او میگوید از دو جلسه قبل موضوعی محتوایی را شروع کرده است: سهم مخاطب در ساختن معنا در هنر مدرن و اینکه قرآن چنین ویژگیای دارد. در این جلسه بحث داستان یوسف را ادامه میدهد، میپرسد چرا بعضی چیزها کمرنگ و بعضی پررنگ گفته میشود، و دربارهٔ تکرار داستانها و آمار نتیجه نگرفتن میگوید. جلسه با نکتهای دربارهٔ حفظ قرآن تمام میشود.
قرآن چندمعنایی و مشارکت مخاطب
او میگوید ویژگی دومی که دربارهٔ هنر مدرن گفته، افزایش سهم مخاطب در ساختن معنای اثر است. قرآن صراحتاً میگوید و طوری تنظیم شده که چندمعنایی است: کسانی که متقی هستند چیزی از آن میفهمند و هدایت میشوند، و کسانی که جزو فاسقین حساب میشوند نه فقط هدایت نمیشوند بلکه باعث ضلالت آنها میشود، مثل آیهای که میگوید «فَزَادَهُمُ ٱللَّهُ مَرَضا». تفاوت آن با اثر پست مدرن را، نمیخواهد بگوید برتری آن را، این میداند که در متن صراحتاً به این موضوع اشاره شده و دربارهٔ تکنیکهای آن صحبت شده، و این کار تنظیم شده صورت میگیرد: افرادی با ویژگیهای خاص معنای درست را میگیرند.
او میگوید در این جلسات نمیخواهد دربارهٔ اینکه چرا خداوند میخواهد عدهای را گمراه کند صحبت کند، چون زیرمجموعهٔ مسئلهٔ شر است. فکر میکند گفتن این نکته خالی از اشکال است: وقتی ادعا میشود در جهان تکوین موجودی هست که انسانها را گمراه میکند، اگر موحد باشید نباید انتظار داشته باشید که متنی که خداوند فرستاده، که آینهٔ جهان تکوین است، غیر از این باشد. میگوید این مسئله را باید برای خودتان حل کنید، و اگر برای مسئلهٔ شر و ابلیس راهحلی نداشته باشید چیز خیلی مهمی را نفهمیدهاید.
داستان یوسف: کمرنگ و پررنگ
او یادآوری میکند که جلسهٔ قبل گفت داستان یوسف دربارهٔ یوسف و برادران است، و اگر آن تحلیل را پذیرفته باشند، بخش مهمی که شاید محتوای اصلی داستان است خیلی کمرنگ روایت شده: حزن یعقوب را میبینیم و عذاب یوسف و برادر کوچک را فقط در حد اشاره. اگر آن حرفها را قبول داشته باشند، قطعاً باید نتیجه بگیرند که این تعمدی است؛ کمرنگ بودن به معنی کماهمیت بودن نیست. فرقش با متشابهات این است که اینجا ممکن است چیزی را نبینید، نه اینکه اشتباه بفهمید. میپرسد آیا قبول دارند که داستان یوسف مثل کوه یخ است، و میگوید قرآن خودش میگوید «آياتٌ لِلسَّائِلِينَ».
او میپرسد برادرها از کجا شک میکنند که این برادر آنهاست وقتی میگوید «قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ». یکی از حاضران میگوید چون کسی جز یوسف این بلا سرش نیامده بود. او میگوید چیزی در ذهنش هست: فکر نمیکنید این جمله را به زبان کنعانی به آنها میگوید؟ احتمالاً برادرها مصری بلد نبودند و یوسف لو نمیدهد که کنعانی بلد است؛ احساسش این است که برادرها حرفشان را به کنعانی بین خودشان میزنند و یوسف میفهمد. به دوزبانه بودن داستان در قرآن اشارهای نمیشود.
او میگوید در قرآن هیچوقت دربارهٔ هیچ دیالوگی توصیفی نمیبینید که مثلاً بگوید موسی با عصبانیت گفت؛ این شیوهٔ مدرن داستاننویسی است و فکر میکند همینگوی از کسانی بود که خیلی مؤثر بود که این شیوه جا بیفتد، با این حال حالت روحی آدمی که دیالوگ را میگوید از داستان معلوم است. در پاسخ به این پرسش که آیا این پیشفرض دارد که آدمها مثل ما صحبت کنند، میگوید پیشفرضی لازم ندارد: از حرفهای قوم نوح میفهمید که اینها نه اینکه خنگ باشند بلکه چون خیلی قدیمی بودند وضع فکری آنها رو به راه نیست و حرفهای آنها به هم ربط ندارد، و باید آدمها را معاصر نکنیم.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ اینکه چرا یعقوب ناگهان میگوید دنبال یوسف بگردید، میگوید یعقوب به عنوان آدمی با علم سطح بالا سیگنالی گرفته که به احتمال خیلی زیاد یا به یقین یوسف آنجاست؛ فکر میکند بنا به آن رویا میداند که یوسف را خواهد دید و «فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ» الکی نیست. به نظر او آیهٔ «فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ» ستایش علم یعقوب است، و تصورش این است که سختترین جای سوره برای فهمیدن همین است که چرا یعقوب گفت از درهای مختلف بروند.
چرا کمرنگ؟
او میگوید غیر از چندمعنایی که عامل گمراهی یا هدایت است، قرآن از مخاطب انتظار دارد با دقت بیشتری بخواند: چیزهای پررنگ هست و بعد چیزهای کمرنگتر، که اهمیت آنها کمتر نیست. میپرسد چرا اصل چیزی که میخواهیم بگوییم را با وضوح کمتر بگوییم، و فشردهسازی را جواب خیلی منطقی نمیداند.
او میگوید یک توضیح این است که شأن بعضی حوادث و معانی این است که پررنگ گفته نشوند، مثل قتل در فیلم M که کارگردان نشان نداد. میگوید حزن یعقوب را میتوانیم تصور کنیم ولی حالت یوسف و برادرش خارج از درک ماست و اگر پررنگ توضیح داده شود قطعاً چیز اشتباهی میفهمیم؛ شاید هم شأن یوسف نیست که مستقیم به آن اشاره شود. در قرآن هم به خطایی که از آن توبه شده اشارهای نمیشود. میگوید این توضیح خوبی است، و گاهی در نقاشی هم بهتر است چیزی را کمرنگ بکشید و در پسزمینه بگذارید.
او میگوید توضیح دیگر این است که تلاش برای درک معنا برای مخاطب رشد میآورد: اگر عبارت خیلی واضحی را بفهمم ممکن است به علمم چیزی اضافه شود ولی از نظر روانی رشد نمیکنم. ابتلاء مفهوم کلیدی قرآن است، مثل «وَ إِذِ ابْتَلي إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ»، و میگویند قرآن ریسمانی است که از آسمان به زمین انداختهاند و میتوانید آن را بگیرید و بالا بروید.
او میگوید مخاطب هنر مدرن آدمهایی هستند که دوست ندارند منفعل باشند، برخلاف مردمی که پانصد سال پیش در مقابل اثر هنری منفعل بودند و، فرض کنید، ذهن نقادی نداشتند؛ هنر عامیانهٔ تجاری آدمهای منفعل میطلبد. میگوید ما به قرائت قرآن دعوت نشدیم، به تدبر دعوت شدیم. احساسش این است که داستان یوسف همینطور گفته شود خوب است، و هرچه مخاطب را بیشتر درگیر کنید به او امکان رشد میدهید.
یوسف و زلیخا، موسی و دختر شعیب
او میگوید در ادبیات ما توجه بیش از اندازهای به بخش یوسف و زلیخا شده و چیزهایی هم به داستان اضافه کردهاند، مثل اینکه زلیخا توبه میکند. سریال را کامل ندیده ولی فکر میکند مطابق قرآن نبوده. به نظر او زلیخا در این داستان آدم خوبی نیست: یک جوری مادر یوسف است چون یوسف در بچگی آمده و او را بزرگ کرده، و یوسف دعا میکند «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ». این را عشق نمیداند، بلکه حب شدید همراه با خواستههای نفسانی.
او میگوید داستان قرآن داستان یوسف و برادران است، ولی عوام داستان را یوسف و زلیخا میدانند. دلیلش را این میداند که شعرا و عرفا مطمئن بودند عشق بین زن و مرد چیز مهمی است و نمیتوانستند بپذیرند در قرآن نیامده باشد، و چون آن را پیدا نکردند، داستان یوسف و زلیخا را به آن رساندند. فکر میکند آن عشق در قرآن هست ولی کمرنگ است، و عشق به آن معنا در داستان موسی و دختر شعیب است.
او آیههای سورهٔ قصص را میخواند و میگوید موسی خسته و بیپناه در مدین میگوید «رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ»، و عبارت «وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ» نشانهای است که احتیاج به یک مرد در خانواده هست. دختر با حیا میآید، و «إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ» را از عشق میفهمد؛ شعیب هم فهمید که اینها به هم علاقهمند شدهاند و پیشنهاد داد. اگر کسی این را نفهمد، فکر میکند پدر دختر را به عنوان اجرت میدهد.
او میگوید این داستان میگوید عشق معنوی میتواند زمینهٔ رسیدن به اوج عرفان باشد: موسی ده سال خدمت شعیب را کرد و کلیمالله شد. آنجا عشق کثیف پررنگ و با فضاحت گفته شده و اینجا عشق لطیف با لطافت. هشدار میدهد که نفهمیدن کمرنگها میتواند به برداشتهای اشتباه حتی فقهی برسد، مثل اینکه پدر میتواند دخترش را به عنوان اجرت به کسی بدهد.
ملاحظهٔ مخاطب و آمار نگرفتن
او میگوید اینکه چه چیزی را بتوان با صراحت گفت به مخاطب بستگی دارد. فکر میکند استراتژی کلی قرآن این است که آیات انذار و تبشیر پررنگاند و همه میفهمند، ولی فرکانس رابطهٔ عاشقانه با خدا کمتر است؛ یک بار گفته میشود مؤمن «أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» است و کافی است.
او میگوید توصیف بهشت و جهنم برای عموم مردم برانگیزاننده است، و اگر مدام بگوید تمثیل است تأثیرش کم میشود؛ در قرآن دو بار «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ» آمده و بقیه جاها «جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ». میگوید «يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ» نشان میدهد دنیای دیگری است، مثل جنینی که نمیشود دربارهٔ این دنیا به او اطلاعات داد.
دربارهٔ توحید هم میگوید «هوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ» یک بار آمده؛ عموم میفهمند خدا یکی است، ولی حقیقت رابطهٔ خدا و خلق و وحدت وجود را نمیشود برای مردم گفت. نتیجهٔ اخلاقیاش این است که در قرآن آمار نگیرید و نگویید چون ده بار آمده پس مهمتر است. معنی کمرنگ بودن فقط مبهم بودن نیست؛ یک بار آمدن «أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» کافی است.
تکرار داستانها
یکی از حاضران میپرسد دربارهٔ داستانهای تکراری هم همین نظر را دارد. او میگوید از آمار و تکرار نتیجه نگیرید، و برعکسش را هم نتیجه نمیگیرد؛ شاید یکی از مهمترین داستانهای قرآن از نظر اینکه اگر بفهمید مهم است، موسی و خضر باشد که یک بار آمده و سر بسته گفته شده.
او میگوید قرآن داستانها را چند بار و هر بار از زاویهای دیگر میگوید، مثل داستان راشومون که قتل از چند روایت تعریف میشود و از روایتهای متعدد به کلیتی میرسید که در هیچکدام نیست. تقریباً با اطمینان میگوید قرآن اولین کتاب و تا صدها سال تنها کتابی است که داستانها را چند بار تکرار کرده؛ هر دفعه چیزی گفته میشود و دفعهٔ بعد تکرار نمیشود و چیز دیگری اضافه میشود.
او مثال میزند: در داستان موسی و فرعون، در سورهٔ قصص بخش تعقیب با یک عبارت میآید، «فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ»، و حسی که میدهد این است که برای خدا کار سادهای است؛ جزئیات آن در جاهای دیگر میآید و این حس با جزئیات سر هم میشود. در سورهٔ دخان صحنهٔ خانههای خالی هست. میگوید لشکر مصر فکر میکرد قوی است ولی قدرت نزد بنیاسرائیل است که خدا پشتشان است.
او میگوید ممکن است داستانی یک بار و با اختصار گفته شود و خیلی عمیق باشد، مثل موسی و خضر که یک بار خواندنش خیلی نمیفهمید. داستان آفرینش شاید کلیدیترین داستان قرآن باشد و چون در خیلی سورهها لازم است به آن اشاره شود زیاد تکرار میشود. ابعاد مختلف داشتن ویژگی خود داستان است و ربطی به اهمیتش ندارد؛ داستان بنیاسرائیل از نظر اجتماعی مهم است چون داستان تشکیل یک امت است، ولی اگر مهم بودن یعنی دخالت در درک توحید، شاید موسی و خضر یا آفرینش و ابلیس مهمتر باشد.
حفظ قرآن
او میگوید اخیراً دربارهٔ نسخههای جدید قرآن خوانده و شواهد خوبی پیدا شده که قرآن خیلی اورجینال است، و هیچکدام از اینها را مسلمانها انجام ندادند؛ میگویند خدا حفظش میکند، «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»، و احساس تقصیر ندارند. میپرسد بعد از پیامبر بهتر نبود به جای اینکه اینقدر به جنگ بروند اول قرآن را بنویسند؛ در زمان ابوبکر بعد از کشته شدن حفاظ نوشتند و میگوید خوب شد. با طعنه میگوید مسلمانها از دور نگاه میکنند و احتمالاً توطئهٔ صهیونیست را در کار میبینند.
→ متنِ کاملِ این جلسه