جلسهٔ آخر دوره است و میخواهد بخش عمدهای از آن پرسش و پاسخ باشد. نخست دربارهٔ نوع داستان یوسف در ادبیات داستانی مدرن حرف میزند و آن را مانند رمانی میداند که در ده صفحه گفته شده است. بعد به داستانهای سورهٔ ص و کهف میرسد و در بخش پایانی به پرسشها دربارهٔ یوسف، فهم قرآن و نقش داستان پاسخ میدهد.
ژانری که هنوز به وجود نیامده
او میگوید جلسهٔ آخر این دوره است و تأکید میکند بحثها تمام نشده؛ قرار بود هفت جلسه باشد و هشت جلسه شده. پیشنهاد اولش بحثی ادبی دربارهٔ داستان یوسف بود، ولی با برگزارکنندگان به این نتیجه رسیدند که چون مردم فکر میکنند داستان را بلدند شاید جذاب نباشد، و جلسات تکنیکمحور شد. آنچه اکنون میگوید موضوع جلسهٔ اولی بود که دربارهٔ داستان یوسف میگذاشتند.
او میگوید داستان یوسف در قالبهای داستان کوتاه و داستان بلند خیلی نمیگنجد. به جای «داستان کوتاهِ بلند» شاید بتوان گفت «داستان بلندِ کوتاه» است: انگار رمانی است که از بچگی یوسف شروع میشود و خطی تا پایان میرود، داستان فرعی و تعدد شخصیت دارد، ولی در ده صفحه گفته میشود. احساسش این است که این ژانری است که هنوز به وجود نیامده؛ با اطمینان نمیتواند بگوید، ولی هیچ موردی سراغ ندارد. به نظر او مهم است مسلمانها پیش از دیگران چنین تکنیکی را از قرآن بگیرند و اعلام کنند.
شیوهٔ کار را چنین توصیف میکند: رمانی را که دوست دارید، مثلاً جنایت و مکافات داستایفسکی، تا جایی فشرده کنید که خط داستان بماند و خواننده بتواند صحنههای حذفشده را در ذهن بازسازی کند. داستان یوسف اینگونه است. مثلاً از اینکه تقریباً همهٔ جملههای برادرها در نیمهٔ دوم داستان با قسم همراه است میتوان فهمید که نزدیک سی سال در ناباوری زندگی کردهاند. او تأکید میکند این خلاصهنویسی ساده نیست: اطلاعات صحنهٔ حذفشده به دیالوگ و صحنهٔ دیگر برده میشود، و این کار جای رمان را نمیگیرد و نوع ادبی دیگری است.
نمونهٔ دیگر جملهای است که یوسف هنگام رفتن برادرها میگوید: «أَنْا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ». از همین یک جمله میفهمید که از آنها پذیرایی شده و یوسف دربارهٔ خانواده اطلاعات گرفته است، بیآنکه آن صحنهها روایت شود. برادرها را هم هیچوقت وسط راه نمیبینید. او میگوید مهم این است که خواننده با دقت بخواند و صحنهها را به هم ربط بدهد.
خواننده، ایمان و قصد مؤلف
یکی از حاضران میگوید جاخالیهایی که پر میکند بر این ایمان استوار است که یوسف پیامبر خدا بود و دروغ نمیگوید، و میپرسد اگر خواننده ایتئیست باشد و نداند داستان از قرآن است همان نتیجه را میگیرد؟ او میگوید هر نویسندهای همین است: وقتی نویسنده شخصیتی را راستگو معرفی کند، به حرف نویسنده شک نمیکند، هرچند ممکن است به خود شخصیت شک کند. دربارهٔ ایتئیست میگوید ممکن است نگیرد، چون داستان یوسف پیشفرضهایی دارد که در خود داستان نیامده و جاهای دیگر قرآن است.
او میگوید کار اساسی خواننده کشف قصد مؤلف است، و کاری که با قرآن میکند و حاضر اسم آن را ایمانی میگذارد شبیه ایمانداشتن به حرف نویسنده و درست فهمیدن است. اگر ایتئیست اینگونه نمیفهمد مشکل خودش است، مثل کسی که از مارکسیسم خوشش نمیآید و رمان رئالیسم سوسیالیستی را طوری میخواند که به نتیجهٔ پرت و پلایی برسد. خواننده باید از پیشفرضهای ذهنی خودش جدا شود و بفهمد این داستان در زمینهٔ یک متن مقدس چگونه خوانده میشود؛ میتواند ایمان داشته باشد یا نداشته باشد.
فیلم، ذهن معاصر و پیشنهاد
او میگوید به نظرش حسن شیوهٔ قرآن این است که هیچ توضیحی نمیدهد. نمونهٔ خوبش در سینما آقای فرهادی است که اطلاعات زیادی حذف میکند؛ مثلاً صحنهٔ تصادف در جدایی نادر از سیمین حذف شده و ذهن تماشاگر مثل کسی که دنبال مجرم میگردد کار میکند. در فیلم دو ساعته نمیشود از تماشاچی انتظار داشت خیلی پیچیده فکر کند، ولی در داستان ده پانزده صفحهای خواننده میتواند چند بار بخواند.
او میگوید مغز در قرن بیست و بیستویکم از لحاظ شیوه و سرعت کار در تحلیل اطلاعات با دو قرن قبل فرق کرده است؛ به نظرش مردم اگر خوب نوشته شود از چنین پیچیدگیای لذت میبرند. برخی میگویند رمان مرده است، چون نسل جدید حوصلهٔ خواندن جنگ و صلح را ندارد و داستان کوتاه را ترجیح میدهد.
او میگوید شروع چنین کاری میتواند با رمان موجود باشد: قسمتهای خاصی را حذف کنید، نه اینکه زائدند، هیچ جایی زائد نیست. حسنش این است که هیجان حفظ میشود. فکر میکند مردم خوششان بیاید و این پیشنهادی بود برای ژانری ادبی تازه.
داستانهای سورهٔ ص و کهف
او میگوید در خود قرآن چند نوع داستان هست: اوج خلاصهبودن سورهٔ ص است و اوج مفصلبودن داستان یوسف، و بینابین هم داستانهایی هست، مثل داستانهای سورهٔ کهف که پر از ابهاماند. داستانهایی که در قالب یک سوره هستند مثل هم روایت میشوند و به نظر او این تعمد است، چه پدیدآورنده خدا باشد چه کس دیگری. در سورهٔ ص تقریباً همهٔ داستان حذف شده و یک جمله مانده، مثل جسدی که بر کرسی سلیمان انداختند.
او میگوید بدش نمیآید کلیدی بدهد: سورهٔ ص انبیایی را مدح میکند که اواب بودند و وقتی اشتباه میکردند بلافاصله توبه میکردند، و اصل قرآنی همیشگی این است که اگر کسی از گناهی توبه کرده باشد اشارهای به آن نمیشود. پس میخواهند دربارهٔ چیزی حرف بزنند که نمیخواهند به آن اشاره کنند، و به نظر او داستانهای سورهٔ ص اینگونه به وجود آمدند: قرار نیست ببینید خطا دقیقاً چه بود، فقط بفهمید که چیزی بوده. دربارهٔ سلیمان میگوید میفهمید غفلتی در اثر توجه به دنیا پیش آمده و شاید علتش این باشد. این را برای این توضیح میدهد که از بحث دربارهٔ فرم، سؤال تازهای دربارهٔ محتوا پیش میآید.
داستان موسی و خضر در سورهٔ کهف از جملهای شروع میشود که چیزی از آن نمیفهمید: موسی به کسی که نمیدانیم کیست میگوید «من از این سفر دست برنمیدارم» تا به مجمعالبحرین برسد، که نمیدانیم کجاست. ابهام روی ابهام اضافه میشود تا با آدم مرموزی سروکار پیدا کنید که کارهای عجیب میکند و آخر همه را توضیح میدهد. او میگوید به فرم داستان کار دارد، نه به محتوای آن.
او میگوید همهٔ داستانهای قرآن «سوم شخص» روایت میشوند و خداوند روایت میکند، ولی این داستان نمونهای است که با «سوم شخص» میشود چیزی شبیه «اول شخص» ساخت، چون اطلاعات در محدودهٔ افق دید شخصیت میماند و خواننده همان را میفهمد که موسی میفهمد. روایت کلاسیک خضر را از اول معرفی میکرد تا ابهامی نماند. او میگوید دوست داشت دربارهٔ این صحبت کند که سه چهار نوع داستان قرآن اصولاً قابل تقلید هستند و امیدوار است اولین کسانی که چنین کاری میکنند آن را مطرح کنند.
تاالله و ناباوری یعقوب
یکی از حاضران میپرسد برادرها را چه کسی متهم کرده بود. او میگوید پدر، و منظورش اتهام مستقیم نیست: یعقوب نمیگوید دروغ میگویید، ولی حرفشان را قبول نمیکند و میداند یوسف زنده است. بعد میگوید فکر میکند چیزی که دربارهٔ مردم گفته درست نیست: از داستان چنین برمیآید که مردم حرف برادرها را قبول کردند و پدر قبول نکرده، و زندگی برادرها تحت تأثیر ناباوری یعقوب بود.
او میگوید یعقوب با ناباوری خود زخم را زنده نگه میدارد. هیچ اتهامی هم نمیزند: میگوید «سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا» و هر دو بار صراحتاً میگوید خبری که آوردید درست نیست، نه اینکه دروغ میگویید. با این حال او فکر میکند برادرها خودشان را در معرض اتهام قرار دادند چون خیلی میل داشتند یعقوب باور کند؛ تصور او این است که روزها اصرار میکردند و جزئیات میگفتند، و در داستانی که خودش قرار است بنویسد چنین صحنههایی را میآورد.
او میگوید از تالله باید فهمید که برادرها در چنین حالی بودند: همه جملههای آنها با تالله است و این غیرعادی است، پس موضوع مهمی در زندگی آنها بود. حاضری میپرسد آیا تکههایی که پر میکنید به وضعیت روانی خواننده بستگی ندارد؛ او میگوید صددرصد، و هر جا ذهن فعالیتی انجام دهد ممکن است هدایت یا گمراه شود.
قرآن و هدایت متقین
حاضری میگوید احساس میکند جزو متقین نیست که حذفها را بفهمد. او میگوید چند آیه بعد از «هُدًی لِلمُتَّقین» میگوید کتاب برخی را هدایت و برخی را گمراه میکند، و یکی از شیوههایش این است که برای فهمیدن باید فعالیت کنید؛ کتاب پر از جای خالی است و به قول خودش متشابهات دارد. به تعبیر او کتاب، کتاب هدایت نیست بلکه کتاب هدایت متقین است و عمداً عدهای را گمراه میکند.
او میگوید زبان ذاتاً ابهام دارد و مؤلف دو کار میتواند بکند: زور بزند ابهامها را کم کند، یا هوشمندانه از این ویژگی زبان استفاده کند. ادعای قرآن این است که کار دوم انجام شده؛ محکمات و متشابهاتی گذاشته شده و مدام سر دوراهیهایی هستید. انسان وقتی فعالیت میکند رشد میکند، و جایی که نمیفهمد قرآن میگوید ذهنش را قطع کند و دنبال شبهات نرود و در حد علم خودش چیزهایی را که میفهمد جلو برود.
معیار فهم، لایهها و عقل
حاضری میپرسد اگر مخاطب جاخالیها را متفاوت پر کند، معنا با گذشت زمان عوض نمیشود؟ او میگوید دربارهٔ احکام میتوان گفت حکمی در یک تاریخ بهترین حکم است و بعداً نه، چون امکانات فرق میکند. ولی دربارهٔ نکات عرفانی و داستان، درست و غلط تغییر نمیکند، فقط کاملتر میفهمیم؛ اگر سؤال را خوب فهمیده باشد، نسبیت در حقیقت وجود ندارد، مگر بخشهایی که به مسائل اجتماعی و سیاسی مربوط است. معیار این است که برداشت چقدر با بقیهٔ متن هماهنگ باشد، و میتوان تفسیرها را مقایسه کرد.
دربارهٔ لایههای قرآن میگوید داستان یوسف ظاهراً داستانی تاریخی است، ولی دربارهٔ اینکه چرا یوسف در چاه و زندان افتاد و درآمد و به پیامبری رسید، میتوان چیزهای عمیقتر دربارهٔ تربیت خداوند فهمید. به روایتی از حضرت علی، خداوند در قرآن تجلی کرده ولی مردم نمیبینند. او میگوید عمق فهم به سطح معرفتی خود آدم بستگی دارد.
او میگوید به نظر میآید قوم نوح مشکل تکاملی دارند: ذهن سادهای دارند و حرفهایشان با حرف نوح جفت نمیشود. تأکید میکند سادگی ذهن به معنای ناتوانی در کشف حقیقت نیست، چون توحید چیز پیچیدهای نیست. حاضری میپرسد پس بشر به مرور لایههایش را بیشتر کشف میکند؛ او میگوید فکر نمیکند این به موضوع ربط داشته باشد، چون لایهها کشف معنا است و کامپیوتر هیچ معنایی را کشف نمیکند.
حاضری میپرسد قرآن بر عقل تأکید دارد؛ او میگوید عقل قرآن عقل فلسفی نیست. در قرآن واژهٔ نزدیک به عقل فلسفی تفکر و فکر است، و در «تعقلون» خیلی احساسات هست، مثل کاری که موقع درک اثر هنری میکند. به نظر او کسانی که از «علوم عقلی» دفاع میکنند و میگویند قرآن دعوت به تعقل میکند باید ببینند این دو کلمه به هم ربط دارند یا نه، و به نظرش خیلی مربوط نیست.
واقعی بودن، نقش داستان و ابزارهای فهم
حاضری میپرسد صدق به معنای عینی و تاریخی برای داستانهای قرآن مهم است یا نه. او میگوید به نظرش مهم است: داستانهایی هست که مهم نیست واقعی باشند، مثلی که زده میشود، ولی وقتی بخواهند کسی را الگو معرفی کنند مهم است احساس کنیم این آدم واقعاً وجود داشت. فکر میکند با فرض واقعی بودن تأثیر آنها خیلی بیشتر است و از خود متن هم دربارهٔ اکثر داستانها میتوان تاریخی بودن را نتیجه گرفت.
دربارهٔ اینکه چرا داستان، میگوید داستان کاری با ما میکند که متن غیرداستانی نمیکند، مثل الگوسازی: هزار بار بگوید تسلیم حق باشید، ولی یک بار داستان ابراهیم و قربانی کردن پسر را بگوید، آن چند کلمه جور دیگری اثر میگذارد. به نظرش داستان با ذات ما هماهنگتر است تا نثر.
حاضری میپرسد آیا فلسفهٔ تحلیلی را گمراهی میداند. او میگوید نه: هر ابزاری کارکرد خاص خود را دارد و مشکل این است که کسی ابزار را در شأنی که ندارد به کار ببرد، مثل دانشجوی فیزیک که میگفت فیزیک همه چیز است. فیلسوفهای تحلیلی هم میگویند چیزی نیست که نتوانیم دربارهٔ آن حرف بزنیم، در حالی که به تعبیر او دربارهٔ ۹۹ و خوردهای دهم درصد چیزها نمیتوان با آن شیوه چیزی گفت. با این حال مفید است، مثلاً در فلسفهٔ علم.
→ متنِ کاملِ این جلسه