فهرست جلسه چهار بخش دارد: والد و نقش آن در زندگی، مردسالاری و فمینیسم، جایگاه زن و مرد و احکام اجتماعی در قرآن، و جایگاه قرآن و موانع ارتباط با آن. او از مفهوم والد شروع میکند، که جلسهٔ قبل هم دربارهٔ آن صحبت کرده بود، و میگوید آنچه گفته در جهت تضعیف والد است. بحث مردسالاری را او میگوید برنامهاش نبوده، ولی احساس میکند خوب است دربارهٔ آن صحبت کند. در پایان به جایگاه قرآن و موانع ارتباط با آن میرسد.
والد و بالغ؛ نشانهها
او میگوید والد در آغاز زندگی صفر است و کمکم رشد میکند، و نباید فکر کرد آدمی هست که والدش فعال نیست؛ همهٔ ما بخشی از عقاید و نحوهٔ زندگیمان را تحت تأثیر والد شکل دادهایم و به این راحتی از آن خلاص نمیشویم. مهم این است که درصد را حساب کنیم؛ به گفتهٔ او این درصد نباید بالای ۹۰ باشد، و باید کمکم بالغ را قوی کرد.
او میگوید کتاب «وضعیت آخر» نشانههایی ظاهری از کلام آدمها را بهعنوان محک ساده میآورد؛ مثلاً «احتمالاً» و «من فکر میکنم» تکهکلام بالغ است، و قاطع حرف زدن و قیدهای مطلقی مثل «هرگز» و «هیچ کس» بیشتر گرایش به والد را نشان میدهد. این نشانهها قاطع نیستند. نشانهٔ کلیتر این است که آدم چقدر به آگاهی ارزش میدهد: آدم تحت تأثیر والد مطیع است و سنت را منفی احساس نمیکند، و آدم مستقل سنتها را بازبینی میکند، یک چیزهایی را میپذیرد و یک چیزهایی را نمیپذیرد.
به گفتهٔ او در فرهنگ ما والد خیلی قوی است، چون سنت رسماً اعلام میکند که هست و باید حفظ شود. یکی از نشانهها اهمیت دادن به استاندارد بودن ظاهر آدمهاست و پدیدهٔ مد سوار بر والد است. نشانهٔ مهمتر این است که آدم چقدر تحمل دارد به چیزی معتقد شود که جمع معتقد نیست؛ او میگوید کسی که به استقلال رسیده باشد میتواند در برابر عقیدهای جهانی بایستد.
عقاید ناپیدا و ساینس
او میگوید مطمئن است که در جو عمومی همهٔ ادیان عقایدی هست که به نظر او غلط است، هرچند همهٔ آدمهایی که متدین هستند به آنها معتقد نیستند. عقایدی هستند که دیده نمیشوند، چون همه به آنها معتقدند و با گذشت تاریخ شفاف میشوند. دربارهٔ ساینس میگوید از تبلیغات عمومی به نظر میآید ساینس بیگناه است و پشتش ایدئولوژی نیست، در حالی که هست. نکتهٔ مثبت پستمدرنیسم را مفهوم فراروایت میداند؛ نمونهاش فراروایت مکانیستی در قرن ۱۸ و ۱۹ بود، یعنی دیدن همه چیز به صورت ماشین.
به گفتهٔ او سنت پایگاه اقتصادی و اجتماعی دارد و ساینس هم نامحسوس آدمها را قالب میگیرد؛ ما انتخاب شدهایم که به درد ساینس و تکنولوژی بخوریم و لزوماً آدمهای برگزیدهای نیستیم. او میگوید والد ما قوی بوده که خوب درس خواندهایم، و خودش مثال میزند که برایش مهم بود نمره بیست بگیرد. میگوید چیزهایی مثل نه سیاره یا جاذبه را مطلق میکنیم و به ما نمیگویند جاذبه صرفاً یک مدل یا فرض است؛ آدمی که والد قوی دارد، حتی با دکترای فیزیک، حس میکند نیروی جاذبه وجود دارد.
پدر و مادر و تضعیف والد
او میگوید ریشهٔ والد در روان همان کسانی هستند که آدم را بزرگ کردهاند؛ مجموعهٔ افکار والد بهشدت در پنج سال اول شکل میگیرد، و بعد مدرسه و جامعه والد را از عقاید پر میکنند. به همین دلیل میگوید آنچه در تضعیف والد خیلی مهم است رفتار آدم در مقابل پدر و مادرش است.
دستور قرآن را احسان به پدر و مادر میداند و میگوید دستورالعملی جالب برای رهایی از والد است؛ اینکه الان میگویند «به حرف پدر و مادر گوش کنید» به نظر او تحریفی است که والد در این دستور کرده. او میگوید قرآن در دو آیه میگوید احسان کنید و اگر شما را به کاری غیر از آنچه خدا و عقل شما میگوید امر کردند، انجام ندهید. از نظر روانی مهمترین چیزی که والد را تضعیف میکند این است که آدم از حالت منفعل دربیاید و احساس بدهکاری کند، نه طلبکاری.
تا وقتی از پدر و مادر عصبانی هستید، معلوم است که طلب دارید و هنوز وابسته هستید؛ آدم مستقل تصمیم میگیرد توقعی از والدین نداشته باشد. او میگوید در قرآن برای «بالوالدین احساناً» تبصره وجود ندارد، حتی برای پدر و مادری که فرزند خود را معتاد کردهاند.
تعلیق عقاید و صداقت با خود
به گفتهٔ او عقاید آدم تحت تأثیر والد یک پکیج است که فرقی بین عقیدهٔ حاشیهای و مرکزی نمیگذارد، و ممکن است ناگهان پکیجی را بردارد و پکیج دیگری بگذارد. عقاید آدم بالغ درجه دارد و مهمترین نکته دربارهٔ باورها این است که با خود صادق باشیم؛ اطمینان به خدا با اطمینان به اینکه اسلام دین خداست باید فرق کند. او میگوید عقیدهٔ نامعقول و حتی حکم را میشود به حالت تعلیق درآورد؛ مثلاً دربارهٔ حکم نجس بودن مسیحیها چون فقه نخوانده نمیگوید درست یا غلط است، ولی میگوید با عقل او جور درنمیآید، چون در قرآن اهل کتاب مثل برادران دینی ما هستند. آیهای سالها آزارش میداد و بعد حل شد.
او میگوید تقریباً همهٔ مسلمانها معتقدند پیغمبر معجزهای جز قرآن داشت و این به نظر او قطعاً غلط است؛ در قرآن از پیغمبر معجزه میخواستند و نمیآورد. آیهٔ شقالقمر به نظر او دربارهٔ اوصاف قیامت است و قرآن اوصاف قیامت را با فعل گذشته میآورد، و مسلمانها عطش داشتند معجزهای بزرگ برای پیغمبر بسازند. او تأکید میکند این عقیدهٔ شخصی اوست، اصرار ندارد که حتماً درست باشد و شاید کسی سند بیاورد و قانعش کند؛ و میگوید در وسط حرفهایش «احتمالاً» نمیگوید و شنونده باید در اول و آخر آن بگذارد.
او میگوید حکم کشتن مرتد را نمیداند چیست و نه با عقل و قلب او و نه با قرآنی که میخواند سازگار است؛ فقه بلد نیست ولی دربارهٔ ارتداد مطالعه کرده و مبانی فقهی آن را قوی نمیداند. به گفتهٔ او در آیهٔ المائدة:۵۴ فضا این است که اگر برگردید خدا کسان دیگری میآورد، و در قرآن برای مرتد شدن از بین رفتن اعمال آمده، نه حکم قتل.
دربارهٔ استخاره میگوید هیچ سند و روایت و متن معتبری نیست که خدا تعهد کرده باشد هر وقت کسی اطلاعات خواست بدهد؛ علمای تراز اول هم توصیه نمیکنند. با استدلالی از نظریهٔ اطلاعات میگوید یک بیت اطلاعات در فضای تصمیم پیچیده به هیچ درد نمیخورد، و میگوید استخاره قدرت تصمیمگیری را کم میکند و آدمها کمکم معتاد میشوند. او این ماجرا را درست مثل شرک میداند و میگوید هیچ حقیقتی در استخاره نیست.
مردسالاری و فمینیسم
او میگوید دنیا بهشدت مردانه است، چون مردها حاکم بر دنیا بودند، و فرهنگ ما انگار با نصف موجودیت انسان ساخته شده است. این حاکم شدن مردها به نظر او قابل پیشگیری نبود: در دوران غار طبیعت خشن بود و مردها با قدرت بدنی بیشتر در جبههٔ اول بودند؛ و حرف زنسالاری در گذشته را شایعه میداند. همانطور که طبیعی بود مردها حاکم شوند، طبیعی است که الان فمنیسم پیدا شود، ولی نکتهٔ عمیقتر ارزشگذاری مرد و زن است: دیدگاه مردها نسبت به زنها منفی بوده و هنوز هم هست، و کتابی ترجمه شده که اظهارنظرهای مردان مشهور دربارهٔ زنها را از ارسطو تا نیچه جمع کرده است.
او میگوید دوقطبیهای بسیاری هست که یک طرف آن زنانه و طرف دیگر مردانه است: تفکر و عاطفه، طبیعت و فرهنگ، قدرت و زیبایی که زن مظهر جمال خدا و مرد مظهر جلال خدا شمرده شده، و آفاق و انفس. به گفتهٔ او زنها به طبیعت نزدیکتر هستند و مردها نزدیک به فرهنگ، و مردها راحتتر در فرهنگ گم میشوند. میگوید حرفش برتری نیست و انسان متعادل کسی است که در وسط قرار دارد؛ و عرفان ما را انفسی میداند که متمایل به روشهای مردانه است.
به گفتهٔ او این دوقطبیها در تاریخ به قطب مردانه گرایش یافتهاند چون مردها حرف اول را میزدند؛ خیلی از انحرافهایی که در جلسات گفته را به تأکید زیاد روی یک قطب برمیگرداند، هرچند میگوید مثلاً اگر ساینس حاکم شده علتش فقط این نیست. ارزشگذاریها مردانه است و زن احساس میکند ارزش کمتری دارد. آنچه امروز فمنیسم نامیده میشود را او دقیقاً «ضدفمنیسم» میگوید، یعنی زنهایی که میخواهند ثابت کنند ارزشهای مردانه را آنها هم دارند؛ فمنیسم واقعی از نظر او این است که زنها دنیای خود را بسازند و ارزشهای خود را کشف کنند. جملهای از فلورانس نایتینگل را میآورد که زنها در سالهای اخیر کاری نکردهاند جز اینکه سعی کنند مردهای درجه سومی شوند، و آن را جملهای خوب و درست میداند. به نظر او جریان اصلی فمنیسم همان ضدفمنیسم است، ولی موج سوم و باریکهای که مردانه بودن فرهنگ را درک میکند نقطهٔ امید است.
احکام اجتماعی و ارزش زن و مرد
او میگوید در سورهٔ روم دومین مورد از نشانههای خدا علاقه و محبت بین زن و مرد است و میپرسد چه چیزی در این رابطه چنان بزرگ است که جزو نشانههای خدا باشد. یکی از حاضران میپرسد چرا بحث حرفشنوی از مردان مطرح شده؛ او میگوید آیهای به این شکل در قرآن نیست ولی در سنت دینی هست، و بیشتر مسائل روابط زن و مرد جنبهٔ اجتماعی دارد. به گفتهٔ او حکم اجتماعی با تغییر شرایط میتواند تغییر کند ولی حکم عبادی نه؛ مثالش بردگی است که اسلام خود آن را منحل نکرد ولی فرهنگ همراه با بردگی را منحل کرد.
او میگوید حکم اجتماعی، حتی اگر در قرآن آمده باشد، وقتی زمینه عوض شود میتواند نسخ شود، مثل حکم شطرنج که موضوعش عوض شده است. ولی دربارهٔ روابط زن و مرد میگوید به این راحتی نگاه نمیکند: فکر میکند بخشی از آن به طبیعت مرد و زن و بخشی به شرایط اقتصادی و اجتماعی وابسته است، و نمیخواهد قضاوت کند که این احکام باید تغییر کنند. آنچه مد نظر اوست ارزشگذاری است؛ حکم حرفشنوی ربطی به ارزشگذاری ندارد و قرآن میتواند ارزش زن را بیشتر بداند و باز بگوید زن حرف مرد را گوش کند.
به نظر او زن و مرد مساوی هستند، و میگوید از قرآن ثابت میشود که زنها دستکم کوچکتر نیستند. در داستان مریم دربارهٔ «و لیس الذکر کالانثی» دو احتمال هست: ادامهٔ حرف مادر مریم یا حرف خدا؛ اگر حرف خدا بود، مرد اکیداً کوچکتر میشد، ولی احتمال بیشتر را این میداند که حرف مادر مریم باشد که با تأسف میگوید دختر خوب نیست. بقیهٔ داستان مریم را کاملاً در جهت نفی این عقیده میداند.
قرآن و موانع ارتباط با آن
او میپرسد در دوقطبی طبیعت و فرهنگ قرآن کجاست و پاسخ میدهد قرآن درست در وسط است: پدیدهای فرهنگی است ولی خلق نشده و بشری نیست، یعنی چیزی پرفکت است. در قرآن مرد و زن فرق نمیکند، هرچند او میگوید زنها یک جوری قرآن را بهتر میفهمند و مردها جور دیگر.
به گفتهٔ او قرآن متنی نیست که راحت با آن ارتباط برقرار کنیم. اگر لحن یا موضوعی برای ما غیرعادی یا ناجالب است، باید با فرض اینکه قرآن کتاب خداست و پرفکت است، در خودمان دنبال مشکل بگردیم. میگوید ما به دقت استدلال عادت داریم ولی در قرآن برهان وجود خدا نیست و اثری از فلسفه پیدا نمیشود، و آدمی که قدرت کنار گذاشتن ذهنیت خود را نداشته باشد نمیتواند رابطهٔ خوبی با قرآن برقرار کند.
او میگوید باید با قرآن متواضعانهتر برخورد کرد و به آن فرصت داد تا چیزی را که در آن است نشان بدهد. چون در فرهنگ ناشی از قرآن زندگی میکنیم، واژهها هم با اعوجاج وارد فرهنگ ما شدهاند؛ مثالش «نجس» است که در زمان نزول بین اعراب معنای پلید داشت و در قرن دوم یا سوم هجری برای اولین بار معنای فقهی گرفت. ریشهشناسی سنتی را کار جالبی نمیداند و میگوید هدفش این است که ذهنیات ما کمرنگ شود تا با متنی غیرامروزی آشنا شویم.
→ متنِ کاملِ این جلسه