او پس از مرور سه جلسهٔ گذشته میگوید به جای ادامهٔ بررسی جملهها میخواهد دربارهٔ نتیجهٔ این بحثها مکث کند. از دقت در جمعآوری قرآن و دو استایل سخن پیامبر میگوید، سپس از اینکه قرآن را ساده در نظر نگیریم و از ترجمه، و بعد از شیوهٔ تلاوت و نقش مخاطب. با ترتیب سورهها و پرسشهای حاضران پایان میدهد.
مرور سه جلسه و هدف این جلسه
او میگوید در سه جلسه، در سه زمینهٔ ریتم و موسیقی واژگان و متن قرآن، تک واژهها و گرامر، سعی کرده شواهدی نشان دهد که قرآن در هر سه کاملاً خلاف قواعد همان زمان عمل کرده است. ریتم کلاسیک نیست و قاعدهای تقریباً مدرن، یعنی فرم تابع محتوا، رعایت شده؛ واژگان بیشتر تأسیس شدهاند تا از واژگان نرمال استفاده شود؛ و لااقل بیست تا سی مورد هست که سینتکس رعایت نشده و به نظر او کاملاً عمدی میرسد. از این جهت میگوید قرآن ویژگیهای نزدیکی به ادبیات مدرن دارد و نه کلاسیک.
پیشنهادش این است که در این جلسه مکثی کنند: حس او این است که بحث شش – هفت جلسه میشود و به انتها نمیرسند. سؤال نظری این است که چرا قرآن چنین ویژگیهایی دارد، ولی برای او مهمتر نتیجههای عملی است: اگر پذیرفتید که این ویژگی مدرن در قرآن هست، برای فهم قرآن چه کاری میتوانیم بکنیم.
دقت در جمعآوری قرآن
او به پرسش جلسهٔ پیش برمیگردد: خطاهای گرامری و واژگانی که مأنوس نبودند و برای مردم آن زمان هم مبهم بود، نشانهٔ این است که قرآن با صداقت و دقت نظر بالایی جمعآوری شده است. از بعضی کسانی که در محیطهای غربی اسلامشناس هستند میگوید که از نگارش قرآن در قرن دوم حرف میزنند، و از نسخهٔ صنعا که زیر آن قرآن دیگری شسته شده بود و گفتند با رویی فرق دارد؛ ولی پروژهٔ دانشگاه استنفورد به نتیجهٔ مثبتی رسید که آنچه زیر نوشته شده هم تا حد خیلی زیادی مشابه قرآن کلاسیک است. به گفتهٔ او قرآن بیرمنگام هم خیلی با متن استاندارد تطبیق میکند.
تئوریهایی که میگویند قرآن خارج از عربستان یا در اواخر قرن دوم نوشته شده، به گفتهٔ او با وجود خطاهای گرامری و واژگان نامفهوم ناسازگار است. دوستی میپرسد شاید همهٔ حفاظ یک غلط را اشتباهی شنیده باشند؛ او پاسخ میدهد که کسی که یک زبان را بلد است اشتباه گرامری را حفظ نمیکند و برعکس در ذهن خود آن را اصطلاح میکند. این اثبات عین وحی بودن نیست، ولی نشان میدهد صادقانه و با وسواس جمعآوری شده است.
دو استایل سخن پیامبر
او میگوید این نکته نتیجهٔ مستقیم بحثها نیست ولی حیف است نگوید: شخصی ادعای نبوت کرده و کتابی با استایل بسیار عجیب آورده است. اگر بپذیرید استایل قرآن از نظر ادبی خیلی پیشرفته است، لزوماً به معنای پذیرفتن وحی نیست، ولی کسی که این کتاب را آورده دستکم شاعر و ادیب بزرگی بود. سخنان دیگر پیامبر، که شیعیان در نهج الفصاحه و اهل سنت در صحاح سته دارند، فصیح است ولی استایل قرآن نیست. او فرض را بر این میگذارد که به پیامبر وحی نمیشد و آدمی بود که چیزهایی را به عنوان کلام خدا میگفت؛ در آن صورت مثل شاعری بود که یاد گرفته به دو شیوهٔ فصیح حرف بزند.
از استایلومتری میگوید، دیسیپلین علمیای که استایل نویسنده را تشخیص میدهد؛ به گفتهٔ او حتی اگر کسی کتابی با اسم مستعار منتشر کند، به احتمال نود و نه درصد میفهمند نویسنده یکی است، چون به پارامترهایی دقت میکنند که خیلی فکر شده نیستند. به عنوان بایپروداکت میگوید مسلمانها میتوانند چنین تحقیقی انجام بدهند، و اگر نتیجه این باشد که دو متن نمیتوانند یک نگارنده داشته باشند، برای مخالفان وحی توجیهش مشکل میشود.
او میگوید اگر کسی پیامبر را ادیب بزرگ بداند ولی به وحی معتقد نباشد، باید بگوید ایشان از بچگی برنامهریزی بسیار دقیق داشت و در خفا شعر تمرین میکرد و تا چهل سالگی چیزی نگفت؛ طرح تئوریای که این را توجیه کند خیلی سخت است. یکی از حاضران مولانا را مثال میزند و او میگوید مولانا هم پدیدهٔ نادر و عجیبی است و غیرممکن نیست؛ ولی دو استایل، ناگهانی بودن و امی بودن را کنار هم یک یا دو درجه عجیبتر میبیند. میگوید هیچ راهی برای اثبات معجزه بودن قرآن یا اثبات نبوت نیست و مسئله این است که احتمال خلاف آن را پایین بیاورید.
به گفتهٔ او باید طرف مقابل را مجبور به ساختن تئوری کرد: اگر بگوید پیامبر شبیه مولانا بود یا حالت اسکیزوفرنی داشت، با آنچه دربارهٔ سیاستبازی او میگویند به تناقض میرسد؛ با تئوری وحی تناقضی نمیبیند. میگوید طرف مقابل انگار ملتزم نیست تئوری بدهد: وقتی بحث جنگهای پیغمبر است میگویند انسان بسیار تیزهوشی بود، و وقتی بحث شاعرانه بودن قرآن است میگویند حالت اسکیزوفرنی داشته است.
ساده در نظر نگرفتن قرآن و ترجمه
او میگوید از جلسهٔ اول یکی از بایپروداکتها این است که قرآن را متن سادهای ندانیم. هدایت قرآن به این معنا نیست که کسی سورهای را از اول تا آخر بفهمد؛ یک آیه یا علاقه به شخصیتی مثل مسیح یا ابراهیم کافی است، و داستانی از دزدی میآورد که بالای دیوار آیهای شنید و توبه کرد، با این توضیح که مهم نیست چقدر حقیقت تاریخی دارد. در عین حال به نظر او فهمیدن قرآن بینهایت سخت است: یک سوره نمیشناسد که کسی زیر و بم آن را خوب درآورده باشد، و کتاب خوبی دربارهٔ واژگان قرآن نداریم.
به این دلیل حساسیت نشان میدهد که شنیده بعضی علما با این استدلال که چیزی برای عرب زمان پیغمبر قابل فهم نبود، حرف را درست نمیدانند. او میپرسد چه کسی گفته قرآن برای عرب آن زمان قابل فهم بوده؛ از حروف مقطعه میگوید که چیزی قانعکننده دربارهٔ آنها نخوانده، و دربارهٔ مضرب نوزده میگوید به نظر میآید که شمارشهای آنها درست نیست، ولی حتی اگر درست باشد معنی حروف را توضیح نمیدهد.
از اینها نتیجه میگیرد که قرآن را یک متن ساده در نظر نگیرید؛ اگر فنون ادبی را خوب نفهمید در درک آیهها ممکن است دچار اعوجاج شوید. حدس او این است که شاید قاعدهای در زبان عربی از روی قرآن ساخته شده باشد، و واژههای نامفهوم ممکن است بعداً در دیکشنری معنی شده باشند، مثل واژههایی که از آلیس در سرزمین عجایب وارد دیکشنری شدهاند. به احتمال بسیار بالا میگوید اگر کار تحقیقاتی دقیقی انجام شود چنین موردهایی در قرآن هم پیدا خواهد شد.
دربارهٔ ترجمه، با عرض معذرت از همهٔ مترجمین، میگوید هیچ ترجمهٔ درست و حسابی به فارسی و زبان دیگری ندارند، چون تصمیم گرفتند قرآن را به زبان سلیس ترجمه کنند. ترجمهٔ خوب باید استایل خاصی داشته باشد، چنان که داریوش آشوری برای ترجمهٔ چنین گفت زرتشت سبک نگارش جدیدی به وجود آورد. اگر عرب از واژهای گیج میشد، فارسی زبان هم باید گیج شود. اگر قبول کنید هر واژه در قرآن فقط یک معنی دارد، مترجم باید برای محصنات هم همیشه یک واژه بگذارد؛ او پیشنهاد میکند همان را بنویسند.
به نظر او این کار یک نفر در طول عمر نیست؛ پیشنهاد میکند کسانی قطعههای کوچکی، مثلاً داستان یوسف، را با وقت کافی ترجمه کنند و استایلی بسازند تا دیگران ادامه دهند، و گروههای بزرگی از نویسندگان شکل بگیرد. فکر میکند هر سی – چهل سال یک بار هم باید ترجمه را از نو تغییر داد.
ابزارهای تازه برای فهم قرآن
او به وعدهٔ ابتدای جلسات برمیگردد که تکنیکهایی نشان دهد تکراری نباشد. به گفتهٔ او ما فن ادبی «سینتکس ارور» نداریم؛ ادعایی که دربارهٔ موسیقی قرآن هست به نظرش جای دیگر وجود ندارد؛ و شیوهٔ واژهسازی قرآن را، که تقریباً همهجا رعایت میشود، در هیچ نویسنده یا شاعری نمیشناسد. به نظر میآید در واژههای انتزاعی هم شیوهای مدرج از سطح ساده تا پیچیده به طور منظم استفاده شده است.
او یک سر طیف را تئوریهایی مانند رویای رسولانه میداند که دعوت میکنند روی واژهها حساس نباشیم، و میگوید خودش در سر دیگر است: اگر «اَ» یا «اِ» نوشته شده جدی بگیرید. در قرن بیستم Linguistic turn رخ داده و نظریههای ادبی، هرمنوتیک و زبانشناسی پیشرفت کرده، پس مفسر امروز ابزار بیشتری دارد. انتقادش به شیوههای سنتی تفسیر این است که متدولوژی مشخص ندارند؛ دویست سال پیش مفسرین معذور بودند، امروز نه. میگوید اگر مؤمنان این کار را نکنند دیگران خواهند کرد.
شیوهٔ تلاوت
به نظر او شیوهٔ سنتی تلاوت ریتمها و موسیقی قرآن را برجسته نمیکند، و ترتیلی که متداول است ریتم را میکُشد و افت و خیزها دیده نمیشود. نمیخواهد قضاوت کند تعمدی است یا نه، ولی اگر برداشتش درست باشد که ذهن سنتی از ریتم شعر کلاسیک لذت میبرد، طبیعی است شیوههای تلاوتی متداول شده باشند که جلوی افت و خیزها را بگیرند.
او میگوید سورهها بیشتر شبیه نمایشنامه هستند، با صدای شخصیتها و گاه صدای خداوند و پیغمبر، و این حالت نمایشی را در جلسات آینده میآورد. میپرسد اگر چند نفر از قبل تصمیم بگیرند هر بخش را چه کسی بخواند، شنونده تنوع صداها را میشنود؛ و آیا امکان ندارد گروهی یک سال روی اجرای یک سوره کار کنند. روایتی از پیغمبر را هم میآورد که قرآن را با الحان عرب بخوانید، و با فرض درستی آن میپرسد آیا حتماً باید یک نفر یک لحن را در تمام سوره حفظ کند.
مخاطب و معانی متکثر
او به جلسهٔ اول برمیگردد: در هنر کلاسیک محتوا معمولاً از پیش مشخص و تکراری است و هنرمند میخواهد همان را منتقل کند؛ در هنر مدرن کمکم متوجه شدند که مخاطب در ساختن معنا مشارکت میکند، و در پستمدرن هنرمند دنبال اثری با تکثر معنایی است. نمیخواهد بگوید رسماً چنین میگویند، ولی هنرمند پستمدرن به نظر میآید خوشحال میشود اگر برداشتهای متفاوتی از اثرش بشود. سپس میپرسد آیا چنین چیزی در قرآن میتواند وجود داشته باشد.
تصور کلاسیک این است که خدا میداند چه میگوید و مثلاً میخواهد توحید را بیان کند، و از نظر کلاسیک اگر چیزهای مختلفی از قرآن میفهمیم اشکال از ما است و جزو مقاصد خداوند نیست. او میگوید ابهام جزو ویژگیهای ذاتی زبان است، ولی ادعایش این است که قرآن قطعاً اینگونه است و خودش به صراحت از اول این را بیان میکند.
به گفتهٔ او در ابتدای بقره سه دسته میبینید: متقین، کفار و کسانی که در دلشان مرض است؛ و چند آیه بعد قرآن میگوید عدهای را با آن هدایت و عدهای را گمراه میکند. به نظر او متن تعمداً طوری تنظیم شده که بسته به حال خواننده معانی متکثر داشته باشد. در آلعمران دو نوع آیه، محکمات و متشابهات، یعنی تکمعنایی و چندمعنایی، میآید و کسانی که مرض دارند چندمعناییها را به معنایی که با مرضشان جور است میگیرند. نمیخواهد الان از نظر دینی و فلسفی توجیه کند که چرا.
مثالش آیهای است که بالای در مسجدی نوشتهاند، دین نزد خدا اسلام است، و خواننده میفهمد فقط مسلمانها به بهشت میروند. او میگوید در تمام قرآن به نظر میآید خیلی روشن بیان شده که هر کس به خدا و روز آخرت ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد اجرش ضایع نمیشود، و اسلام چیزی مانند ایمان و تسلیم محض در برابر حق است. این آیه را متشابه میداند چون اسم دین پیامبر بعداً اسلام شد. میگوید قرار است عدهای با این آیه گمراه شوند، و با لحنی که خودش صریح و عامیانه مینامد میگوید این آیه گذاشته شده تا آدمهایی که این مرض را دارند مسیحیها و یهودیها را بکشند.
بدون اغراق میگوید کتابی در دنیا سراغ ندارد که در مقدمهاش بنویسد قرار است شما را گمراه کند، و این را فراتر از مدرن و پستمدرن و عجیبترین ویژگی قرآن میداند. به نظر او مفسرین و مسلمانها این آیهها را به اندازهٔ کافی جدی نمیگیرند؛ در تفاسیر معمولاً میخواهند بگویند کدام معنی درست و کدام غلط است، نه اینکه عمداً میشود سه معنی کرد.
یکی از حاضران میپرسد چرا اینگونه است. او میگوید بحث ابلیس و شر است و با فضای جلسات سازگار نیست؛ موضوع جلسات کاملاً غیر دینی و ادبی است. گاهی فکر میکند کسی که احساس میکند جزو «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» است ممکن است وقتی به این آیه برسد کتاب را ببندد.
ترتیب سورهها و پرسشها
او میگوید سورهٔ اول قرآن بقره است و مقدمهٔ کتاب؛ دربارهٔ دستهٔ سوم بیشتر از یک صفحه مطلب و دو تمثیل نوشته شده. به پرسش یکی از حاضران میگوید اعتقاد شخصیاش صد درصد این است که ترتیب سورهها را پیغمبر تعیین کرده، ولی منظورش این نیست که هر مؤمنی باید چنین فکر کند. به تصور او فاتحه مانند دعای قرائت قرآن است: خداوند را ستایش میکنید، از او هدایت میخواهید و بعد قرآن میخوانید، همان کاری که در نماز میکنید.
ترتیب واژهسازی را ترتیب نزول میداند: در سورههای مکی واژههای انتزاعی بسیار نادر است. ترتیب قرآن را ترتیب منطقی میداند: مانند تورات با آفرینش شروع میشود و خداوند در آغاز با بنی اسرائیل صحبت میکند چون هنوز عهد قدیم است؛ از تغییر قبله امت جدید شروع میشود. میگوید داستانهای بنی اسرائیل را به عنوان مثال «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» میبیند، و منظورش خودشان و مسلمانهای حاضر است، از جمله خودش. به پرسش یکی از حاضران دربارهٔ پایان بقره میگوید هفت – هشت آیهٔ آخر اختتام این ماجرا است و دوباره به بنی اسرائیل اشاره میکند و به تأکید اول سوره برمیگردد که به چیزهایی که قبل از این نازل شده است ایمان داشته باشید.
دربارهٔ تفاوت صورتی که در سورهٔ شعراء و سورهٔ طه آمده میگوید یک نفر ممکن است بگوید آن قاعده وجود نداشت، ولی دلیل واضحی در قرآن هست که اینجا عمداً اینگونه گفته میشود. در پاسخ به پرسشها میگوید فرضش این است که برای معنای دوگانه یا سهگانه باید دلیل بیاورید؛ ادعا نمیکند هر واژهای در همه جای قرآن به یک معنا به کار رفته است. دربارهٔ مجاز و استعاره میگوید بحثی قدیمی میان ادبا بوده و وارد آن نمیشود. دربارهٔ حدید برای بینایی میگوید باید دید چه کیفیتی شبیه آهن مراد است، نه اینکه دو معنا فرض شود. ریشهٔ مشترک را هم مهم میداند، ولی میگوید معنای مشترک نمیآورد و ادعای بزرگی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه