او میگوید در قرآن فرم کلام با محتوا سنخیت دارد و این را نخست دربارهٔ ریتم مطرح میکند، سپس دربارهٔ فصاحت و بلاغت و مقایسهٔ قرآن با شعر کلاسیک و نو. بعد با داستانهای یوسف و کهف و بهویژه موسی و خضر نشان میدهد که شیوهٔ روایت هم با محتوا هماهنگ است. در پایان از تصویری بودن قرآن میگوید.
ریتم و محتوا
او میگوید در قرآن فرم کلام، مثلاً تند یا کند بودن ریتم، با محتوا سنخیت دارد؛ منظور ریتم عروضی است، یعنی بلند یا کوتاه بودن هجاها. مثالهای زیادی زده شد که ریتمها حساب شده و مرتبط با محتواست، اما با مثال این مطلب برای تمام قرآن اثبات نمیشود؛ به گمانِ او هرکسی میتواند خودش در هر جای قرآن آن را بررسی کند. ادعا این است که این سنخیت در مورد تمام آیات قرآن برقرار است و نه فقط آیههایی خاص.
فصاحت و بلاغت
به گفتهٔ او برای فصاحت تعریف جامعومانعی نداریم؛ برخی آن را روان بودن گفتار میگیرند، اما با این تعریف قرآن در برخی موارد فصیح نیست، مثلاً جاهایی که بر حسب محتوا خوب است عمداً به دستانداز بیفتد. او از کتابی دانشگاهی، «علوم بلاغت و اعجاز قرآن»، مثال میزند که ویژگیهایی را عدم فصاحت میشمارد، از جمله تنافر کلمات و کثرت تکرار؛ او میگوید ممکن است جایی تنافر کلمات خوب باشد و حسی ایجاد کند، و شعری که کتاب به دلیل سه «ها» بد میداند به نظر هرکسی زیبا میآید و سلیقه است.
نظر او این است که فصاحت را نمیتوان از بلاغت جدا کرد، چون فصاحت به معنا مربوط است: فرم کلام باید با معنایی که میخواهیم منتقل کنیم تطابق داشته باشد. اگر قرآن دربارهٔ جهنم هم به همان روانی بهشت سخن میگفت این جالب نبود؛ ممکن است جایی روان باشد و جایی روان نباشد و مجبور شوید مکث کنید. او با فرمول داشتن فصاحت جدا از معنا مخالف است و میگوید انحراف از نحو گاهی خواندن را سخت میکند، مثلاً اگر عرب باشید و جایی مرفوع را منصوب ببینید مکث میکنید.
قرآن، شعر نو و شعر کلاسیک
به گفتهٔ او قرآن از دو جهت مهم با شعر کلاسیک تضاد دارد و مشابه شعر مدرن است. نخست ریتم: ریتمها دیگر حالت تکراری ندارند و کاملاً در جهت القای محتوا به کار میروند، در حالی که حتی سجع مانند شعر نو نبوده و تقریباً بافت ریتمیک سادهای داشته است. دوم اینکه شاعر شعر نو تشبیهات و تمثیلات را خودش خلق میکند، ولی در شعر کلاسیک، مثلاً سبک عراقی، مدلهای ذهنی و تمثیلات استاندارد بر شاعر تحمیل میشود؛ گل و بلبل حافظ از همین دسته است. مولوی را بسیار خلاق میداند که در دیوان شمس تمثیلات عجیبوغریب و نو دارد.
او میگوید شباهتهای قرآن با شعر نو در ریتم و واژهها و تشبیهات و استعارات، با توجه به زمان کتاب، واضح و غیرعادی است. حاضری میپرسد چرا میگفتند قرآن شعر است؛ پاسخ او این است که قرآن از نظر وزن عروضی شعر نبوده و شاعرانه است، و به گفتهٔ ایزوتسو شعر در جاهلیت معنای دیگری داشته و شاعر در نظر آنان با جن ارتباط داشته؛ پس کلمهٔ شعر در قرآن را به معنای کلام آهنگین امروزی نگیرید.
سید قطب و زیباییشناسی عرب آن روز
او میگوید کتاب سید قطب همهٔ آنچه از فصاحت و بلاغت گفته میشد را کنار میگذارد و زیباییهایی را که در قرآن میبیند بیان میکند، بدون آنکه با غرب آشنا باشد. او در ابتدای کتابش از شیرینی خواندن قرآن در کودکی میگوید؛ به گمان سخنران قصد تطبیق با ادبیات مدرن نداشته و حتی با آن آشنا هم نبوده. کسی که تکنیکهای ادبیات را بداند زیباییهای ادبی قرآن را بیشتر میبیند، اما ممکن است تکنیکها را نبینید و از اثر لذت ببرید.
عدهای معتقدند مبانی زیباییشناسی قرآن منطبق است بر زیباشناسی زبان عربی آن موقع؛ او میگوید این موضوع عصبانی کننده است، چون قرآن با زبان عرب آن روز بسیار متفاوت است و در آن چیزهایی متداول است که تا پنجاه سال پیش هم نبوده، مثلاً ریتم در داستان. دلیل این گروه این است که اگر چنین نباشد مردم آن زمان زیباییاش را درک نمیکردند؛ او میگوید در مسائل هنری این حرف نادرست است، چون لازم نیست کسی تکنیکها را بفهمد تا لذت ببرد و تکنیکهای ادبی عموماً قرار است روی ناخودآگاه تأثیر بگذارند.
او میگوید اگر قرآن را کلام خدا بدانیم انتظار نداریم اظهار عجز خداوند را ببینیم یا داستان اول شخص؛ همهٔ داستانها سوم شخص هستند چون خدا نقل میکند، و در قرآن همیشه از بالا نگاه میشود. هدف او از مجموع آنچه گفته شد این بود که توجه کنیم در قرآن به همهٔ آنچه مربوط به فرم است فوقالعاده زیاد توجه میشود.
فرم داستانها: صاد، کهف و یوسف
به گفتهٔ او در قرآن از نثر خالص تا چیزی که کاملاً به شعر خالص نزدیک است همهٔ فرمهای بینابین وجود دارد؛ او سه سوره را مثال میزند. در صاد تقریباً اطلاعاتی داده نمیشود و خواننده احساس ابهام میکند و تصادفی نیست که همهٔ داستانهای آن سوره اینگونهاند. داستانهای کهف کمی طولانیتر هستند ولی عجیبوغریباند و از وسط شروع میشوند و ابتدای آنها را نمیدانید. داستان یوسف کاملاً شبیه داستانهای کلاسیک است: با یک رؤیا شروع میشود، جریان خطی دارد و با تعبیر رؤیا تمام میشود.
او میگوید داستان یوسف به شکل یک رمان فشرده است و حدس میزند فرم آن به زودی در ادبیات دنیا متداول شود. مثل این است که از یک رمان هرچه را میتوان حذف کنیم، به طوری که اسکلت باقی بماند و روی اینکه خواننده جاهای خالی را پر میکند حساب کنیم؛ کل ملاقات اول با برادران در دو جمله است و از جملهٔ یوسف میفهمیم که برادران مدتی آنجا ماندهاند و پذیرایی شدهاند، بیآنکه در قرآن نقل شود.
موسی و خضر: روایت و شکل آن
داستان با دو نفر در جایی شروع میشود که دربارهٔ آنان اطلاعاتی نداریم؛ موسی به شاگردش میگوید از راه بازنمیایستم تا به محل برخورد دو دریا برسم. به نظر میآید دنبال کسی میگشتهاند و بندهای از بندگان خدا را پیدا میکنند که به او علم داده شده؛ قرار میشود موسی سؤال نکند. آن فرد، که ما خضر میگوییم ولی اسمش در قرآن نیامده، کشتی را سوراخ میکند، پسر جوانی را میکشد و دیواری را تعمیر میکند و موسی هر بار اعتراض میکند؛ آخر داستان توضیح میدهد که کشتی مال انسانهای فقیر بود و پادشاهی کشتیها را ضبط میکرد، آن پسر به پدر و مادرش آسیب میرساند و زیر دیوار گنجی بود.
او میگوید داستان پر از ابهام شروع میشود و در آخر تمام ابهامها برطرف میشود؛ محتوای داستان هم شبیه فرم آن است، چون داستان مجهولات این عالم است و انسانی که چیزهایی را میداند که ما نمیدانیم. داستان سوم شخص است اما کاملاً شبیه داستان اول شخص است: ما به اندازهٔ موسی میدانیم نه به اندازهٔ خضر یا خدا، برخلاف روایت دانای کل مثل تولستوی. خدا جوابها را میداند ولی نمیگوید تا ذهن خواننده همراه ذهنیت موسی شود.
خضر، شریعت و نامها
حاضری میپرسد آیا او معتقد است این داستانها اتفاق افتادهاند. او میگوید به نظر شخصی او واقعیاند، ولی لازم نیست کسی که به قرآن اعتقاد دارد همه را واقعی بداند و خیلیها آنها را نمادین میدانند. حاضری میپرسد به چه حقی آن کودک را میکشد؛ او میگوید موسی پیغمبر است و ما پیرو پیغمبران هستیم، ولی آدمهای دیگری علوم خاصی دارند و کسی نباید از الگویی مثل خضر تبعیت کند، چون خضر از شریعت پیروی نمیکند. به گفتهٔ او چون شریعت و طریقت و حقیقت در داستان مطرح است، مورد علاقهٔ عرفاست.
بعضی عرفا از این داستان مفهوم سرسپردگی را برداشت کردهاند و گفتهاند مرشد میتواند خلاف شرع از شاگرد بخواهد؛ او میگوید اعتقاد عرفا بسیار محترم است و همهٔ آنها چنین اعتقادی ندارند. به نظر او داستان میگوید یک انسان خاص ممکن است خلاف دایرهٔ شرع زندگی کند، ولی موسی پیغمبر است و به او وحی شده که تبعیت کند؛ اگر کسی در خانقاه بگوید برو آدمی را بکش، ما هرگز تبعیت نمیکنیم. الگوی ما موسی است نه خضر.
حاضری میپرسد چرا اسم خضر در قرآن نیامده. او میگوید چون نام او مهم نبوده و در بسیاری از داستانهای قرآن تاریخ و جغرافیا و اسم افراد گفته نمیشود؛ به نقل او آقای طالقانی میگوید قرآن عمداً چیزهایی را نمیگوید تا ذهن روی اصل ماجرا متمرکز شود. ولی جایی که اسم آمده مهم است: با اسم موسی میدانیم با یک پیغمبر بزرگ سروکار داریم.
تصویری بودن قرآن
او میگوید سید قطب از کودکی با خواندن قرآن تصاویری در ذهنش ایجاد میشد و هرچه بزرگتر شد آگاهانهتر دید قرآن چقدر تصویر است. برعکس کتابهایی که انتزاعی حرف میزنند، به نظر میآید قرآن با واژهها تابلو میکشد و خیلی جاها به جای توضیح تمثیل میآورد. مثالش دربارهٔ انفاق در سورهٔ بقره است: کسانی که بعد از انفاق منت میگذارند مثل تختهسنگی هستند که باران آن را میشورد، و کسانی که منت نمیگذارند مثل باغی هستند که چند برابر محصول میدهد. قرآن استدلال نمیکند و تصویر ایجاد میکند؛ لازم نیست بفهمید این تصویر چه ربطی دارد، چون قرآن با حس و ناخودآگاه هم کار دارد.
او دربارهٔ کسانی که جز خدا را میخوانند تصویر کسی را میآورد که دو دستش را به سوی آب بگشاید و آب به دهانش نمیرسد، و میگوید اینجا استدلالی نیست و فقط حس ایجاد میشود. توصیف بهشت و جهنم هم تابلوهای تصویری است، در حالی که کتاب ملاصدرا در مورد قیامت پر از مفاهیم انتزاعی و فاقد تصویر است. این به معنای نبودن مفاهیم انتزاعی در قرآن نیست؛ قرآن خودش مفاهیم انتزاعی بسیار ساخته، ولی تعداد تصویرسازی در آن بسیار بیشتر از آن چیزی است که در فرهنگ ما مرسوم است.
او میگوید زبان ناخودآگاه ما ربطی به فرهنگ ندارد و تصویری است، پس تصویری بودن کتاب را بینالمللی میکند و این تصاویر میتوانند تصاویر ناخودآگاه را بیدار کنند. به گفتهٔ او این تفاوتهای بین زن و مرد را هم از بین میبرد، چون کلام زنها تصویریتر و کلام مردها انتزاعیتر است؛ قرار نیست قرآن مردانه باشد و فکر میکند قرآن همان قدر که انتزاعی است تصویری هم هست.
→ متنِ کاملِ این جلسه