جلسه با توضیحی دربارهٔ واژه ایمان آغاز میشود و ادامهاش اقامه صلوة و فرق آن با «مصلین» است. بعد از سهگانه کودک، والد، بالغ و نظریه فروید و یونگ دربارهٔ رشد میگوید، دربارهٔ لذت و انانیت و ویژگی محسنین حرف میزند، و در پرسش و پاسخ به فرمت نماز و تبعیت از پیامبر میرسد.
ایمان: شناخت و پناه آوردن
او میگوید ایمان را اینگونه فهمیده که کسی ناگهان به معرفتی میرسد و احساس ناامنی میکند و پناه میآورد؛ این ناامنی لزوماً ترس از خدا و روز قیامت نیست. به گفتهٔ او ایمان صرفاً باور کردن نیست و ایمان از نظر قرآن شناخت است بهعلاوهٔ عملی که حالت پناه گرفتن دارد. بحثش با حمید این است که حمید میخواهد شناخت را حذف کند و برای رسیدن به سطح عملی عجله دارد. یکی از حاضران میگوید ایمان در مراحل اولیه میتواند با شک همراه باشد؛ او پاسخ میدهد حالت نهایی را توضیح داده، و «الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ» را میآورد، یعنی یقین ندارند و گمان میکنند.
او میگوید در کاربردهای ایمان در قرآن جایی ابهام نمیبیند. آیهٔ «وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ» را مفهوم زکات میداند بیآنکه اسم زکات بیاید، و به نظرش آیهٔ «فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ» مایهٔ معنی ایمان را در خود دارد؛ احساس او این است که در سورههای مکی گاهی برای مفهومی که هنوز اسم رسمی ندارد تمثیل یا تشبیهی به کار میرود. میگوید این را استدلال نمیکند.
اقامه صلوة و مصلین
او میگوید برداشت شده بود که اقامهٔ صلوة یعنی صرفاً توجه کردن، ولی منظورش این نبود: اقامهٔ صلوة در قرآن بوضوح عملی عبادی است که توجه اساس آن است، و توجه خالی وجود ندارد. نمازی که برخی عرفا ساختهاند و مدتها به تکتک حرفهای کلمه توجه میکنند را نکتهٔ منفی میداند که با قرآن جور درنمیآید، هرچند خیلی نمیخواهد نفی کند. اقامهٔ صلوة فرمهای مختلف دارد، ولی این به معنی تبعیت از فرمت دلخواه نیست.
قرآن دو واژه دارد، مقیمین الصلوة و مصلین. مصلین کسانیاند که عمل عبادی را انجام میدهند و فرمت را رعایت میکنند ولی ممکن است توجه نداشته باشند، مثل «فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ»؛ مقیمون الصلوة در حین عمل توجه کامل دارند. به گفتهٔ او اقامهٔ صلوة در قرآن برای انسانهای با رتبهٔ بالا به کار میرود، مثل تعریف محسنین، و در آیههایی که حالت فقهی دارند، مثل وضو و نماز جمعه، از نماز آمده نه اقامهٔ نماز.
کودک، والد، بالغ
او میگوید طرحی که در ذهن دارد این است که الان در مورد واژه صحبت میکنند و با مثال بحث میکند و بعد دربارهٔ جمله، گروه آیات و سوره؛ از کوچک به بزرگ. سعی دارد در حوزهٔ شناختی بماند، چون کسانی میتوانند دربارهٔ مسائل عملی بحث کنند که ادعا کنند وضع عملی خوبی دارند، و مصداق گفتن چیزهایی که آدم به آنها عمل نمیکند را آیهٔ «لم تقولون ما لا تفعلون» میداند.
سهگانهٔ کودک، والد، بالغ را برای تأکید بر والد گفته بود و شخصاً هیچ اعتقادی به آن بهعنوان روشی برای تحلیل همهجانبهٔ انسان ندارد. با تمثیل: کودک مثل سخت افزار است، والد مثل نرم افزاری که پدر و مادر و جامعه بدون خواستهٔ ما ریختهاند، و کار بالغ این است که نرم افزار جدید پیدا کند و بعضی از قبلیها را پاک کند. تأکیدش روی کودک است که تحقیرآمیز با آن برخورد میشود، در حالی که سخت افزار نقش مهمی دارد.
این سهگانه به نظریهٔ فروید برمیگردد: نهاد، من، ابرمن. او میگوید نظریهای که نهاد را موجودی فقط دارای میل لذت بردن میداند نیاز به تأمل دارد. فروید در اواخر عمر با اصل لذت مشکل پیدا کرد، چون بعضی بیماران بدنبال رنج دادن خود هستند، و غریزهٔ مرگ را مطرح کرد؛ در نظریهٔ یونگ هم چیزی تخریبی به نام سایه (shadow) هست.
رشد و کمال
اشکال اساسی که به فروید گرفته میشود این است که مفهوم رشد و کمال ندارد، در حالی که اساسیترین مفهوم روانشناسی یونگ رشد است. در نظریهٔ فروید مراحل رشد به مرحلهٔ دهانی، دفع و میل جنسی محدود است و به نظر فروید تمام امیال و هنر بهنوعی تغییر شکل پیدا کردهٔ میل جنسیاند. نزد یونگ انسان سیر تکاملی را طی میکند و با فرایند فردانیت میتواند به مرحلهای برسد که در عرفان کمال نام دارد.
او میگوید با نوجوانی انسان به نرم افزارهای سنگینتر نیاز پیدا میکند و دغدغهٔ اصلی پیدا کردن الگو است. ابراهیم در قرآن به مرحلهای میرسد که فقط دنبال الگو نیست بلکه دنبال پروردگارش میگردد؛ «وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِن قَبْلُ» را میآورد. همه ماجرا پیدا کردن بهترین نرم افزار نیست؛ هدف اجرا شدن آن است، چون با اجرا سخت افزار رشد میکند. بهتر است انسان سریعتر نماز خواندن را یاد بگیرد و تا آخر عمر به آن عمل کند تا اینکه تا آخر عمر فقه مطالعه کند.
به گفتهٔ او از نظر قرآن لازم نیست کسی که از دنیا میرود فرقهٔ درست و دین درست را پیدا کرده باشد؛ مهم میزان ایمان و عمل صالح است. مسیحی میتواند با عبادت به کمال برسد، ولی اگر مهمترین اعتقادش این باشد که مسیح همان خداست، کمی مشکل دارد. رشد نتیجهٔ عمل کردن است نه تحقیق نظری صرف؛ و فطرت را ساختار وجودی مشترک انسانها میداند که گناه یعنی کاری خلاف آن.
لذت، انانیت و وحدت
او رشد را تعریف نمیکند، چون کمال غیر قابل تعریف است و به نظرش تعریف نکردن آن هم مشکلی ایجاد نمیکند؛ از نظر دینی رشد یعنی تقرب به خدا. به گفتهٔ او تصور ما از شریعت نرم افزاری است که باعث رشد و تقرب به خدا میشود و به ما یاد میدهد از چه چیزهایی و چه مقدار لذت ببریم. غرق شدن در لذتهای بچه گانه مانع رشد میشود؛ فروید اسم این پدیده را fixation میگذارد و به گفتهٔ او عرفا قرنها قبل همین بحث را داشتند و برای همین مرشد را لازم میدانند.
لذت بردن از «من» خود، انانیت، به گفتهٔ او مطلقاً حرام است، چون ضد توحید است؛ چیزی که به فرعون نسبت میدهند، «انا ربکم الاعلی»، و قارون که میگوید اموالش را با علم خود به دست آورده. او کمال طلبی را از برتری طلبی جدا میکند: برتری طلبی نسبت به دیگران تعریف میشود، ولی دیدن کمال در دیگری و خواست آن را بد نمیداند. آیهٔ «لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا» را مثال میزند.
بهترین تعریفی که از عرفان دیده جملهٔ ابوسعید ابوالخیر است: «عرفان بر دو چیز است»، یکسان نگریستن و یکسو نگریستن. یکسان نگریستن یعنی کمکم فرقی بین خود و کرهای که در آسمانهاست نفهمیم؛ یکسو نگریستن یعنی مثل بقیهٔ موجودات همه به یک سو نگاه کنند. او میگوید علت حرف از وحدت وجود همین است، و عرفا منکر تفاوتها نیستند، به آنها توجه ندارند.
نماز به گفتهٔ او هیچوقت فرادا نیست، چون میدانی دیگران همین را میخوانند؛ نمازی که کسی خودش بسازد تفاوتهای خودش در آن اثر میگذارد، ولی در تسبیح و ذکر باید تفاوتها را فراموش کرد. دعا میتواند شخصی باشد، ولی انسان هرچه بالاتر باشد کمتر برای خودش میخواهد؛ در وصف محسنین گفته نمیشود که خیلی دعا میکنند، گفته میشود اقامهٔ نماز میکنند.
ویژگی محسنین
خداوند به محسنین حکم میدهد، یعنی تکلیف آنها در زندگی مشخص میشود، و در توصیفی که خدا دربارهٔ محسنین میکند بر اقامه الصلوه، ایتاء زکات و ایمان به آخرت تأکید دارد. او میپرسد این سه ویژگی چه ربطی به دریافت حکم دارد و پاسخ میدهد: کسی که اقامهٔ نماز بیشتری دارد تفاوت خود با دیگران را راحتتر میبیند، چون از خارج هم میتواند خودش را نگاه کند؛ زکات یعنی خود را مجرا و پخش کننده ببیند نه مالک؛ و کسی که به آخرت یقین دارد پرکار میشود، و حکم را به آدم تنبل نمیدهند. برای چنین انسانهایی بهطور طبیعی حکم صادر میشود و لازم نیست رویا ببینند یا کسی مطلبی بگوید.
فرمت نماز و تبعیت از پیامبر
او میگوید هیچکس نمیتواند بدون دیدن کسی که نماز میخواند مفهوم چیزهایی مثل سجده را درک کند. اجزای نماز مثل رکوع، سجود و قیام در قرآن هست ولی ترتیبشان نیست. او فکر میکند چون چیزی گفته نشده، همه همان را میدانستند که الان ما میفهمیم؛ و میگوید شاید به دلیل طولانی بودن به آن اشاره نشده، شاید هم بعضی چیزها حالت آزمایش دارند.
دربارهٔ زبان، یکی از حاضران میگوید اگر قرآن الان نازل میشد فارسی نازل میشد. او پاسخ میدهد قرآن را عربی میخوانیم و نماز هم واژههای قرآنی است که معادل ندارند؛ اگر کسی فکر میکند مشکل زبان است، میتواند مدتی به زبان مادری نماز بخواند و میبیند باز هم حواسش پرت میشود. میگوید بعضی مواقع یک رکعت نماز فارسی میخواند و بعد عربی، و احساس تازگی میکند.
او آیهٔ «إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّـهَ فَاتَّبِعُونِي» را میآورد و میپرسد چند درصد زندگی پیامبر نماز بوده؛ اگر یک چیز پیامبر آورده که باید از آن تبعیت کرد، نماز است. یکی از حاضران میگوید این آیه برای کسانی است که در زمان پیغمبر بودهاند و احکام از پیامبری به پیامبر دیگر عوض میشده، و او پاسخ میدهد هر پیامبر شرع ثابتی دارد مگر خلافش ثابت شود. به نظر او هر حکمی که در قرآن و سنت پیامبر بهطور بدیهی هست تا ابد هست، مگر دلیل بر خلافش آورده شود؛ اگر نماز هم باید تغییر کند باید برایش دلیل آورد.
جمعبندی
او میگوید والد چیز بدی است و انانیت هم چیز بدی است؛ فروید و یونگ هر دو متوجه شدند چیز تخریب کننده ای در وجود انسان وجود دارد. به گفتهٔ او در دین با توجه به قرآن میدانیم موجودی خارجی هست که میخواهد انسان را تخریب کند؛ سر قلاب این موجود انانیت است، و عصیان یعنی سرت را پایین نمی اندازی و به آنچه به تو میگویند عمل نمیکنی، و کار شیطان اینگونه است.
او میگوید انسان باید از اینکه به روش پیامبر عبادت میکند لذت ببرد، و اگر لذت نمیبرد یک جای کارش ایراد دارد؛ ابتدا خدا را پیدا کنیم و بعد خود را تسلیم او کنیم. در پایان میگوید زبان مادری واقعاً هیچ اهمیتی ندارد، و فکر میکند موضوع والد و بالغ باعث شده از هیچ چیز تبعیت نکنیم، در حالی که مهم این است که انسان درست تشخیص بدهد از چه چیزی تبعیت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه