→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۲۲ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

مرور و مقدمه و سلسله مراتب نظریات از جنبه فاصله از نظریه

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید چون فصاحت و بلاغت معمولاً مشهورترین چیزی است که برای اثبات اعجاز قرآن به آن استناد می‌کنند، بد نیست پیش از آن دربارهٔ معجزه و شبهه حرف‌هایی با جنبهٔ مقدمه بزند. نخست می‌خواهد بفهمد معجزه یعنی چه و آیا اثبات بین‌الاذهانی ممکن است، و نظریه‌های رقیب دربارهٔ منشأ قرآن را از نزدیک به الهی بودن تا دور از آن مرتب می‌کند. در پایان جلسه به درک ناخودآگاه زیبایی در قرآن می‌رسد، ولی می‌گوید بحثی را که می‌خواهد دربارهٔ فصاحت و بلاغت بکند هنوز شروع نکرده است.

معجزه و سلسله‌مراتب نظریه‌ها

او می‌گوید بهتر است آدم سعی کند بفهمد معجزه یعنی چه، نه این‌که دنبال چیزهای جالبی در قرآن باشد. می‌پرسد وقتی می‌گوییم کتاب معجزه است منظور چیست، و آیا می‌شود چیزی از کتاب درآورد که همه بگویند معجزه است، یا فهمیدن این‌که کتاب، کتاب خداست جنبهٔ انفرادی دارد و بین‌الاذهانی نیست، همان‌طور که وجود خدا را کمابیش این‌گونه کشف می‌کنید و اثبات ریاضی برایش نمی‌شود آورد.

به گفتهٔ او آخر جلسهٔ قبل بحث شد که این شبهه که در قرآن اشکال گرامری وجود دارد چه تئوری‌ای را تأیید می‌کند: مثلاً این‌که موجودات غیرعرب قرآن را به پیغمبر گفتند، یا پیغمبر سواد درست نداشت، یا آن‌قدر باهوش بود که این را به عنوان اشکالاتی آنجا گذاشته است. او می‌گوید این نظریه‌ها را از نظر نزدیکی به این‌که کتاب، کتاب خداست شاید بشود مرتب کرد، هرچند ممکن است ترتیب خطی نباشد؛ آخرینش این است که کتاب را خدا به پیغمبر وحی می‌کرده. ممکن است تئوری‌های بینابین هم باشد، مثلاً این‌که کتاب را به موجودی مجرد مانند عقل اول نسبت بدهیم نه به خدا.

نظریه‌ای که با مبانی یونگ می‌شود ساخت

نزدیک‌ترین نظریه چیزی است که به گفتهٔ او یونگ ادعا نمی‌کند ولی با مبانی روان‌شناسی او می‌شود داد، و او جایی ندیده کسی آن را رسماً اعلام کرده باشد. در تئوری یونگ در ناخودآگاه آرکتایپ‌هایی هست و مهم‌ترینشان سلف است که رشد روان را کنترل می‌کند و، به گفتهٔ یونگ، چیزی مشترک میان همهٔ موجودات است؛ انگار روحی کلی در جهان حاکم است. به گفتهٔ او در رؤیا ممکن است به حقایقی وصل شویم که فراتر از وجود شخصی ماست، و اگر سلف مستقیماً به سلف یونیورسال وصل شود، در حد نهایی ممکن است چیزی شبیه وحی ایجاد کند. اشکالش این است که زبان ناخودآگاه تصویری است و معمولاً کلام تولید نمی‌کند.

به نظر او این نظریه اگر رسماً تثبیت نشده، پایه‌های علمی دارد و دست‌کم از نظریه‌هایی مانند اسکیزوفرنی معتبرتر است، چون آنچه دربارهٔ بیماری پیغمبر توصیف می‌شود شبیه چیزی نیست که علمی به آن اسکیزوفرنی می‌گویند. او می‌گوید این نظریه خیلی نزدیک به این است که آدم به وجود خدا و منشأ الهی وحی اعتراف کند، چون در تئوری یونگ سلف جانشین خدا می‌شود.

موجودات فرازمینی و آدم بسیار باهوش

نظریهٔ دیگری از فون دنیکن است که در چند کتاب، از جمله «ارابۀ خدایان»، با شواهد تاریخی می‌خواهد ثابت کند موجودات فضایی در قرون گذشته به زمین آمدند، و مثلاً می‌گوید دستور ساخت تابوت مقدس در تورات دستور ساخت پیل الکتریکی است. او می‌گوید این‌که استدلال‌هایش چقدر موجه‌اند معلوم نیست و تاریخ‌دان‌ها موافق نیستند. با چنین نظریه‌ای می‌شود وحی را این‌طور توجیه کرد که پیغمبر دروغ نمی‌گفت و واقعاً صداهایی می‌شنید که از موجودات فضایی بود.

او این نظریه‌ها را از موجودی بسیار آگاه به پایین ردیف می‌کند: سلف یونگ که همهٔ آگاهی‌های جهان در آن ذخیره است، موجودات فضایی پیشرفته، آدم یا آدم‌های بسیار باهوش که جلوتر از زمان خود فکر می‌کنند، تا بیماری مانند اسکیزوفرنی و نظر مسیحیان که پیغمبر را آدمی بی‌سواد و عیاش می‌دانند، و نظریه‌هایی که اصلاً برای او شأنی قائل نیستند. نظریهٔ آدم باهوش می‌گوید نکته‌های گرامری و نظم قرآن را او یا گروهی عمداً گذاشتند؛ نظریه‌ای دیگر موجوداتی زمینی مانند جن را مطرح می‌کند که اعراب می‌گفتند کاهنان با آن‌ها ارتباط دارند.

تفکیک‌ناپذیری و پیامدهای هر نظریه

او می‌پرسد آیا می‌شود از قرآن شواهدی پیدا کرد که ثابت کند این مستقیماً کتاب خداست و کار عقل اول یا ملائکه یا موجودات فضایی نیست. به گفتهٔ او هر شاهدی که از قرآن بیاورند، می‌شود قدرت پردازش موجودات فضایی را یک n بسیار بزرگ گرفت که آن را توجیه کند، و تفکیک n بسیار بزرگ از بی‌نهایت برهانی بسیار پیچیده می‌خواهد. بنابراین نباید انتظار داشت که معنای معجزه بودن قرآن این باشد که چیزی از کتاب پیدا کند و ارائه کند که بگویید یک پروسس نامتناهی این را تولید کرده است. او فرضاً می‌گوید شاید بشود تئوری آدم بسیار باهوش را تا حدودی رفع کرد، اگر فکتی ارائه شود که به نظر نیاید اصولاً از مغز بشر چنین چیزی بربیاید، حتی اگر گروه باشند.

او می‌گوید معجزه از اول به این معنا نبود که ثابت کنیم کتاب منشأ الهی دارد؛ قرار بود ثابت کنیم که قول بشر نیست، یعنی فراتر از چیزی است که بشر عادی بتواند.

به نظر او هر چه نظریه‌ای را به مدل وحی الهی شبیه‌تر کنند، شبهه‌هایی که به قرآن وارد می‌شود به همان نظریه هم وارد می‌شود و شبهه‌های جدید هم پیدا می‌شود؛ مثلاً اگر موجودات فضایی چنین آگاه بودند چرا ارتباطشان قطع شد و دیگر نمی‌آیند؟ او می‌گوید این نظریه‌ها اطاعت از وحی را هم منتفی نمی‌کنند: اگر کسی تئوری یونگ را قبول کند، به نظر او باید تابع باشد، چون از نظر یونگ سلف خطا نمی‌کند.

به نظر او سلف و خدا در حد نام‌گذاری فرق دارند و واقعاً قابل تفکیک نیستند، هرچند در تئوری یونگ نمی‌شود با سلف حرف زد و سلف مانند خدای بودایی‌هاست. تفاوت دیگر پشتوانهٔ مستقل است: برای اعتقاد به این‌که موجودات فضایی آمدند شواهد مستقل لازم است، همان‌طور که برای خدا شواهدی جدا از وحی داریم. او می‌گوید فون دنیکن یکی دو چیز جالب دارد ولی همهٔ تاریخ را به موجودات فضایی ربط می‌دهد و در این زیاده‌روی هست.

شناخت پیشین خدا و فردی بودن درک معجزه

او می‌پرسد اگر نظریه‌هایی هست که تفکیک نمی‌شود، چطور می‌شود به این رسید که کتاب خداست. می‌گوید باید پیش‌تر خدا را شناخته باشی؛ ادعایی نیست که خدا را از روی این کتاب کشف کنی. وقتی کتاب را می‌بینی باید یقین پیدا کنی که کلام همان موجودی است که مستقل از آن می‌شناسی، مانند آنچه دربارهٔ رهبانان مسیحی در قرآن نقل می‌شود که با شنیدن کلام خدا اشک در چشمشان حلقه می‌زند. او دربارهٔ نظریهٔ پیغمبر باهوش هم می‌گوید این توجیه شاید فعلاً مسئله را حل کند ولی عواقبی دارد و باید به شبهه‌های دیگر هم پاسخ داد.

به گفتهٔ او درک این‌که قرآن معجزه است در درجهٔ اول مسئله‌ای بین‌الاذهانی نیست؛ شهود او دربارهٔ خدا با آنچه در کتاب می‌بیند جور درمی‌آید و ممکن است نتواند دیگری را قانع کند. مثال ملکهٔ سبا را می‌آورد: سلیمان او را به جایی می‌برد که فکر می‌کند آب است و پایش را که می‌گذارد می‌بیند شیشه‌ای صیقلی است و ایمان می‌آورد. او می‌گوید برای یک صنعت‌گر ممکن است چنین چیزی قانع‌کننده باشد و برای دیگری نه، پس حس‌کردن معجزه کمی شخصی است.

او می‌گوید حرفش این نیست که در قرآن چیز خاصی هست که هر کس فهمید فهمید؛ تنوع می‌تواند آن‌قدر باشد که برای همه چیز قانع‌کننده‌ای باشد، چون کتابی که برای همهٔ آدم‌ها تا آخر دنیا آمده باید برای همه چیزی داشته باشد. معجزات هم با فرهنگ زمانه سازگار بوده‌اند: معجزهٔ موسی به این دلیل که ظاهراً ساحرانی بودند که کارهای مشابه می‌کردند، و مسیح چون به گفتهٔ بعضی اوج دوران پزشکی بوده. او اقبال لاهوری را می‌آورد که از جایی به بعد جهان فرهنگی می‌شود.

روش بین‌الاذهانی و احتمال

به گفتهٔ او روش بین‌الاذهانی مقایسه است: قرآن می‌گوید مشابه آن را بیاورید تا با هم مقایسه کنیم. ممکن است نتواند ثابت کند کتاب بی‌نهایت است، ولی می‌تواند ثابت کند از هر چیزی که شما می‌گویید بزرگ‌تر است؛ داوری را اهل ادب یا گروه‌های مرجع بکنند. او می‌گوید تا کسی به میدان نیاید شاید اثبات مطلق ممکن نباشد.

او می‌گوید کارش این است که شواهد خودش را بیاورد و برای نظریه‌های دیگر نقض بیاورد؛ نظریه‌ای که بیشتر توجیه کند و کمتر مشکل داشته باشد را قبول داریم، یعنی در مدل احتمالی کار می‌کنیم. خودش معتقد است قرآن کلام خداست و ممکن است به وجود خدا اطمینان داشته باشد، ولی نمی‌تواند برای دیگران بیان کند؛ می‌گوید مکانیسمی که در او کار کرده برای خودش هم قابل بیان نیست.

شبهه و مقاومت درونی

او می‌گوید اگر کسی تحت‌تأثیر والد خودش اعتقاد مذهبی پیدا کرده باشد، چیزی که شنیده بدون بررسی کپی می‌شود و شبهه‌ای که وارد شود پاک نمی‌شود؛ برای همین کسانی که مقلدانه مذهبی‌اند از شبهه فرار می‌کنند. او می‌گوید مهم‌ترین وجه جهان مدرن ارتباطات است و دیگر نمی‌شود فرار کرد؛ کسی که با والد ایمان می‌آورد، شبهه‌ها را هم می‌شنود و یا بازنگری می‌کند و به نتیجه‌ای می‌رسد یا تا آخر عمرش شک و شبهه‌هایی در وجودش باقی می‌ماند.

او می‌گوید گاهی جواب شبهه این نیست که شبهه نیست، بلکه این است که آن چیز جزء اسناد تأییدکنندهٔ نبوت است، مثلاً اشکال گرامری که به نظر او نشان می‌دهد کتاب خارج از فرهنگ عربی کار می‌کند. به نظر او اگر شبهه‌ها درست درک شوند، همان‌ها غیر بشری بودن قرآن را تأیید می‌کنند، هرچند می‌گوید دقیقاً دلیلش را نمی‌داند. از نظر عرفا وجود شیطان چیز خوبی است چون آدم‌های خالص و ناخالص را جدا می‌کند، و او می‌گوید شبهه هم همین‌طور است.

او می‌گوید به کتاب‌های ضد مذهبی علاقه دارد و تشویق می‌کند آرام آرام خوانده شوند نه یک‌جا؛ حل‌شدن یک شبهه به اعتماد به نفس کمک می‌کند. مناسبت این بحث با معجزه این است که بیشترین چیزی که در تاریخ به‌عنوان معجزه بحث شده فصاحت و بلاغت قرآن است، و کسی ادبیات قوی قرآن را انکار نکرده؛ این‌که بشر می‌تواند به چنین زیبایی برسد یا نه بحث جداگانه‌ای است.

درک ناخودآگاه فصاحت و بلاغت

برای او عجیب است که بعضی بزرگان می‌گویند فصاحت و بلاغت قرآن مطابق ادبیات عرب است و همان استدلال واژگان را می‌آورند که باید برای مردم قابل درک باشد. به نظر او این درک ضعیفی از زیبایی‌شناسی است، چون لذت بردن و تأثیر گرفتن از متن ادبی لازم نیست در خودآگاه باشد: ریتم تأثیر می‌گذارد چه بفهمند چه نفهمند، و کار هنری بیشتر لذتش در تأثیر ناخودآگاه است. هنرمندان بزرگ تکنیک جدید ابداع می‌کنند، و به نظر او تکنیک‌های ادبی قرآن به‌وضوح با آنچه اعراب به کار می‌بردند فاصله دارد.

به گفتهٔ او هیچ‌کس ادعا نمی‌کند قرآن شعر یا سجع یا نثر به معنایی است که اعراب می‌گفتند؛ گاهی به شعر، گاهی به سجع و گاهی، مثلاً در بیان احکام، به نثر نزدیک می‌شود، و این آمیختگی جدید است. سوره‌ای در یک بحر نیست ولی اوزان کلاسیک گاهگداری هست. او از سورهٔ انفطار و طور مثال می‌آورد که ریتم ثابت می‌ماند و، به گفتهٔ او، آدم از نظر روانی انگار روی غلتکی می‌افتد و اوج می‌گیرد.

او می‌گوید این استدلال‌ها برایش کمی عصبانی‌کننده است؛ تکنیک ادبی وقتی خوب است که تأثیرگذار باشد، و تکنیک‌هایی مانند لزوم ما لایلزم، که اگر آدم نفهمد هیچ چیز درک نمی‌کند، جزو بدنهٔ اصلی ادبیات نیست، هرچند می‌گوید نمی‌خواهد بگوید هیچ فایده‌ای ندارد. به نظر او جنبه‌هایی مانند فصاحت و بلاغت و تکنیک‌هایی که فراتر از زمان خود به نظر می‌رسد شاید هنوز بشود با خیلی باهوش بودن و خیلی عجیب بودن توجیه کرد؛ ولی شواهدی می‌شود آورد که احتمال این‌که این آدم خودش این کار را کرده باشد پایین بیاید، و فکر نمی‌کند به راحتی بشود چیزی یافت که برای بشر محال باشد.

→ متنِ کاملِ این جلسه