او میگوید میخواهد در این جلسه شمای کلی عرفان اسلامی را تمام کند، چون بعضی شک دارند که عرفان جزء دین باشد. ابتدا از انتهای سقوط در عالم اجسام میگوید و بعد مراحل راه برگشت را، از توبه و القای کلمه تا تقوا، هجرت و اخلاص، با داستان آدم میسنجد. در آخر از عشق میگوید و چند کتاب معرفی میکند.
عرفان و قرآن
او میگوید این بحث را میکند برای اینکه شمای کلی از موضوعی به نام عرفان اسلامی داشته باشیم؛ بعضی شک دارند که جزء دین باشد و فکر میکنند عرفا بعداً ایجادش کردهاند. فکر میکند حداقل در یک جای قرآن به طور بدیهی حرف از این است که هبوطی صورت گرفته و راهی باید طی شود، و دین فقط یک سری کارهای ظاهری نیست.
به نظر او داستان آدم و حوا ریشهٔ همهٔ داستانهای قرآن است، داستانی کلی دربارهٔ وضعیت انسان: انسان هبوط کرده و راهی باید طی کند، حرف از صراط است و راهزنی که شیطان است، و انتهای سیر رسیدن به اخلاص است؛ شروع سیر با توبه است و بعد القای کلمه. میگوید نه همهٔ آنچه تحت عنوان عرفان و تصوف گفته شده، ولی آن خط اصلی سنت عرفانی ما با آنچه در قرآن آمده منطبق است؛ تصورش این است که در آن خط اصلی چیزی جدای از قرآن وجود ندارد. فکر میکند این داستان را جز با تعبیر عرفانی اصلاً نمیشود فهمید.
او میگوید سنت عرفانی ما معتقد است شریعت و طریقت از هم جدا نیستند و کتابهای ابنعربی و حتی مولوی پر از ارجاع به قرآن است. اخیراً کتابی از بهاء ولد، پدر مولوی، دیده که در متن «محارم» آمده و آن را فوقالعاده میداند: به یک معنایی تفسیر قرآن است و شبیه یادداشتهای روزانهٔ یک عارف. اگر عدهای اهل تصوف باشند که شاید آدمهای خوبی نیستند، به گفتهٔ او باز یک رگهٔ خیلی خوب در عرفان هست که احساسش این است که قرآن را جز با آن نمیشود فهمید، لااقل این داستان اصلی را.
او میگوید قرآن به صراحت نمیگوید که ابراهیم از شدت عشق به حالت جنون رسید، ولی فکر میکند با کمی ظرافت میشود این را در داستان او نشان داد. عرفا هم چیزهایی را با رمز و اشاره میگفتند؛ شعر حافظ هم گاهی به وضوح عرفانی است، مثلاً «شعشعه پرتو ذات» را نمیشود غیرعرفانی تعبیر کرد، و گاهی بینابین، و به گفتهٔ او قرآن هم همین حالت را دارد. داستان حرف از این میزند که انگار همهٔ ما سقوط کردهایم و باید راهی را طی کنیم تا برگردیم به همان جایی که بودیم؛ عرفا از قوس نزول و قوس صعود میگویند.
انتهای سقوط در عالم اجسام
او میگوید چیزی را که دفعهٔ قبل نگفته بگوید: سقوط در عالم اجسام هم انتهایی دارد. در ادبیات و هنر قرن بیستم کسانی برعکس راه عرفان رفتهاند و به بیمعنایی رسیدهاند. نمونهاش صحنهٔ قتل در «بیگانه»ی آلبر کامو است، که به گفتهٔ او خیلی وقت پیش خوانده و خیلی یادش نیست: توصیفی فیزیکی و سرد، مثل گزارش علمی. به نظر او این آدمها به آنتی عرفان کامل نرسیدهاند، چون نمیشود همیشه به دنیا اینطور نگاه کرد؛ ما دنیا را با زبان درک میکنیم و هیچوقت نمیتوانیم خود را ساکن عالم اجسام کنیم.
او میپرسد چرا بعد از جنگ جهانی دوم این حس پوچی اینقدر در ادبیات شیوع پیدا کرد. یکی از دلایل را این میداند که انگار بشریت، حداقل در جهان غرب، گناه بزرگی مرتکب شده است؛ با مدلی که در قرآن هست معصیت بزرگ باید به عالم اجسام سقوط بدهد. فکر میکند آدورنو گفته بعد از «آشولیس» دیگر شعر معنا ندارد. به نظر او معصیت کار بیمعنی انجام دادن است، و جنگ جهانی دوم یک حس گناهکاری سنگین هم بر وجدان آدمهای آن قرن گذاشت.
به نظر او عوامل دیگری هم هست. یکی بی پروا شدن هنرمندها بعد از جنگ جهانی دوم است، که سدهایی برداشته شد؛ او این را از جهتی مثبت میداند. دیگری این است که همه بی در و پیکر آموزش علمی میبینند و حس میکنند حقیقت همان چیزی است که در فیزیک بیان میشود؛ اگر جایگاه ساینس درست معلوم نشود ساینس یک جوری دشمن معنا میشود، در حالی که او میگوید اصلاً ساینس مخالف معناداری نیست. سومی غلبهٔ تصویر است: دائماً با تصویر آدمها سروکار داشتن مثل زندگی در قبرستان و تعامل با مردگان است و احساس زنده را از بین میبرد.
او از تجربهٔ شخصی میگوید که به رهبر گروه نیروانا علاقه دارد و به نظرش حسی از صداقت در او هست؛ یکی از حاضران میگوید قیافهٔ مظلومی هم داشت، و او میگوید نمیخواهد بگوید آدم خوبی بود ولی دلش برایش میسوزد، چون صادقانه در بیست و هفت سالگی خودکشی کرد. دربارهٔ کامو میگوید حس بیمعنایی را خوب بیان میکند و او و سارتر کف هستی را لمس کردهاند، ولی نمیگوید که کامو در آن حالت متوقف شده و از بین رفته است؛ در کتابهایش میکوشد آن را نقد کند؛ سارتر هم بیشتر میخواهد راهی نشان بدهد. به نظر او کامو خیلی راهی را نشان نمیدهد.
توبه، القای کلمه و واژهها
او میگوید اول راه برگشتن به بهشت توبه است، یعنی اظهار ندامت و تصمیم به تکرار نکردن. این مفهوم مختص عرفان دینی است و در عرفان غیردینی چیزی شبیه توبه نداریم، چون توبه به حکمت احتیاج دارد. در داستان، دستوری که داده بودند نزدیک نشدن به درخت بود نه نخوردن از آن؛ کارهای مکروه مثل حریمی است که اگر رعایت شود بهتر است. بعد میگوید خداوند برمیگردد و القای کلمه میشود.
او میگوید توبه را هر روز باید کرد، چون کارهای ما کامل نیست و نسبت به گذشته نباید رضایت داشت؛ کسی که به کودکیاش بهعنوان بهترین روزها نگاه میکند، نشانهاش این است که سقوط کرده. آنچه را میگوییم «من»، به گفتهٔ او درصد عمدهاش مصنوعی است و از چشم دیگران ساخته شده، نود و نه درصدش اصلاً واقعی نیست. عدم تعین یعنی آزاد بودن از رنگ تعلق، چنانکه حافظ میگوید «ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است»، و شروع سیر با نفی کارهایی است که تا حالا انجام دادهایم.
از داستان برمیآید که توبه اولین قدم است و صبر برای القای کلمه اهمیت دارد، چند ثانیه یا چند سال؛ از دید عرفا تمام سیر و سلوک همان القای کلمه است. بعضی نوشتههای عرفانی دربارهٔ «مقامات» و «منازل» است و مراحل القای کلمه را به معنایی توصیف میکند.
او میگوید مفاهیم قرآن تقریباً در عرفان هم آمده، ولی اسمها عوض شده: «سیر و سلوک» در قرآن نیست ولی سیر هست، «طریقت» یک بار آمده و صراط همان جریان سیر و سلوک است. بعضی مفاهیم تصوف مشابه قرآنی ندارد و به نظر او یک جور انحرافی است، هرچند نه لزوماً همهشان. مکتب حله تأکید دارد فقط از واژههای قرآنی استفاده کند، و مجموعهای از ادبا و عرفا بود که در حله عراق حضور داشتند.
تقوا
او میگوید اساس عرفان دور شدن از استغراق در لذتهای جسمانی است؛ هندیها با ریاضت خیلی شدید میکوشند سیگنالی از جسم خودشان دریافت نکنند. واژهای که در قرآن به این مربوط میشود تقواست، هرچند نمیخواهد بگوید فقط به این ارجاع میدهد؛ ترجمهٔ انگلیسیاش شبیه به کنترل داشتن است: راههای رسیدن سیگنال به خودت را کنترل میکنی و فرستادن سیگنالها را هم.
به گفتهٔ او هر چقدر کسی تقوای بیشتری داشته باشد و بیشتر خودش را کنترل کند، مراحل بیشتری را از میل تا اراده طی میکند. یکی از جاهایی که به پیغمبر عتاب میشود آیهای است که میگوید نزدیک بود یک میل ضعیفی پیدا کنی؛ نگفته میل ضعیفی پیدا کردی، که مرحلهای است که آدم معمولاً تجربه نمیکند. تقوا باعث میشود جایگاه بالاتری پیدا کنید و سیگنالها مراحل بیشتری طی کنند، و احساس اینکه در عالم جسمانی زندگی میکنید را کمکم از دست بدهید.
او میگوید در سورهٔ اعراف تقوا آن چیز اصلی است که انسان را به بهشت برمیگرداند: انسان لباس خودش را از دست داد و بلافاصله بعد از داستان میگوید که لباسی نازل کردیم تا جسمتان را بپوشاند، «و لباس التقوا ذلک خیر». قرار نیست جسم را ترک کنیم، بلکه همینجا یاد بگیریم با جسممان چهجوری زندگی کنیم.
هجرت، ریاضت و شریعت
او میگوید هجرت در قرآن بیشتر برای کار پیامبر و یارانش به کار رفته ولی به معنای معنوی هم هست، و همهٔ انواع عرفان دستکم موقتاً از این جهان دور میشوند. به نظر او هندیها بدون کتاب و حکمت چارهای جز این ندارند، چون اگر وارد دنیا شوند دچار کلمات خبیث میشوند. توبه نتیجهٔ وجود حکمت است و القای کلمه بیش از هر چیز با قرآن انجام میشود. بحرالعلوم «قتل فی سبیل الله» را مرحلهای قاطع میداند، یعنی جدا شدن از جسم بدون مردن؛ او میگوید جدایی کامل را نمیفهمد ولی نادیده گرفتن جسم را خوب میفهمد.
او میگوید کمی ریاضت لازم است، چون بدون هیچ زحمتی از جسم خودمان لذت میبریم و انسان به سمت منبع لذت کشیده میشود، به قول او طبق قانون دوم نیوتن. از مولوی تمثیل شتری را میآورد که مجنون سوار آن شده و هر وقت خوابش میبرد شتر برمیگردد سمت بچهاش؛ فکر میکند دربارهٔ مجنون و لیلی گفته، ولی میگوید مهم نیست.
او میگوید حج به نوعی شبیهسازی سیر و سلوک است و عبادتی است که برای توبه انجام میشود، در عرفات. شعار مکتب حله این است که شریعت با طریقت جدا نیست، در حالی که بعضی شاخههای عرفان شریعت و طریقت و حقیقت را از هم جدا میکنند.
او با برداشت ظاهری از دین مخالفت شدید دارد. به نمونههایی اشاره میکند که دربارهٔ عرضهٔ اسماء میگویند اسماء مقدسین است و دربارهٔ القای کلمه میگویند اسم پنج تن بوده؛ این را برگرداندن همهچیز به حالت اجسام میداند. در قرآن «دعا خواندن» نداریم، «دعا کردن» داریم، و ذکر گفتن هم نداریم، ولی ذکر کردن و حالت ذکر پیدا کردن داریم. دربارهٔ ذکرِ هزار بار و صد هزار بار گفتن با تسبیح، حین کار و معامله، میگوید نمیداند واقعاً چه فایدهای دارد، شاید برای سرگرمی خوب باشد، ولی ضرر هم دارد چون آدم کار اصلی را رها میکند. البته میگوید بعضی ممکن است چنان به حالتهای عرفانی رسیده باشند که در قلبشان ذکر بگویند. تبدیل اعمال دینی به حالتهای جسمانی را پارادوکس میداند.
اخلاص و آزمایش
او میگوید انتهای صراط مستقیم رسیدن به اخلاص است، جایی که شیطان به کسی کاری ندارد. اخلاص یعنی هیچ میلی غلبهای بر میل به خدا نداشته باشد؛ نه اینکه میلی نباشد، بلکه اگر میلی در برابر میل به خدا قرار بگیرد آن را کنار میگذارد. شیطان از میل به جاودانگی استفاده کرد. میل اصلی انسان، اگر به امیال واقعی خودش برسد، عشق به خداست؛ ولی ما غرق خواستههایی هستیم که فرهنگ تحمیل کرده.
برای نشان دادن اینکه یک میل ریشهکن میشود، داستان موبیدیک را میآورد، که خودش کامل نخوانده و دربارهٔ آن خوانده و فیلمش را دیده: ناخدایی که از نهنگ سفید ترسیده و میخواهد یک بار دیگر او را ببیند و نترسد. به نظر او ترس تا آدم در همان موقعیت قرار نگیرد و نترسد ریشهکن نمیشود، و این همان ابتلاء در قرآن است که خدا برای رساندن کسی به اخلاص آزمایشهایی ترتیب میدهد.
او میگوید ابراهیم را در قرآن با حس پدری میشناسیم و مدام برای ذریهاش دعا میکند، و آزمایشش قربانی کردن پسرش بود، تا میل به ذریه در برابر عشق الهی قرار نگیرد. بر خلاف روایت مسیحی که به نظر میآید ابراهیم در آن به زحمت این کار را میکند، تأکید قرآن این است که به سهولت انجام میدهد. «کلمات» در «ابتلی ابراهیم ربه بکلمات» را مقامات و منازل میداند؛ ابراهیم که امام شد بلافاصله پرسید «و من ذریتی».
او میگوید در عرفان هندی ابتلایی نیست و طرف مقابلی هم نیست؛ مثل کسی است که دمبل میزند و روی آگاهی خودش کار میکند، ولی ارتباط و رفتن در آن نیست. در عرفان دینی خدا موقعیتهایی میسازد که اگر کار درست را بکنی جهشی میکنی.
عشق
او میگوید مهمترین چیزی که در عرفان هندی نیست عشق است، در حالی که هر کتاب عرفانی اسلامی اول تا آخرش حرف از عشق به خداست. به غیر از عرفان اسلامی جای دیگری سراغ ندارد که عشق مجازی را هم مقدمهٔ خوبی برای عاشق خدا شدن بداند؛ به آیهای اشاره میکند که در شبهای ماه رمضان آمیزش با همسران را مجاز میکند و میگوید «هن لباس لکم،و انتم لباس لهن». در عرفان مسیحی به گفتهٔ او رابطهٔ مرد و زن کثیف و حرام حساب میشود.
به گفتهٔ او اولین نکتهٔ ساده دربارهٔ عشق این است که آدم یک نفر را بیشتر از خودش دوست داشته باشد؛ وجودش از داخل به بیرون کشیده میشود، خودخواهی شکسته میشود و میل دارد ببیند آن دیگری چه میخواهد و دنیا را چگونه میبیند.
او میگوید بعد از جلسات بعضی اعتراض کردهاند به مفهوم عشق در قرآن، و روحیهاش را از دست داده است. فکر میکند همهٔ ماجرا عشق ذاتی بین انسان و خدا و خدا و همهٔ مخلوقات است، شدیدتر از هر چیزی که بتوان تصور کرد؛ و ما خودمان را گم کردهایم و آن را هم به اندازهٔ خدا دوست نداریم. به آیههای آخر سورهٔ حشر اشاره میکند که میگوید خدا را فراموش کردند «فانساهم انفسهم».
او مقالهای از عضو حزب کمونیست آمریکا را میآورد که شرح میدهد وقتی دخترش غذا میخورد و خودش را کثیف کرده بود، با نگاهی عاشقانه به اجزایش دقت کرد و یقین کرد که خداوند وجود دارد و چنین چیزی همینجوری به وجود نمیآید. میگوید این چیزی نیست که با استدلال بشود گفت، و عشق مادری و پدری و مجازی همه کمک میکنند آدم تکانی بخورد و راهی را شروع کند.
معرفی کتابها
او میگوید کتاب «سیر و سلوک» بحرالعلوم را که علامه طباطبایی دوستش داشت دوست دارد، چون اصطلاحاتش شبیه قرآن است و تمامش دور شدن از عالم جسمانی است. بهترین کتابی که میتواند معرفی کند «مقامات معنوی» از محسن بینا است، ترجمه و تفسیر «منازل السائرین» خواجه عبدالله انصاری، که صد مرحله را توضیح میدهد. کتاب «کار کردن» اثر «وست گرید»، بر اساس کارهای گرجیف و اسپنسکی، به نظر او چندان ربطی به عرفان ندارد و بیشتر دمبل زدن روی آگاهی است.
او میگوید هیچ توصیهای برای کتاب دیگری ندارد و چون به قرآن اعتقاد دارد فکر میکند اگر راهی باید طی شود همین است که در قرآن نوشته شده و عرفا هم نوشتهاند. با جوکی از دو دختر کوچولو که میگویند نه ماه طول میکشد تا بچه دانلود شود میگوید ما عجولتر شدهایم. میگوید شمای کلی عرفان اسلامی تمام شد و شاید یک جلسهٔ دیگر داستان را ادامه بدهند.
→ متنِ کاملِ این جلسه