جلسه با پاسخ به سؤالی دربارهٔ والد و کودک در تاریخ هنر آغاز میشود و دربارهٔ اعجاز و فصاحت قرآن هشدار میدهد. سپس ریتم را در شعر و در روایت داستانهای قرآن بررسی میکند، به تأثیر حرفها و گرامر بر ریتم میرسد و ادعای سیدقطب را دربارهٔ حس هر حرف میآورد. پایان جلسه به بحث دربارهٔ لحن آیههای انذار و حاضران اختصاص دارد.
والد و کودک در تاریخ هنر
او میگوید در این تئوری امور روانی به والد و کودک و بالغ تقسیم میشود، و این شبیه تقسیم عقل و نفس است: پیشتر هر چیز بدی را تقصیر نفس میدانستند، اکنون میتوان گفت یا مربوط به والد است یا کودک. به گفتهٔ او والد پدر و مادر نیست، همان پروسهٔ کپیکردن یک سری اطلاعات و امر و نهی بدون کنترلی که درست و غلط را تشخیص بدهد، و حتی گزارهٔ خوبی که اینگونه کپی شود چون خودت جِنریتش نکردی خیلی جالب نیست.
دربارهٔ هنر میگوید تاریخ هنر تناسبی در حرکت از والد به سمت کودک دارد: هنر قدیم از الگوهای زیبایی خارجی پیروی میکرد و هنر مدرن به سمت تمایلات غریزی رفته است. یک اثر که کلاسیک شود، یعنی عدهای از روی آن کپی میکنند؛ مثالش فیلم «دلیجان» در سینمای وسترن است. او میگوید هیچ جای تاریخ هنر قابل نفی نیست و مثلاً نستعلیق یا شعر حافظ زیبا هستند، ولی خلاقیت در آنها کم است چون شاعر دست و پای خودش را بسته است.
فصاحت و اعجاز
او میگوید دفعهٔ قبل دربارهٔ تناسب فرم آیهها با معنی صحبت کرد و این را عدهای یکی از سه نشانهٔ اعجاز قرآن میدانند. تأکید میکند که بنا به خود قرآن معلوم نیست کسی بتواند اعجاز را به شکل بینالاذهانی ثابت کند و هیچ ادعایی هم به این شکل نیست. به گفتهٔ او واحد اعجاز در قرآن سوره است، نه یک آیه، و شخصاً نظرش این نیست که فصاحت و بلاغت اثبات اعجاز است؛ فقط میخواهد نشان دهد قرآن متن جالبی است.
ریتم در شعر
او میگوید ریتم انتزاعیترین چیز در کلام است: معنی و تلفظ کلمه را کنار بگذارید، موسیقی بلند و کوتاهبودن هجاها میماند. میگوید موسیقی لازم دارد که بتوانید ریتم را تغییر دهید، و در شعر کلاسیک این آزادی کمتر است، مثلاً شعر فارسی چند وزن مشخص داشت. در شعر نو شاعر خوب خیلی حسابشده با ریتم بازی میکند و او آن را از بدیهیات میداند. میگوید در قرآن هم در هر صفحهای میشود دید ریتم چگونه بازی میشود، بهخصوص در جزء سیام، و کتابهای سیدقطب با عنوان «نمایش هنری در قرآن»، فولادوند، طالقانی و شریعتی را معرفی میکند.
ریتم در روایت داستانهای قرآن
او میگوید استفاده از ریتم در روایت مدرن است؛ در داستانهای قبل از قرن بیستم، حتی تولستوی، به زحمت مثالی پیدا میشود، ولی هر داستانی از قرآن به شدت حسابشده است، مثلاً دیالوگها کوتاه باشند یا بلند و توصیف طولانی باشد یا کوتاه. مثال میزند: وقتی موسی کسی را میکشد، ماجرا با توضیح زیاد میآید و فعلها هجاهای کوتاه است، و موسی از شیطان و ظلم به نفس خودش هی حرف میزند ولی خبر اینکه بخشیده شد فقط «فَغَفَرَ لَهُ» است. دربارهٔ غرق فرعون میگوید بعد از همهٔ آن داستان طولانی، نتیجه در دو کلمه بیان میشود.
او میگوید دیالوگها در قرآن ریتم دارند: مثال سیدقطب از سورهٔ هود دربارهٔ پسر نوح که جملههای کوتاه تلاطم را میرساند، و حرفزدن برادران یوسف با پدر، و دعای موسی در سورهٔ طه که کوتاه و مقطع است و او آن را غیرعادی و متناسب با فشار روی موسی میداند. میگوید در ادبیات امروز توضیح دادن لحن دیالوگ ضعف حساب میشود، و میخواهد حاضران چک کنند که دیالوگهای قرآن بدون توضیح هستند و لحن همیشه معلوم است؛ در حرفهای ذوالقرنین هم با فرمانهای کوتاه قاطعیتی احساس میشود.
دربارهٔ داستان یوسف میگوید ریتم کلی داستان قابل کنترل است، با ایجاز و اطناب. داستان با ریتم سریع نقل میشود و ده سال ده سال پرش دارد، ولی در زندان چیزی اتفاق نمیافتد و یوسف سخنرانی نسبتاً طولانی دارد؛ به نظر او این حس توقف زندگی در زندان را منتقل میکند.
حرفها، گرامر و تکرار
او میگوید ریتم فقط هجا نیست: بعضی حرفها همنشینهای خوبی برای هم هستند، مثل «قلقل» و «لقلق»، و بعضی نه، و قاعدهٔ کلی ندارد. وقتی همنشینها خوب باشند خواندن تند میشود و اگر نه مکث پیش میآید. آیهٔ «حَقِيقٌ عَلَىٰ أَن لَّا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ» را روان میداند و میگوید جاهای دیگر، مثل «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ»، حالت زمختی دارد. میگوید چنین بحثی را میشود تئوری کرد و حتی متر گذاشت.
او تکرار یک حرف را از قدیم رکورد زدن میداند و میگوید در قرآن هم هست: چند «ذ» در آیهای از سورهٔ انبیاء، نوزده «ل» در آیهای از سورهٔ نحل، و بیستویک «م» در آیهای از سورهٔ هود، که فکر میکند رکورد جهانی است. میگوید ادعا این است که در همهجای قرآن محتوای معنایی با فرم کلمات میخواند.
دربارهٔ گرامر میگوید حروف ربط ریتم را تند میکنند و کلمهٔ طولانی مثل «أَنُلْزِمُكُمُوهَا» مجبور میشوید همه را سرهم تلفظ کنید. در آیهٔ سورهٔ توبه «اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ» را کلمهای میداند که به خوبی «انفروا» تلفظ نمیشود و با معنی ثقل میخواند، و تکرار و جناس را عامل تند شدن ریتم میداند.
ادعای سیدقطب دربارهٔ حس حرفها
او میگوید ادعای اصلی دربارهٔ قرآن، که سیدقطب مطرح میکند، این است که هر حرف محتوای روانی دارد. میگوید فکر میکند دربارهٔ آن توافقی هست، و بدن هم حالتهای روانی را نشان میدهد؛ مثلاً بوداییها میم را برای آرامش تلفظ میکنند و در تجوید برای هر حرف صفتهایی میگفتند. دربارهٔ اعتقاد قدیمی که مناسبتی بین کلمه و شیء هست میگوید مطمئناً این حرف درست نیست و روی آن تأکید ندارد؛ تأکیدش بر این است که هر حرف حسی روانی ایجاد میکند.
مثال سیدقطب این است که حرفهایی که با هوا تلفظ میشوند در آیهٔ «وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ» و در آیههای باد و ابر زیادند. او احساس میکند ادعا درست است ولی چککردنش سخت است، چون علمی ندارد که حس هر حرف را بگوید و فقط باید حسش را داشت. نتیجه میگیرد که خواندن قرآن با شنیدن و با نگاهکردن فرق دارد، و میگوید اینکه عربی بخوانید درست است چون ترجمه نمیشود کرد.
لحن آیههای انذار
او میگوید نوشتار لحن ندارد و خواننده ناخودآگاه به خواندن خودش لحن میدهد؛ بسیاری آیههای انذار را با لحن تهدیدآمیز میخوانند، ولی خودش احساس میکند مثل گزارشی اسفانگیز است. حاضران مخالفت میکنند و از آیههای خشن میگویند. او پاسخ میدهد که این آیهها نشانهٔ رحمتاند، مثل پدری که میگوید این کار را نکن میافتی، و خداوند بهترین آدمها را فرستاده تا این بلاها سر مردم نیاید.
او میگوید خداوند چیزهایی را که به طبیعت نسبت میدهیم به خودش نسبت میدهد، مثلاً باد را میفرستد؛ پس اگر «ما اینها را گمراه میکنیم» برای کسی سنگین است میتواند برای خودش ترجمه کند که «اینها گمراه میشوند». به گفتهٔ او آنچه در آخرت و جهنم برای آدم میافتد نتیجهٔ مستقیم کارهای خودش است، مثل دستی که با ساطور قطع میشود و دیگر درنمیآید؛ جهان را خدا طوری خلق کرده، ولی به جهنم یا بهشت رفتن را خودت انتخاب میکنی.
حاضری میپرسد آیا خدا همه را دوست دارد. او میگوید نه، خدا عاشق همه نیست، ولی نسبت به همه رحیم و دلسوز است؛ مثلاً دربارهٔ فرعون به موسی میگوید «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا». میگوید آیههای دوستداشتن مؤمنین کم است ولی آیههای عذاب برای اکثریت مردم تأثیر بیشتری دارد. تمثیلی هم میآورد: خداوند دایرهٔ کوچکی دور آدم کشیده و گفته اگر از آن بیرون نیایی آتش میگیری، و همه را با جزئیات گفته است.
او میگوید نمیگوید هیچ خشونتی در کار نیست و غضب الهی هم دیده میشود، ولی اگر درست نگاه کنی در عمقش چیز خوبی هست: در هر آیه این حس هست که خدا نمیخواهد این اتفاق بیفتد و آنقدر میترساند که کاری نکنی. میگوید چیزهای مربوط به آخرت را مثل قوانین طبیعت نگاه کنید، و به نظرش احساس خشونتی که به دلیل آمار زیاد انذار در قرآن پیدا میشود باعث میشود چیزهایی دیده نشود. حاضران دربارهٔ انتقام و ماندن ابدی اعتراض میکنند و او میگوید دوست دارد آیههایشان را بیاورند تا با هم صحبت کنند.
او میگوید این حسی که اکنون در دنیا هست، که حقیقت چیز پنهانی است و نباید کسی را برای نفهمیدن مجازات کرد، حس غلطی است. به گفتهٔ او جلسههای اول دربارهٔ همینها بوده: انحرافی در تاریخ بشر هست که میخواهیم همهچیز را با تفکر انتزاعی بفهمیم، در حالی که مردم حسهای درونی را فراموش کردهاند. حاضر دیگری میگوید شاید پیامبر نابغهای بوده که اثر خارقالعادهای خلق کرده؛ او میگوید در خلوت خودش حسش قوی میشود بدون اینکه بتواند برای دیگران توضیح دهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه