جلسه با یادآوری بحث مسئلهٔ شر شروع میشود و بعد به پرسش اصلی دوره برمیگردد: چرا قرآن، با اینکه کتابی مقدس است، ویژگیهایی شبیه ادبیات مدرن دارد. برای جواب از سهگانهٔ کودک، والد، بالغ استفاده میشود و بعد دو دلیل میآید که قرآن را از ادبیات مدرن هم متمایز میکند: تکرار خواندن و حسابکردن روی تکامل مخاطب. جلسه با پرسشهای حاضران دربارهٔ پیامبر و توضیح دادن قرآن تمام میشود.
شر و پرسش اصلی
او میگوید در جلسهٔ پیش تأکید کرد گمراهکننده و هدایتکننده بودن قرآن را میشود به مسئلهٔ شر ارجاع داد. بعد در یوتیوب سخنرانیای با عنوان «The Quran: An Atheists Perspective» پیدا کرد و چند دقیقه بعد فهمید سخنران مسلمان است و دربارهٔ دورانی حرف میزند که ایتئیست بود؛ مشکل زندگی او مسئلهٔ شر بود و با خواندن قرآن احساس کرد جواب را فهمیده است. او حرفهای این سخنران را خیلی شبیه حرفهای خودش در جلسات آفرینش میداند و ازش به عنوان سخنرانی خوب یاد میکند.
بعد او به پرسش دورهٔ جلسات برمیگردد: اگر دو ویژگی اصلی ادبیات مدرن را در نظر بگیرید، قرآن از نظر ادبی کتابی کلاسیک نیست. او مقالههایی فارسی پیدا کرده که میگویند ادبیات قرآنی و مدرن هیچ شباهتی ندارند، چون هنر دینی مقدس است و هنر مدرن جنبهٔ قدسی ندارد. میگوید آن مقالهها حرفی میزنند که خیلی دروغ نیست، چون مدرنیته را با شکسته شدن ارزشهای سنت و قداست میشناسیم و اومانیسم در مرکز آن است؛ پس پرسش سخت این است که چرا ویژگیهای مشترکی هست.
سهگانهٔ کودک، والد، بالغ
او میگوید میخواهد از یک مدل روانشناسی استفاده کند که به نظر میرسد منشأش در آثار فروید است و با اسم دیگری، کودک، والد و بالغ، رایج شده، مشابه اید، سوپرایگو و ایگو. کودک نیازهایی دارد و از ارضای آنها لذت میبرد و برایش خوب و بد معنی ندارد؛ امر و نهی از بیرون و از والد به او میرسد. فروید تأکید دارد که ذات بشر این است که هر کاری دلش میخواهد بکند و برای ورود به اجتماع باید یاد بگیرد که هر کاری نمیتواند بکند.
بالغ بین تمایلات خودش و هنجارهای والد بهینهسازی میکند و عقلش ممکن است به این نتیجه برسد که هنجارهای اجتماعی همه اشتباه است. به گفتهٔ او اکثریت آدمها بین کودک و والد نوسان میکنند و قسمت بالغ آنها ضعیف است؛ و، با عرض معذرت به تعبیر او، اکثر آدمهای مذهبی از والد خود تبعیت میکنند و خیلی به عقاید خودشان مطمئن هستند. پیامبران در جاهایی به دنیا میآیند که همه مشرک هستند و تعداد کسانی که به آنها ایمان میآورند معمولاً کمتر از ده نفر است؛ او میگوید وقتی داستانهای پیامبران را در قرآن میخوانید همین حس را دارید.
او میگوید تمدن بشر از جوامعی شروع میشود که از غریزه پیروی میکنند، و در قرون وسطی به جایی میرسد که والد مسلط است، که او آن را کودکآزار میخواند چون امر و نهی زیاد دارد. در روشنگری انگار بالغ علیه والد سختگیر قیام میکند، ولی آدم غیرساده میفهمد توده مردم به اینجا نمیرسند که از بالغ خود استفاده کنند و اتفاق دیگری میافتد: فروید تأکید داشت که والد تمدن را میسازد و، به گفتهٔ او، الان در غرب والدی هست که همدست کودک است.
به گفتهٔ او هنر کلاسیک هنری است که به شدت تحت تأثیر والد است، مثل خطاطی با قاعدههای مشخص، و یکی از ویژگیهای هنر مدرن این است که قواعد را بشکنید، مثل قیام کردن در مقابل والد. هنر پاپیولار را هنری کاملاً کودکانه میداند، و برای نمونه رقص را مثال میزند که در دوره راک اندرول آموزش لازم نیست. میگوید ممکن است مدام انقلابهای بالغانهای در جاهایی از دنیا صورت بگیرد ولی نهایتاً تمدن احتیاج به والد دارد، مثل انقلابهای کمونیستی که حزب کمونیست در آنها قاعدههای مشخصی بیان میکند و به والد مارکسیست تبدیل میشود.
قرآن، والد و مخاطب بالغ
او میگوید هر دو ویژگی هنر مدرن به یک جا برمیگردند: قیام کردن در مقابل والد. هم هنرمند و هم مخاطب دوست ندارند قاعده و محتوا به آنها تحمیل شود، چون ویژگی آدمی که از والد پیروی میکند انفعال است در حالی که بالغ و کودک فعال هستند. چرا قرآن اینگونه است؟ چون به گفتهٔ او قرآن میخواهد مخاطب او بالغ باشد، و بین قرآن و اسلام به معنای سنت مذهبی تناقضی هست: قرآن میخواهد شما فعال باشید در حالی که سنت مذهبی در همه جای دنیا میخواهد همان چیزی را که گفته بپذیرید و مقلد باشید.
به گفتهٔ او اگر کسی قرآن را سرسری هم چند بار بخواند میفهمد خطرناکترین چیز شرک است و در هر داستان کسانی که مقابل پیامبرها میایستند میگویند از چیزی پیروی میکنیم که اجدادمان گفتند. پس انگار قرآن از اول علیه والد هشدار میدهد و میخواهد انسان را متفکر بار بیاورد، نه گوسفند؛ جملههایی مثل «أَفَلَا يَعْقِلُونَ» را میآورد و میگوید قرآن از اول تا آخر همین را میخواهد.
او از روحانیای نقل میکند که گفته بود همه میگویند بیا و ببین ولی قرآن میگوید ببین و بیا، «عَلَىٰ بَصِيرَةٍ»؛ نتیجه میگیرد که قاعدهشکنی با دعوت قرآن به مقلد نبودن و متفکر بودن سنخیت دارد، چون فرم را از محتوا میگیرد. قرآن از اول هم میگوید ممکن است شما را گمراه کند، پس موقع خواندن فعالیت میکنید و منفعل نیستید؛ شباهتهای قرآن و هنر مدرن را او نتیجهٔ یک چیز خیلی ساده میداند: هر دو به نحوی ضد والد هستند.
یکی از حاضران میگوید تکلیف از پانزده و نه سالگی با این ناسازگار است. او میگوید قرآن سن تکلیف را تعیین نکرده و کسی که نماز میخواند مسلمان نیست، مسلمان کسی است که به توحید و معاد و نبوت رسیده باشد. تقلید در احکام برایش طبیعی است، و تقلیدی که نادرست میداند تقلید در عقاید و فهم جهان است. او میگوید والد قرون وسطی نه به کودک راه میداد نه به بالغ، ولی در اسلام نه اینقدر کودکآزار بود و نه بالغ را زیر سؤال میبرد؛ و در غرب فکر میکند بدترین والد، والدی است که با کودک همدست باشد.
مخاطبی که بارها میخواند
او میگوید دو دلیل دارد که قرآن را از نظر ارتباط با مخاطب حتی از ادبیات مدرن و پستمدرن متمایز میکند. اولی این است که به نظر میآید قرآن آگاه است که مخاطب آن را یک بار نمیخواند، بارها میخواند؛ مشهورترین تعبیر دربارهٔ واژهٔ قرآن این است که صیغهٔ مبالغه است و چیزی است که باید زیاد قرائت شود. هنرمند مدرن چنین جرأتی نمیکند که اثرش را طوری پیچیده کند که صد بار باید خوانده شود.
از سورهٔ یوسف مثال میزند: وقتی یعقوب میگوید «قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَن تَذْهَبُوا بِهِ»، دفعهٔ اول تأثیر عاطفی خاصی ندارد چون نمیدانید یوسف سی سال میرود و برنمیگردد. او میگوید حداقل سی-چهل صحنه در این داستان کوتاه هست که به شدت از نظر عاطفی تأثیر گذار هستند، و آیهٔ وحی به یوسف در چاه را دفعهٔ اول نمیفهمید که چه معنی دارد.
به گفتهٔ او فهمیدن بخشی از قرآن به بخشی دیگر وابسته است، حتی بخشی که سورهها پیشتر است؛ دفعهٔ اول که سوره بقره را میخواند چیزی از یک آیه خاص نمیفهمد چون جزئیاتش چند سوره آن طرفتر است. قرآن را کتابی میداند که طوری نوشته شده که میداند مخاطب صد بار قرار است بخواند، و میگوید هنرمند عاقل این کار را نمیکند.
بیان تصویری و سینماگونه
او میگوید هنر مدرن مخاطب را فعال میخواهد، ولی فکر میکند هنوز به اندازهای که قرآن از مخاطب انتظار دارد انتظار پیدا نکرده است. برای نکتهٔ دوم از ویژگی تصویری قرآن شروع میکند، که به گمان او سید قطب اولین بار در تصویر فنی در قرآن مطرح کرد. در داستان کلاسیک راوی دانای کل توصیف میکند ولی در سینما معمولاً راوی نیست؛ او میگوید داستانهای قرآن بیشتر شبیه فیلمنامهاند، با صحنههایی همراه با دیالوگ که به صحنهٔ بعدی کات میشود.
مثال میزند از جایی که برادرهای یوسف برمیگردند: معلوم نیست از کجا کات میشود و کدام جمله را برادر بزرگتر گفته و کدام را برادرها به یعقوب. در سورهٔ قصص هم جملهٔ «هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ» بدون «قال» میآید و باید فکر کنید چه کسی گفت؛ و دربارهٔ «أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً» باید خودتان بفهمید که یوسف به آنها نگفت بلکه پیش خودش گفت.
او میگوید به نظر میرسد تولستوی از اولین کسانی بود که فهمید سینما با ادبیات چه خواهد کرد؛ یادداشت او را خوانده که نوشته اگر مردم به دیدن این تصاویر عادت کنند، در ادبیات کارهای جدید میتوان کرد. ذهن مردم با این شتاب عادت کرده و در ادبیات مدرن داستانهایی هست که فیلمنامهای میگویند، ولی در هیچ اثر ادبی تا صد سال پیش چنین چیزی متداول نبود.
او میگوید همهٔ داستانهای قرآن اینگونهاند ولی با هم تفاوت دارند؛ اوج آن چیزی که الان فلش استوری میگویند در سورهٔ ص است. داستان داود را میآورد: دو نفر به محراب میآیند، یکی از نود و نه میش و یک میش میگوید، داود میگوید او به تو ظلم کرده و صحنهٔ بعد توبهٔ داود است. داستان اسبهای سلیمان با ابهام میآید و داستان بعدی او، «وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ»، نیمجملهای است. میگوید داستان یوسف خطی است، سورهٔ کهف جور دیگری و سورهٔ ص جور دیگر، و میگوید نویسنده تعمد دارد.
مخاطبی که در طول زمان تکامل مییابد
دلیل دوم این است که قرآن بیش از ادبیات مدرن روی مخاطب حساب میکند: انگار حساب باز میکند که مخاطب در طول زمان تکامل پیدا میکند. او میگوید مطمئن باشید اگر سید قطب اولین آدمی است که دربارهٔ این شیوهٔ روایت قرآن نوشته، به این دلیل است که اولین کسی است که سینما رفته و این آموزش ذهنی را دیده است. پرسش جلسهٔ اول را دوباره میآورد: چرا مسلمانها از شیوهٔ ادبیات قرآن تقلید نکردند و در کتابهای فصاحت و بلاغت هم از این ویژگیها تعریف نکردند؛ و میگوید فکر میکند واقعاً خوششان نیامد.
به نظر او با ذهن هزار سال قبل این مقدار پایین و بالا شدن ریتم و این داستانها خوشایند نبود. میپرسد شما احساس نمیکنید سورههای قرآن به هم ریخته است؛ و حدس میزند که پنجاه سال دیگر مردم از چنین متنهایی لذت ببرند، چون از بچگی با متنهای ساده سروکار داشتیم. پالپ فیکشن را مثال میزند که صحنههایش به هم ریخته است و مردم از این پیچیدگی خوششان آمده، و میگوید مردم روایت خطی نمیپسندند.
او میگوید حدسش این است که پنجاه سال دیگر از چنین متنهایی مثل سورههای قرآن لذت میبرند و شگفتزده میشوند، و صد سال پیش کسی شیوهٔ بیان تصویری قرآن را نمیفهمید و لذت نمیبرد. این را نتیجهٔ ایمان خودش به وحی بودن آن میداند و میگوید وگرنه پذیرفتنش ساده نیست که قرآن انگار طوری تنظیم شده که هزار-دو هزار سال بعد هم در آن تکنیکهایی باشد که برای مردم جا نیفتاده است. ساختار سورهها را مثال میزند، که در سورهٔ نور گفته بود شبیه سونات است، و فکر میکند اینکه ساختار قرآن خیلی منطقی و منظم نیست پنجاه سال دیگر شاید ویژگی جالب آن شمرده شود.
پرسشها دربارهٔ پیامبر و توضیح قرآن
یکی از حاضران میپرسد دربارهٔ خود پیامبر چه؟ او میگوید فکر میکند ما نمیتوانیم بفهمیم پیغمبر قرآن را چگونه میفهمید؛ شاید فیلم دیده است، شاید همزمان با شنیدن واژهها تصاویری هم دیده است. دربارهٔ یک آدم خوب دیگر فکر میکند لذت فنی را نمیبرد یا دستکم در خودآگاهش نمیآمد، مثل بچهای که از ریتم لذت میبرد و نمیتواند دربارهٔ آن حرف بزند.
وقتی حاضری میپرسد چرا از پیامبر نمیپرسیدند، او میگوید حتی واژهها را نمیفهمیدند، و برای پاسخ باید از غیب خبر بدهد؛ به نظر میآید یا نمیپرسیدند یا پیامبر جواب نمیداد. میگوید در روایتها پرسش از قرآن و جواب بسیار کم دیده میشود، و حدسش این است که خیلی جواب نمیدادند چون خیلی قابل جواب دادن نیست؛ خود قرآن هم میگوید دنبال بعضی متشابهات نروید. تنها چیزی که به نظر او جا داشته بپرسند ابهامهای داستانهاست.
او میگوید اگر احساس شما این است که خداوند قرآن را طوری گفته که بعضی گمراه و بعضی هدایت شوند، چرا باید توضیحی داد که این حالت از بین برود. حاضری میگوید خودش هم توضیح میدهد؛ او میپذیرد که جلسات میگذارد ولی میگوید بارها از او سؤال پرسیدند و جواب نداده، و تنها اثری که حرفهایش باید داشته باشد این است که شما علاقهمند شوید و خودتان قرآن بخوانید.
حاضری از «برنامهٔ درسی خاموش» میگوید و اینکه اگر فاصلهٔ برنامه و یادگیری زیاد شود برنامه پوچ میشود. او جواب میدهد محتوای قرآن نزدیک به بینهایت است و هرکس هر چه بفهمد در حد صفر است، و این را با برنامهٔ ریاضی کلاس چهارم مقایسه نکنید؛ میگوید امروز اولین جلسهای است که حرفی میزند که به ایمان داشتن به قرآن احتیاج دارد، و این را مثل هنری میداند که اگر از صد هزار نفر یکی به تعالی برسد هنرمند کارش را خوب کرده است. آیهٔ «يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا» را میآورد و دربارهٔ زمان میگوید چیز خاصی برای گفتن ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه