگر اینکه صد نفر میگفتند قال بود. ۲۳ سال مسلمانها بودند و میتوانستند از پیامبر بپرسند، پس به نظر بیشتر این میآید که همه روی اینکه ارور وجود دارد به همین شکل توافق داشتند.
→ متنِ کاملِ این جلسه