او میگوید قصد داشت در این جلسه وارد گرامر شود ولی کمی مردد شد و پیش از آن جمعبندی دربارهٔ واژگان را میآورد. نخست دربارهٔ اهمیت واژهها، ترتیب نزول و جمله به عنوان واحد معنا حرف میزند. سپس از رابطهٔ گرامر و جهانبینی و یونیورسال گرامر به نقض قواعد گرامری در قرآن میرسد و در پایان از دلیل عربی بودن قرآن و ایراد گرامری به آن میگوید.
اهمیت واژهها و روش پیداکردن معنی
او میگوید بحث از این شروع شده که آیا زبان قرآن زبان عرفی عرب است یا نه. بعضیها بحث را به فرهنگ هم کشیدهاند و فرض میکنند گزارههای غلطی که در فرهنگ عرب بوده وارد قرآن هم شده؛ به نظر او دلایلی که میآورند ساده و سادهلوحانهای است و تنها دلیل محکمشان نظری است: اگر از واژگان و دستورزبان یک زبان استفاده کنید نمیتوانید فرهنگش را استفاده نکنید، که از نظر نظری معقول به نظر میرسد.
به گفتهٔ او در مکتب آلمانی زبانشناسی که ایزوتسو هم به آن وابسته است، جهانبینی در ساختار واژگان متن است و کسی که آن ساختار را بفهمد همهچیز را فهمیده است. او میگوید واژهها واقعاً مهماند و نمیخواهد موضوع واژگان را ببندد. روشی که برای معنی واژه رسیده بودند این بود که معنایی در نظر بگیرند و چک کنند که با ریشه و کاربرد در عربی آن زمان و در خود کتاب هماهنگ است؛ ولی به نظر او میشود پیشرفتهتر با نگاه به کاربردها معنی را حدس زد و تصحیح کرد، و شاید بد نبود یک بار واژهای را با معنی غلط در نظر میگرفت.
ترتیب نزول و معنی واژهها
او ادعایی را یادآوری میکند که شاید به طور کامل قابل چککردن نباشد: واژههای انتزاعی و اخلاقی در طول نزول کمکم شکل گرفتند و در آغاز بیشتر واژههایی بودند که معنی مشخص عربی خودشان را میدادند؛ مثلاً بنا به ادعای گلدزیهر واژهٔ اسلام هیچوقت در مکه به کار نرفته است. کتاب آقای بازرگان را دیده که گروههای اول نزول را مرتب کرده، و به نظر او این کتاب نظریه را خیلی خوب تأیید میکند: تقریباً بهجز کلمهٔ کفر هیچ واژهٔ اخلاقی و انتزاعی در پانزده گروه اول نیست.
دربارهٔ «رب» یکی از حاضران میپرسد و او میگوید مخاطب معنای آن را میفهمید و ممکن است بعداً ابعاد فلسفیتری بگیرد؛ کفر هم با معنی ناسپاسی میخورد. اگر آیهٔ «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ» اولین آیه بود هیچکس معنایش را نمیفهمید. یکی از حاضران میگوید شما تأکید دارید ترتیب نزول مهم است؛ او میگوید درست برعکس، به نظرش خیلی مهم نیست. میگوید قرار نبوده قرآن به ترتیب نزول ثبت شود و واحد سوره را خود پیغمبر مشخص میکرد؛ حرف اینکه قرآن حضرت علی بر حسب نزول بوده قطعاً غلط است، چون سوره واحد فصلبندی قرآن است و واحد معجزه هم سوره است.
واحد معنی جمله است
او میگوید میخواهد از واژهها به جمله برود. تصور ساده این است که واحد معنی واژه است و با قواعد دستوری چیده میشود، ولی اصطلاحی مثل «چشمم آب نمیخورد» را با تجزیه به واژهها نمیشود فهمید، و این تصور را تا حدی گمراهکننده میداند. واژه را هم کسی با تعریف یاد نمیگیرد: بچه آن را در جمله میشنود و حدس میزند. او میگوید واحد بعدی قرآن آیه است، و به آیهٔ «آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ» اشاره میکند: او میگوید اگر آیهای را خوب بفهمیم، ممکن است معنی واژهای را که در آن خوب نفهمیده بودیم روشن کند.
مثالش آیهٔ «وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُم بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بِالنَّهَارِ» است که به نظر او به رؤیا و خواب اشاره دارد، که حالت جبرانی و ترمیمی دارد؛ پس به این ایده میرسد که اینجا «يَتَوَفَّاكُم» به معنی خواب است نه مردن. او میگوید واژهٔ توبه هم به نظرش واژهای خوب برای دیدن معماری یک واژه است، چون در بقره توبه کنار قتل میآید، ولی نمیداند چرا توبه در حد قتل معنی میدهد و نمیخواهد وارد این بحث شود.
گرامر و جهانبینی
او میگوید ادعا شده که گرامر هر زبان هم جهانبینی و فرهنگ دارد. بر اساس مشاهدات ورف دربارهٔ قبیلهٔ هوپی فکر میکردند چون فعلهایشان زمان آینده ندارد زمان را نمیفهمند؛ بعداً معلوم شد همهچیز را تقریباً به همان خوبی میفهمند و زمان را هم دارند. ولی به گفتهٔ او این ادعا به طور کامل از بین نرفته و تفاوتها ممکن است هنوز تأثیر بگذارد.
به گفتهٔ او چامسکی که انگار جریان اصلی زبانشناسی را رهبری میکند به یونیورسال گرامر معتقد است و زبان را فطری و ژنتیکی میداند، با استدلال عصبشناسی که بخشهای خاصی از مغز اطلاعات مربوط به زمان را ذخیره میکنند؛ ولی همه این را قبول ندارند. شاهدش اینکه بچهها قاعده میسازند، مثلاً ed را کنار هر فعل میگذارند، و چامسکی با کتابی نظریهٔ اسکینر را رد کرد.
زبانشناسان تقریباً متفق القول هستند که زبان به تدریج پدید نیامده و زبان ناقص قابل تصور نیست، ولی او میگوید این بیشتر نظری است و توافق قطعی وجود ندارد.
به گفتهٔ او زبانها خیلی بیشتر از آنچه فکر میشد شبیه به هم هستند، و او دو توضیح میآورد: چامسکی که به آدم مانند ماشین نگاه میکند، و ویتکنشتاین که میگفت زبان وضعیتهای دنیای مشترک را تصویر میکند. اصل بیان پذیری هم میگوید هر چیزی که در یک زبان بگویی در زبان دیگر هم میشود گفت. با این حال تفاوتها هست: مثلاً عربی تثنیه دارد و جنسیت اشیاء. او نمیخواهد ادعا کند عرب دنیا را مذکر و مؤنث میبیند، ولی میگوید ریشهٔ آن ممکن است در جهانبینی قدیمی باشد؛ و به نظرش زبانشناسی امروز ادعا نمیکند سینتکس عربی قرآن جهانبینی اعراب را منعکس کرده است.
نقض قواعد گرامری در قرآن
او میگوید واژه را میشود ساخت ولی سینتکس را نمیشود پنهان کرد و نمیتوانید قاعدههای زبان را کاملاً بهم بریزید؛ راهش این است که قاعده را به کار ببری و گاهی نقض کنی. به نظر او مثالهایی که میآورد عمدی است و معنادار. اولی «إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ» است که صفت مذکر آمده؛ او احساسش فقط قاعدهشکنی است و توجیه خاصی ندارد و میگوید ممکن است عارفمسلکی دلیلی بیاورد. در پاسخ به یکی از حاضران، وحی را به این صورت نمیداند که پیامبر حالتی را ترجمه کند؛ به نظرش قرآن واژه به واژه آمده.
در «وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا» فعل جمع آمده، و به نظر او معنایش روشن است: جنگ بین دو طایفهٔ انتزاعی نیست، بین آدمهایی است که در آنها هستند. در «إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ» موسی و هارون در رسالت یکیاند، و به نظر او «اسباط» جمع آمده تا شخصیت داشتن آنها را برساند، هرچند بعضی آن را اسم خاص میدانند. در «مَّن يَمْشِي عَلَىٰ بَطْنِهِ» برای جانوران هم «من» آمده، و او میگوید در قرآن آسمان و ستاره و سیاره هم تا حدی شخصیت دارند.
دربارهٔ «وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ» میگوید هر کسی میداند باید «مقیمون» میبود، و به نظر او یک توجیه ساده و عارفانهاش این است که اقامهٔ نماز مثل دادن زکات کاملاً فاعلی نیست. در «إِنْ هَٰذَانِ لَسَاحِرَانِ» هم نمیخواهد تأکید کند که معنای خاصی دارد. او میگوید در تعریف سبک میزان هنجارگریزی نشاندهندهٔ سبک است و شدتش در قرآن زیاد است.
تاریخ و دقت جمعآوری
او میگوید بیشتر مثالها از مقالهای است که کسی به اسم نیوتون با یک عرب نوشته، و در سایتی مسیحی آن را دلیل اشکال گرامری در قرآن گذاشتهاند؛ علی دشتی هم در بیست و سه سال چهار پنج مورد را آورده است. او میگوید روایتی از عثمان هست که وقتی نسخهٔ اول قرآن را دید گفت اشتباهاتی دارد ولی اعراب درست میخوانند، و روایتی از عایشه که سه جای قرآن با قواعد عرب نمیخواند؛ هرچند خودش دوست ندارد استناد تاریخی بکند. استدلال خودش این است که حتی بدون زبان عرب، هنجار خود قرآن در جایی نقض شده است، مثل «اسباط» در برابر «ليلة» و «نقيب»؛ پس اعراب هم باید انحراف را حس میکردند.
به گفتهٔ او در آن زمان مشکل بزرگتر واژههای غریب بود: خلیفهٔ دوم بالای منبر «وَفَاكِهَةً وَأَبًّا» را خواند و ابنعباس برای فهمیدن «انفطار» از دعوای دو عرب کمک گرفت. برای خودش بهترین دلیل اینکه قرآن تحریف نشده و با صداقت جمعآوری شده، همین اشکالهای ساده است؛ کسی که اینها را نوشته میدانسته گرامرشان مشکل دارد و باز نوشته است. اینکه بعضی میگویند آیهای حذف شده، به نظر او از متن هم معلوم است که نبوده است.
چرا قرآن عربی است
او دلایلی میآورد: عربی خیلی زبان پویایی بوده و واژه زیاد داشته و هنوز زبان پیشرفتهای است؛ و مهمترین نکته به نظر او این است که ساختارهای زبانی محکم نداشتند و گرامر آن نوشته نشده بود و هنوز فیکس نشده بود، پس میشد واژههای جدید آورد. گرامر معمولاً وقتی نوشته میشود که زبان با آدمهای بیرون برخورد کند، و یکی از گرامرنویسان معروف زبان عربی ایرانی بوده است.
دربارهٔ اشکال گرامری میگوید بعضی با این پاسخ آن را رد میکنند که گرامر عربی از روی قرآن نوشته شده؛ سلیقهٔ او این نیست که ایراد را اینگونه رفع کنند، ولی به نظرش ایراد گرامری گرفتن از چنین متنی مثل گشتن دنبال غلط گرامری در کتاب هومر است و تناقضی در نفس این کار هست. یکی از حاضران مخالفت میکند که کتابهای گرامر عربی آیهٔ قرآن ندارند؛ او میگوید کتابهای اولیهٔ نحو را ندیده، ولی دو جا دیده که متن قرآن را مرجع اصلی نحو میدانند، و شاید اشتباه کند. به گفتهٔ او مقالهای که دیده نصفش دربارهٔ این است که گرامر هنوز فیکس نبوده است.
نظر خودش این است که نقض این قواعد جنبهٔ بلاغت دارد. هنر کلاسیک با قواعد زیبایی میسازد و هنر مدرن قواعد را میشکند؛ از ژان کلود کارییر جملهای را نقل میکند که در هنر «هیچ قاعدهای وجود ندارد مگر راه شکستن»، و میگوید در جلسات اول هم گفته بود قواعد زیباییشناسی قرآن بیشتر به ادبیات مدرن شبیه است. او حداقل دو جلسهٔ دیگر دربارهٔ گرامر صحبت میکند و از حاضران منبع میخواهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه