این جلسه قرار است درباره مسائل هنری باشد، ولی اول او دوباره به نکتهای از جلسات قبل برمیگردد: رابطه آدم با شبهه و یقین. بعد با شک و تردید وارد بحث هنری میشود، هنر کلاسیک و مدرن را از نظر قاعده و فرم و محتوا مقایسه میکند و از فصاحت و بلاغت و ریتم میگوید. در بخش آخر چند مثال از ریتم در قرآن میآورد و به ارث و ترتیب سورهها میرسد.
شبهه و یقین
او میگوید وقتی بررسی میکنید که مسائل دینی درست است یا غلط، هیچوقت احساس یقین ندارید و همیشه با درصدی از احتمال هستید. به عنوان توصیف متدولوژیک، یک لحظه فرض کنید یقین دارید که این کتاب خداست: شبهه مثل یک فکت است که با درک شما از کتاب تعارض پیدا کرده، یا درکی که از دنیا دارید اشتباه است یا کتاب را خوب نمیفهمید. پس کسی که یقین دارد باید از شبهه استقبال کند، مثل فیزیکدانی که بشنود آزمایشی با اصول کوانتوم تضاد دارد. به نظر او کسی که از شنیدن شبههها دادش هوا میرود مطمئن نیست.
به گفتهٔ او بزرگترین گرفتاری همه ایدئولوژیها از جمله چیزهای مذهبی این است که یک فورسی وجود دارد که وقتی شبههای ظاهر میشود بلافاصله جواب باید داده شود، و جوابهای غلط زیاد داده میشود. به نظر او نمونهاش حرفهایی است که درباره اختراع صدها معجزه برای پیغمبر زده میشود؛ اگر یک نفر درست میفهمید، اینکه معجزهای غیر از کتاب ندارد جزء تأییداتی بود که این پیغمبر خاتم است.
در سورهٔ مائده حواریون از عیسی میخواهند مائدهای نازل کند تا شبهههایشان برطرف شود، و خدا میگوید نازل میکنم ولی اگر یکی بعد از آن کافر شود عذابی میکنم که تا ابد هیچ کس را اینگونه عذاب نکردم. به نظر او بشر باید ترس داشته باشد از اینکه مواجه با معجزه شود، چون مسئولیتش خیلی زیاد میشود. او میگوید در درون ما مقاومتی هست که به یقین برسیم، چون آدم دوست دارد در حالت شک باشد و کودک درون با یقین و معجزه میانه خوبی ندارد.
دشواری بحث هنری
او میگوید با شک و تردید وارد این بحث میشود چون بحثهای هنری به نظر او خیلی سخت هستند و پیدا کردن مثال قانعکننده سخت است. هنر کلاسیک را در مقابل هنر مدرن میگذارد که منظورش بیشتر هنر قرن بیستم است، و میگوید نمیشود مرز قاطعی گذاشت. با کسی که تجربه ندارد نمیشود بحث کرد و هیچ اصل کلی زیباییشناسیای وجود ندارد که راحت بتوانید با آن استدلال کنید.
قاعده و شکستن قاعده
او میگوید هنر مدرن ویژگیهای محتوایی دارد ولی میخواهد از چیزهای خارج از محتوا بگوید. یکی میزان تبعیت از قواعد است: هر چه هنر کلاسیکتر باشد قواعد زیباییشناسیاش مشخصتر است و ملاک زیبایی انطباق با قواعد از پیش گفته شده است، مثل خط نستعلیق یا موسیقی باروک. زبان شاعری که شعر قدیمی میگوید زبان از پیش تعیین شده است؛ زبان حافظ زبان متداول شعر عراقی است و نماد گل و بلبل را به همان شکل کلاسیک استفاده میکند.
به گفتهٔ او مردم قدیم از تکرار آیین لذت میبردند و حس نوگرایی حس تازهای در همه مردم است؛ این را نسبت میدهند به نظام سرمایهداری، مثل تبلیغ کوکاکولا. او میگوید این نوگرایی سطحی است، در حالی که نوگرایی در معنای عمیقش خیلی هم خوب است. فرهنگ از والد به سمت کودک حرکت کرده، و مطابق قاعدهبودن متناسب با والد است و بیقاعدهبودن متناسب با کودک. احساس او نسبت به این تغییر خیلی مثبت است، ولی اگر افراط شود و فقط به نیت نو بودن قاعده بشکند و محتوا و حسی پشتش نباشد خوب نیست.
او میگوید باید و نباید در خلق اثر هنری جلوی خلاقیت را میگیرد. از مولوی مثال میزند که در دیوان شمس برای وزن «مفتعلن» و قافیه باید حسش را جور کند، و در مثنوی میگوید «قافیه اندیشم و دلدار من»؛ به نظر او مولوی ریتم نمیشکند ولی هر چه بتواند میشکند. بدیهی است که قواعد زیاد مانع بیان هنری هستند، اگرچه کاملاً بیقاعده حرف زدن هم ممکن است مشکل ایجاد کند.
فرم و محتوا
به گفتهٔ او در هنر کلاسیک اصالت با محتوا بود و فرم تابع محتوا؛ الان به فرم بیشتر از محتوا اهمیت میدهند و بین منتقدین دیفالت شده که نقد هنر ربطی به محتوا ندارد. با این حال او این را اتفاق بدی نمیداند: فرمهای جدید ایجاد شده، مثل انواع خط، و هنرمند میتواند بهترین فرم را برای محتوا انتخاب کند. مثال کوکتو است که فیلم «خون یک شاعر» را ساخت، چون از نظر کوکتو آن ایده در هیچ ژانر دیگری قابل بیان نبود.
او میگوید حالتهای افراطی هم هست: در این دیفالت با هر کسی که شعر میشناسد صحبت کنید میگوید شاملو یک سر و گردن از سپهری بالاتر است، حتی اگر سپهری حس بهتری دارد. او کوبیسم و «برهنگان آوینیون» را مثال میزند که در تعریفش میگویند هیچ حسی در آن نیست. از هنر فرمگرا بدش نمیآید و خوشش هم میآید، ولی فرم خالص مثل ریاضیات است که فقط بدون حس سعی میکند کار کند.
به نظر میآید نظام سرمایهداری نقش عمدهای در تشدید این وضع دارد، و هر جا سرمایهداری برود این اتفاق میافتد؛ ولی نوگرایی به معنای عمیقتر هر جا آگاهی باشد وجود دارد. او میگوید نوگرایی چیز خیلی خوبی است و شعرای ما مرتب میگویند «سخن نو آر که نو را حلاوتیست دگر». مهم این است که نوگرایی از کجا شروع میشود، از اینکه حرف نویی داشته باشید یا فقط انگیزه نو بودن باشد.
مشارکت خواننده و سنتگرایی
به گفتهٔ او میزان مشارکت دادن خواننده در محتوای اثر در تاریخ صعودی است. پیچیدگی قدیم در محتوا بود، چون عرفا رمزی میگفتند که عوام نفهمند، ولی الان پیچیدگی در فرم است. اثر هنری گشوده است: هنرمند گاهی دقیقاً نمیتواند بگوید چه میخواهد بگوید و حرفش را به شما تحمیل نمیکند؛ اگر حالتهای افراطی را کنار بگذارد این به نظر او پیشرفت است، چون درگیر شدن خواننده کشف کردن لذتبخش است.
او میگوید ممکن است کسی مخالف باشد: سنتگرا میگوید همان هنر آیینی بهترین نوع هنر است و اگر علیزاده کمی تغییرش بدهد کفر میگوید. به نظر او این ایده خوبی نیست؛ سنتگرایی یعنی چیزی را با مترهایی که از گذشته تعیین شده سنجیدن و پیروی از باید نبایدهایی که کس دیگری تعیین میکند. او میگوید لزوماً نمیگوید خوب است که خواننده هر چه دلش میخواهد بفهمد؛ مطمئناً در قرآن این حس نیست، خدا میخواهد ما آن چیزی را که او میخواهد بفهمیم.
فصاحت، بلاغت و وزن
او میگوید در طول تاریخ بیشترین تأکید روی معجزهآسا بودن قرآن روی فصاحت و بلاغت بوده است. بلاغت جنبهای است که مربوط به ابلاغ میشود، یعنی منظور خوب منتقل شود، و فصاحت جنبههای ظاهری دلنشین و روان بودن سخن است؛ مثلاً مثال میزنند که قرآن فصیح است چون واژهای مثل «هعجع» که تلفظش سخت است نیامده. به گفتهٔ او روان بودن را میشود علمی تعریف کرد، مثلاً با حروف قریبالمخرج که حافظ خیلی خوب استفاده میکند.
به نظر او وقتی شما مقید شوید که تا آخر همین ریتم را تکرار کنید دیگر موسیقی نیست و موسیقی از کلام گرفته میشود. حافظ استاد انتخاب وزن مناسب است ولی یک غزل باید یک حس ثابت داشته باشد؛ سنتها اینقدر قوی بودند که کسی نتوانست بشکند. او میگوید فردوسی در همین وزن ثابت هجای تند و کند به کار میبرد.
ریتم تحت تأثیر معنی هم هست؛ مثلاً در شاهنامه آنجا که سهراب میگوید «کنون گر تو در آب ماهی شوی، وگر چون شب اندر سیاهی شوی» ریتم فرق میکند. یکی از حاضران میگوید اینکه چیزی هیچوقت شکسته نشده دلیل است که هنوز حرف داشتند بزنند؛ او میگوید واقعاً اینگونه نیست و آنها اتفاقاً بیشتر حس اینکه حرف جدید ندارند داشتند. مولوی نسبت به بقیه غیراستاندارد است و دارد سعی میکند قالبها را بشکند، و وقتی حرف جدیدی بیاید خودبهخود قالبشکنی همراهش میآید.
ریتم در قرآن
او میگوید اولین چیزی که درباره قرآن میخواهد بگوید در مورد ریتمش است: مطلقاً مطابق با ریتمهای سنتی نیست و در هیچ ادبیاتی متنی شبیه قرآن که ریتمش آزاد باشد وجود ندارد. فرق متن قرآن با شعر قدیم این است که موسیقی نقش دارد و ریتم با توجه به محتوا تغییر میکند. در پنج آیه اول سوره انفطار چند چیز کوتاه است و بعد یک مصراع طولانی میآید، و حسی منتقل میشود که ریتم ثابت چنین چیزی را ندارد.
به گفتهٔ او احتمالاً اولین کسی که این کار را کرد سیدقطب است با کتاب «التصویر الفنی فی القرآن». یکی از متداولترین بحثها این است که فصاحت در قرآن به معنای قدیم آن وجود نداشته؛ ملاک روان بودن نیست، ملاک این است که ریتم و تلفظ طوری تنظیم شده که با محتوا بخورد. در سوره قمر تشدیدها شدت دارند و جاهایی که درباره رحمت است روانتر میشود؛ او میگوید مطمئن نیست که مبدأ این بحث همین کتاب باشد.
او برای ریتم سوره ضحی میگوید وقتی میخواهید بچهای را آرام کنید خودبهخود از چیز کوتاه شروع میکنید و جملهها بلندتر میشوند، و سوره ضحی دقیقاً همین فرم را دارد. او طالقانی و محمدتقی شریعتی را هم از کسانی میداند که این بحثها را کردهاند.
او میگوید در والعادیات بعد از سه آیه ریتم تندتر میشود چون پر از هجاهای کوتاه است، و در داستان یوسف آنجا که برادران شبانگاه گریهکنان نزد پدر میآیند هجاهای بلند حالت مرثیه میدهد، ولی بعد به تدریج مثل حرف زدن عادی میشود؛ او میگوید دارند ادای گریه کردن را درمیآورند. در سوره مریم تا جایی که داستان متوقف میشود ریتم و قافیه ثابت است و بعد که نتیجهگیری میشود ریتم میشکند.
ریتم ارث و ترتیب سورهها
او میگوید در اول سوره نساء، جایی که احکام ارث است، ریتمی هست که در جای دیگر قرآن به این حد نمیبینید: جملههای کوتاه کنار هم. در آخرین آیه سوره نساء، که درباره کلاله است، دوباره همان ریتم تکرار میشود و به نظر میآید حس کمال میدهد، مثل دایرهای که بسته میشود.
او میپرسد حس شما چیست که احکام ارث با سؤال و جواب درباره کلاله تمام میشود؛ به نظر او بدیهی است که ناتمام بودن احکام ارث حس میشود، چون یک چیز دیگری هم پرسیدند و حکم جدید آمده، و کامل نیست و خیلی چیزها هست که خودتان باید نتیجه بگیرید. فکر نمیکند کسی از فقها باشد که اعتقاد داشته باشد همه احکام ارث را میشود از قرآن درآورد. حس او این نیست که همه چیز، مثل فنون کشتیسازی، در قرآن هست؛ میگوید آنچه در قرآن هست به درد هدایت میخورد.
در پاسخ به اینکه آیا سورهها ممکن است جابجا شده باشند، او میگوید ممکن است، و بعد توضیح میدهد که سؤال این است که آیا پیغمبر ترتیبی مشخص کرد؛ عدهای معتقدند ترتیب نداشته و مردم چیدند و عدهای معتقدند پیغمبر تعیین کرد. او نظری ندارد و شواهد کافی نمیبیند، ولی سورهها را واحدهای مستقل میداند و میگوید واحد معجزه در قرآن سوره است.
آخر جلسه او همان احساس اول را دارد: کسانی که با ریتم آشنایی دارند با یک مثال احتمالاً قانع میشوند، و برای کسی که آشنایی ندارد با ده مثال هم نمیشود حسی را که ریتم ایجاد میکند ایجاد کرد؛ احتیاج به تجربه دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه