این جلسه ادامهٔ جلسهٔ قبل دربارهٔ اسباب نزول است و او میخواهد در آن مطلب را تمام کند. نخست نکاتی از جلسهٔ گذشته را کوتاه تکرار میکند، یعنی پیشفرضهای مسلمانها و دو پارادایم مطالعات قرآنی غرب. بعد پرسش اصلی را میآورد که چرا این ژانر در علوم قرآنی هست و در علوم بایبلی نیست، و برای پاسخ آن را با متنها و پدیدههای دیگر مقایسه میکند. در پایان به جایگاه اسباب نزول در تاریخ تفسیر و در دنیای مدرن و به این میرسد که کدام پارادایم بهتر آن را توجیه میکند.
مرور جلسهٔ قبل: پیشفرضها و دو پارادایم
او اسباب نزول را مجموعه روایاتی میداند که میگویند یک آیه یا سوره چرا نازل شده است، چه در پاسخ به پرسشی و چه به دنبال اتفاقی مانند واقعهٔ افک در سورهٔ نور. به گفتهٔ او دور از ذهن نیست که چنین واقعیتی وجود داشته باشد. از تاریخچهٔ آن سه مرحله میشمارد: روایات در تفاسیر منسوب به قرن اول و دوم، کتابهایی که چند قرن بعد این روایات را جمع کردند، و کتابهای علوم قرآنی که آن را مبحثی نظری کردند.
مسلمانها سه پیشفرض دارند: قرآن وحی الهی است، حداکثر در زمان عثمان جمع و مکتوب شد و پاره پاره نازل شده است. اکثر پرسشهایشان این است که چگونه وثوق این روایات را مانند سایر احادیث بررسی کرد. به گفتهٔ او واحدی بدون اسباب نزول فهم قرآن را ممکن نمیداند، ولی علامه طباطبایی و سید قطب به نظر میرسد با شک و تردید نگاه میکنند و اساس را تفسیر روی متن قرآن میدانند.
در مطالعات قرآنی غرب دو پارادایم متباین هست. پارادایم اول، از زمان نولتکه، تا حدی روایت سنتی را میپذیرد که کتابی آمده و حداکثر در زمان عثمان تثبیت شده است، ولی وحی بودنش را قبول ندارد و بسیار بیشتر از مسلمانها نسبت به احادیث با شک و تردید نگاه میکند. بنابراین اسباب نزول را روایتهایی میداند که مسلمانها تولید کردند و اعتبار چندانی برایشان قائل نیست.
پارادایم دوم، پس از ونزبرو، قبول ندارد که قرآن در قرن اول و زمان عثمان تثبیت شده باشد و میگوید دستکم دو قرن طول کشید. ونزبرو انگیزهٔ اصلی اسباب نزول را مسئلهٔ فقهی میدانست؛ ریپین این را آزمایش کرد و صدها سبب نزول سورهٔ بقره را جمع کرد. ولی به نظر میآید مطالعهٔ آماری ریپین این را تأیید نمیکند و خیلی از اسباب نزول ربطی به فقه ندارند.
پرسش اصلی: چرا اسباب نزول در بایبل نیست
او میپرسد چرا اطراف قرآن ژانر اسباب نزول پدید آمده، در حالی که اطراف بایبل و متون مقدس هندی و هیچ متن دیگری چنین ژانر گستردهای نیست. میگوید جاهای دیگر هم وجود دارد ولی به این اندازه نیست و تبدیل به ژانر نشده است. این پرسش را در هر کدام از پارادایمها مشروع میداند.
به نظر او مطالعهٔ توصیفی کافی نیست و مطالعهٔ تطبیقی لازم است. مثالش زیستشناسی است که فقط یک گونه را میشناسد و از کجا بفهمد کیسهدار بودن کانگورو مورد خاصی است؛ یا کسی که فقط نسخ خطی قرآن را مطالعه میکند و میپرسد چرا مسلمانها برای آن حاشیه میگذاشتند، در حالی که همهٔ متون حاشیه دارند.
او اسباب نزول را از نوع اکستراتکست میداند، یعنی متنهای پیرامونی که جواب میدهند چرا چیزهایی در متن آمده یا نیامده است. میخواهد با چند مثال به یک جور شرط لازم و کافی برسد که ببیند چه ویژگیهایی در متن یا مفسر باعث ایجاد چنین چیزهایی میشود.
دربارهٔ بایبل میگوید به قرآن نزدیک است، ولی ادعای نزول تدریجی بر اساس حوادث را در آن خیلی نمیبینید. به گفتهٔ او ویژگی خاص قرآن این است که خداوند میگوید ای پیامبر این کار را بکن. در بایبل به جای آن میتوان چراهایی از داخل متن پرسید و داستانهای میدراشی و فولکلور یهودی پاسخ میدهند؛ اینها را شاید بتوان در مجموعهٔ شأن نزول جا داد، نه اسباب نزول.
پاره پاره بودن متن و مثال حافظ
اولین شرط به گفتهٔ او این است که متن پاره پاره باشد و در طول زمانی پدید آمده باشد که بتوان دربارهٔ هر قطعه پرسید چرا ایجاد شد. در بایبل مطالعات زمینهٔ تاریخی هست ولی سبب نزول به معنای واقعی نیست. این به آن معنا نیست که بایبل منشأ الهی ندارد.
وقتی یکی از حضار شعر را پیشنهاد میکند، او حافظ را مثال میزند که اسباب نزول زیادی دارد. میگویند «دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت» را در سفر یزد گفته و شعر «بلبلی خون دلی خورد» را وقتی پسرش مرده بود. به گفتهٔ او کتاب حافظ شیرینسخن از دکتر معین صدها مورد از این تطبیق دارد، و میگوید تاریخ زندگی حافظ در بعضی از کتب قدیمی مانند شایعاتی است که از روی غزلها به وجود آمده است.
او پاره پاره بودن غزلیات را مانند مکی و مدنی قرآن میداند، چون میتوان گفت این برای جوانی است و آن برای پیری. در نقد ادبی نیز ژانری هست که متن را به برههای از زندگی هنرمند ارجاع میدهد، مثلاً دربارهٔ ویرژینیا ولف. او میپرسد چه چیزی در غزلیات حافظ باعث شده بیشترین اسباب نزول را داشته باشد، و میگوید شهرت و اقبال مفسرین حجم را زیاد میکند ولی واقعاً توجیه کننده نیست.
ارجاعی بودن و ابهام
ویژگی دوم ارجاعی بودن است: به نظر میآید شاعر دربارهٔ واقعهای حرف میزند، مثل «دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت» که با زندان سکندر در یزد حس سفر میدهد. در کلیله و دمنه معلوم نیست به چه چیزی ارجاع داده میشود و بنابراین سبب نزولی هم ندارد.
ویژگی سوم ابهام است. غزل حافظ ابهام دارد و دعوا هست که عشقش آسمانی است یا زمینی، و ابهام شما را به عنوان مفسر وادار میکند که فکر کنید. قرآن به گفتهٔ او چند صد برابر چنین است: به شدت بسیاری از آیات ریفرنشیال هستند و در عین حال پر از جای خالی، مانند اینکه اصحاب کهف چند نفرند یا آن شهر کدام بود. او اصطلاح بلاشر را نقل میکند، «ترس از عدم قطعیت»، و میگوید انگیزهٔ اصلی مسلمانها برای ساختن اسباب نزول همین بود.
او میگوید غیر از پاره پاره بودن و شهرت حافظ و تعداد مفسران، ارجاعی و مبهم بودن هم هست. سعدی هم ارجاع دارد ولی روشن توضیح میدهد و جایی برای خیالپردازی نمیگذارد، در حالی که در قرآن ضمیرهای مبهم زیاد است و سهم بزرگ تفاسیر این است که این ضمیر به چه کسی برمیگردد.
وقتی یکی از حضار میپرسد ابهام قرآن بیشتر از حافظ است، جواب میدهد که استعارهٔ قرآن کمتر است ولی پرسشهای بیپاسخ آن خیلی بیشتر است. به گفتهٔ او بسیاری از اسباب نزول روابط ساختگی بین اجزای سورهها ایجاد میکنند، مانند سبب نزول معروف سورهٔ کهف که توجیه میکند داستانها چرا کنار هم آمدهاند.
اسباب نزول در جاهای دیگر
او میگوید تا اینجا سخن از ویژگیهای خود متن بود، ولی شاید اسباب نزول ساختن به شیوه کار مفسرین هم مربوط باشد. هنرمندها هم خودشان اسباب نزول میسازند: سالوادور دالی دربارهٔ آثارش بسیار حرف زده و برای یک نقاشی چند توضیح داده است. او میگوید شاید به دلیل تمایل به تبلیغات بود، یا بعد از یکی دو سال احساس کرد علت چیز دیگری بوده است.
داستانهای سببشناسی و اسطورهها چیزی را که نمیفهمند با داستان توضیح میدهند، مثل توضیح سرخپوستها برای رنگهای مختلف پوست. به گفتهٔ او «تاریخ علم مدرسهای» هم مجموعهای داستان است که تقریباً همه دروغاند و برای دانشجو ساخته میشوند تا حسی از فهمیدن بدهند. ویژگی مشترک همهٔ اسباب نزول این است که دربارهٔ چیز مبهم حسی از فهم ایجاد میکنند.
اتوبیوگرافیها را هم مثال میزند، مخصوصاً زندگینامههای سیاسی که سیاستمدار آخر عمر داستانی از زندگی خود مینویسد تا تمام اشتباهاتی که انجام داده است را توجیه کند، مثلاً فصل کاخ شیشهای سیاست در کتاب والدهایم. دربارهٔ ترامپ هم میگوید اگر بنویسد باید چند جلد بنویسد چون در کارهایش ابهام زیاد است، مثلاً چرا کانال پاناما را میخواست.
از همهٔ اینها نتیجه میگیرد که متن را وارد دستگاه تفسیر میکنید و چیز مطلوبی از آن درنمیآید، پس اکستراتکست را به عنوان ورودی دیگر اضافه میکنید تا خروجی مطلوب بدهد. به گفتهٔ او این خواسته ممکن است مشروع یا نامشروع باشد و ممکن است برای رفع ابهام باشد.
اسباب نزول بهعنوان مقاومت در برابر متن
به گفتهٔ او شیعیان در قرآن اسم حضرت علی را نمیبینند و به جانشینی و ولایت کافی پرداخته نشده، پس روایاتی ساختند که آیات مربوط به علی، فاطمه و جانشینی است. اهل سنت هم این کار را کردند، بعضی میگویند در واکنش به شیعیان، دربارهٔ عمر. او میگوید مجموعهٔ قابل توجهی از اسباب نزول فرقهای است.
در فقه هم همین است، چنانکه ونزبرو تشخیص میدهد: مثلاً جوازی برای فتوحات در قرآن نیست و مسئلهٔ اصلی قرن دوم فتوحات بود. او کنجکاویهای مشروعی هم میپذیرد، مثل اینکه چرا سه داستان در سورهٔ کهف کنار هم آمده، ولی ساختن چیز جعلی را نامشروع میداند و میگوید اکثراً نامشروع به نظر میرسد. یکی از دلایل کنار گذاشتن آنها از سوی علامه طباطبایی این است که در خیلی جاها با آیهٔ قبل و بعد نمیخواند.
ایدهٔ کلی او این است که اسباب نزول واکنش جامعهٔ اسلامی در مقابل متن قرآن است و تا حدود زیادی جنبهٔ مقاومت دارد. مفسر میخواهد خودش را پنهان کند و داستانی میسازد و اسم خودش را روی داستان نمیگذارد؛ او پیشنهاد میکند اسم این ایده را «مرگ مفسر» بگذارند و میگوید اسباب نزول «یک جور تفسیر پنهان» است. اکثر این حرفها به نظر او خیلی سست هستند و مشکل اصلی تأثیر آنها روی ماست، چون چنان به متن میچسبند که قدرت فکر کردن را میگیرند و کنجکاوی را از بین میبرند.
او این را «مقاومت روانی» یک فرهنگ نسبت به متنی میداند که خوب درکش نمیکند. به گفتهٔ او تاریخی مسجل است که حتی در فهم واژهها ابهام داشتند و بحثهای تفسیری قرن اول با روشن کردن بعضی واژهها شروع شد.
تحریف معنوی و کانتکست امروز
او میگوید مسلمانها هر وقت از تحریف سخن میگویند منظورشان تغییر الفاظ است، در حالی که تغییر معنای یک لفظ فرقی با تغییر خود لفظ ندارد. مثالش نجس است که در قرآن به معنای پلید معنوی آمده و بعداً در فقه معنای دیگری گرفته است. به گفتهٔ او این همه بحث دربارهٔ اختلاف قرائات است ولی وقتی نود درصد آن را نمیفهمید یا بد میفهمید فرقی ندارد، چون به اسباب نزول و ناسخ و منسوخ مراجعه میکنید که به نظر او وجود خارجی ندارد.
تحریف به گفتهٔ او جنبهٔ لفظی و معنایی دارد و بسیاری از مباحث علوم قرآنی، از مفردات و اسباب نزول تا ناسخ و منسوخ، در قالب آن میگنجد. تفسیر غلط تحریف نیست، ولی ساختن اکستراتکست، معنا کردن واژه به شکل دیگر یا ساختن شعر جاهلی مصنوعی برای شاهد گرفتن تحریف معنوی است. تأکید او این است که اسباب نزول یکی از ابزارهای تحریف معنوی است.
دربارهٔ شیعه میگوید قرآن برای آنها مطلوب نیست و دو گرایش پیش آمد: عدهای به قرآن علی معتقد شدند، یعنی تحریف لفظی، و آنهایی که جرأت نداشتند شأننزولسازی کردند و مثلاً هزار روایت دربارهٔ شمس و قمر ساختند. او میگوید اهل سنت روی کیفیت کار کردند، مثلاً دربارهٔ عمر، و شیعه روی کمیت.
در دنیای مدرن هم به گفتهٔ او کسانی مانند حامد ابوزید، شبستری و سروش مسئلهٔ شأن نزول را به معنایی احیا کردند: متن با معیشت ما سازگار نیست و باید به کانتکست نگاه کرد. ابوزید تعدد زوجات و میراث و دیه و ربا را به کانتکست ارجاع میدهد چون مطلوب نیست. به نظر او این دیدگاه، یعنی مقاومت در برابر متن با ساختن اکستراتکست یا رجوع به کانتکست، این گرایش مجدد را خوب توجیه میکند.
کدام پارادایم و ثقیل بودن متن
او احساس میکند پارادایم تجدیدنظرطلبی، که میگوید متن به تدریج به وجود میآید و کانونیک میشود، با ساخته شدن اسباب نزول در قرنهای اول نمیخورد. به گفتهٔ او وقتی متن تثبیت شده و نمیتوان به آن دست زد، به سراغ تولید اکستراتکست میروند. ولی هیچ پارادایمی اینگونه رد نمیشود، چون برای همه چیز میتوان توجیه آورد؛ دو پارادایم انتظار متفاوتی دربارهٔ حجم اسباب نزول در قرنها ایجاد میکنند و این قابل تحقیق است.
برای کم کردن گزندگی حرفهایش میگوید قرآن هم مانند حضرت مسیح ثقیل است و درک آن سخت است، و بیشتر جاهایی که ارجاعی به نظر میرسد ارجاعی نیست؛ سبک بیانی قرآن برای مردم ثقیل و نامفهوم بود. به گفتهٔ او بخش زیادی از واکنش مسلمانها نتیجهٔ ثقیل و نامأنوس بودن متن بود و ترس از عدم قطعیت برای ساختن کلی چیز کافی بود. هر کس داستانی بسازد و بداند دروغ است مجرم است، ولی شیعه و سنی هر دو تا حدودی مبری هستند، چون مشکلی وجود داشت و از روی هوا و هوس این کار را نکردند.
به نظر او غلبهٔ حدیث بر قرآن در تاریخ اسلام نیز با این توجیه میشود: قرآن نامطلوب بود و خلیفه نمیتوانست به متن تثبیتشده دست بزند. میگوید گلدسیر و شاخت میگویند اول کارهایی کردند و بعد برایش فقه و حدیث ساختند. او اضافه میکند که برای توجیه کارهای خودشان یک سری اکستراتکست تولید کردند.
یکی از حضار میگوید شاید بخشی از اسباب نزول جعلی باشد ولی بخشی درست و واجب. او میگوید اگر اسباب نزول واقعی پیدا شود مفید است و در درک متن کمک میکند. خودش به خودبسندگی مطلق متن اعتقاد ندارد و ممکن است دانستن وقایع تاریخی در فهم بعضی آیات کمک کند، هرچند بحث راحتی نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه