جلسه با پاسخ به پرسشی دربارهٔ نیامدن نام خضر شروع میشود و ادامهٔ بحث نیمهتمام جلسهٔ پیش دربارهٔ تصویری بودن زبان قرآن است، با مثالهایی از داستانها، کات شدن صحنهها و چند آیه. در پایان او داستان یوسف را مرور میکند تا برای جلسهٔ بعد چند سؤال ایجاد کند.
چرا نام خضر نیامده است
او برای این پرسش «یک ایده ساده» میگوید: داستانهای سورهٔ کهف هر سه به شدت عجیباند، در حالی که معجزه در داستانهای دیگر قرآن در یک لول روشن میگذرد. به گفتهٔ او خضر از شخصیتهایی است که در قسمتهای تاریک و پنهان زندگی میکنند و قرار نیست به ما معرفی شوند؛ قرآن فقط میگوید بندهای از بندگان خدا، و به همین مناسبت نامی از او برده نمیشود. او میگوید همینجوری به ذهنش رسیده است.
یکی از حاضران میپرسد چرا برای اصحاب کهف تعداد سالها دقیق گفته شده، و او جواب میدهد که نام و تعدادشان مهم نیست و آنچه ذکر میشود اتفاق غیرعادی خوابِ بسیار طولانی است. او همینجا عقیدهٔ آقای فولادوند را میآورد که نوح در قرآن یک نفر نیست و خانوادهای است؛ به نظر او این عقیدهٔ خیلی عجیبی است که با متن قرآن هماهنگ نیست و به نظر میرسد تنها دلیلش عمر خیلی زیاد باشد، ولی به نظر او همینکه تعداد سالهای تبلیغ ذکر میشود نشان میدهد آن را به عنوان یک واقعیت عجیب آوردهاند.
او مقالهای از یونگ را هم معرفی میکند که در کتاب «چهار صورت مثالی» دربارهٔ داستانهای سورهٔ کهف نوشته شده و آنها را به هم ربط میدهد؛ مثلاً میگوید در داستان موسی و خضر و داستان ذوالقرنین هر دو دیوار وجود دارد.
زبان قرآن و فیلمنامه
او میگوید داستانهای قرآن سبکشان بیشتر شبیه فیلمنامه است تا داستان روایی قدیمی: از صحنهها و دیالوگها تشکیل شدهاند و چیزهایی گفته میشود که قابل دیدن یا شنیدناند. او این را با تولستوی مقایسه میکند که وسط «جنگ و صلح» از خواننده نظر میپرسید، و میگوید روایتهای قرآن همیشه اینجوری هستند مگر کسی مورد استثنایی پیدا کند.
یکی از حاضران نمونهای میآورد که موسی را از آب میگیرند. او میگوید اینجا داستان روایت نمیشود و کلام خداست که به موسی میگوید. او میگوید داستانها با گفتارهایی در مورد خدا قطع میشوند، مثل آیهای از سورهٔ یوسف، ولی در خود روایت خیلی کم پیش میآید که شرحی بیاید که قابل دیدن نباشد.
او تأکید میکند که ادعایش این نیست که همه یکجور تصاویر را میبینند؛ بعضی تصاویر حتماً از دورند و بعضی حتماً از نزدیک. او به پایاننامهای دربارهٔ دکوپاژ داستانهای قرآن اشاره میکند و میگوید داستانها تصویریاند ولی تصاویر یک خرده دقیقتر از آن هستند که شرح صحنه انتزاعی نداشته باشند.
نمونههایی از آیات
در آیهٔ ۱۵ سورهٔ قصص او میگوید اگر بخواهیم صحنه را فیلم کنیم، ورود موسی به شهر تصویری دور است، دو مردی که دعوا میکنند نزدیکترند، و «هذا من شیعته و هذا من عدوه» دو کلوزآپ جدا از آن دو آدم میسازد؛ از جایی به بعد نقطهٔ دید، نقطهٔ دید موسی میشود. یکی از حاضران تصورش را متفاوت میگوید و او میگوید در نظر او شهر باید در پسزمینه دیده شود.
در آیهٔ ۱۲۷ سورهٔ بقره ابراهیم و اسماعیل در حال بالا بردن پایههای کعبهاند، که تصویر نزدیکی نیست، ولی بدون مقدمه زمزمهٔ ابراهیم شنیده میشود و برای نشاندادنش تصویر بسیار نزدیکی لازم است.
در آیهٔ ۲۹ سورهٔ یوسف بدون هیچ شرح صحنهای و بدون گفتن گوینده، «واو» این دو جمله را به هم وصل میکند و آدم میفهمد که عزیز مصر یک بار به یوسف و بعد به زنش خطاب میکند و همه در یک جلسهاند.
کات شدن صحنهها
او میگوید یک چیز خیلی واضح در قرآن کات شدن صحنهها به یکدیگر است، همیشه بدون هیچ توضیحی، و فکر نمیکند نویسندهای به این اندازه دلوجرئت داشته باشد، هرچند میگوید دلوجرئت نویسندهها زیاد شده است. گاهی یکی دو آیه بعد تازه میفهمید که صحنه عوض شده است. او میگوید عدهای میخواهند این گپها را پر کنند و فکر میکنند هر چیزی بعد از چیزی آمد بلافاصله اتفاق افتاده؛ مثلاً در زندان یوسف به نظر او حداقل یک بار خوابیدهاند تا آن دو جوان خوابهایشان را تعریف کنند.
در سورهٔ یوسف هیچ اشارهای به زمان نیست؛ نمیتوان حساب کرد از چاه تا آمدن پدر و مادر چند سال گذشته. او میگوید با اینکه یوسف چندین سال در زندان بود، از سختی زندان اثری در داستان نیست و به دنیا آمدن فرزندان یوسف هم ذکر نمیشود؛ میشود مقایسه کرد که خدا کدام صحنهها را از کل زندگی یوسف نشان میدهد، که برای خدا لحظههای مهماند. بعد از آیهٔ ۵۴ هم داستان بدون توضیح به آمدن برادران میرود، که او احتمالاً سالها بعد میداند.
او میگوید کاتهایی وسط یک دیالوگ هم هست. در سورهٔ یوسف آنجا که برادر بزرگتر میگوید از مصر تکان نمیخورد، به نظر او کات از «واسأل القریة» است و به نظر میآید این حرف را برادرانی میزنند که پیش یعقوباند؛ در سورهٔ طه هم وسط حرفهای خدا به موسی و هارون ممکن است صحنه عوض شده باشد، ولی او میگوید ادعایی نمیکند.
در پاسخ به پرسشی که در متن نیامده، او میگوید برای او ترتیب آیات در داستانها کاملاً مشخص است، و کسانی که میگویند این آیات مال جای دیگری است و آنها را به هم چسباندند در اقلیت محضاند. او میگوید به احتمال بالا این قطعههای داستان یک جا نازل شده است. به نظر میرسد سوره مطلقاً بهوسیلهٔ پیامبر تعیین میشد؛ دربارهٔ اینکه سورهٔ فیل و قریش ادامهٔ هم باشند خودش یک خرده شک دارد، ولی میگوید این به حرفش مربوط نیست و ترتیب خطی داستانها معلوم است.
لحن و تصویر در آیات
دربارهٔ آیهٔ ۷۲ سورهٔ یوسف، که در آن «وأنا به زعیم» گفته میشود، میگوید یوسف در صحنه نیست و انگار آدمی قدرتمند از خارج کادر ظاهر میشود و جملهای قاطع میگوید؛ به گفتهٔ او معمولاً این جملهها خیلی کوتاهاند و نشانهٔ قدرت. او میگوید یادش نمیآید جایی که قرآن دربارهٔ لحن دیالوگ توضیح بدهد، ولی لحن را میفهمید.
دربارهٔ آیهٔ ۱۳ لقمان میگوید «و هو یعظه» نشان میدهد که پسر آدم بدکاری نیست و پدر آرام او را وعظ میکند. یکی از حاضران میپرسد اگر پدر به پسر بگوید «لاتشرک با …» تصوری جز موعظه پیدا میکنید؟ او میگوید اگر پسر مشرک بود، شاید پدر با فریاد حرف میزد؛ میپذیرد که دستکم اطمینان کامل میدهد در محیط آرامی نشستهاند، و میگوید به نظر او اگر این نبود حالت کلام همین بود که هست.
او میگوید حتی در آیهای که داستان یا تمثیل نیست هم تصویر هست، و نیمهآیهای از سورهٔ اعراف را میآورد که خدا به پیامبر میگوید آنها تو را نگاه میکنند ولی نمیفهمند. به گفتهٔ او تصویری که پیش میآید این است که خدا و پیامبر پشت پردهای نشستهاند که آنها نمیبینند، و کسی که با اعتقاد میخواند دستکم یک لحظه آن طرف پرده است. او احساس میکند این نیمهآیه خیلی این تأثیر را میگذارد.
نکتهٔ ادبی این است که در عربی سه فعل دیدن هست، هرکدام عمیقتر از دیگری: رویت، نظر و بصیرت. او میگوید این آیه همین سه فعل را ردیف میکند و تصویر جالبی از چیزی که در غیب اتفاق میافتد در ذهن میآورد؛ و از سید قطب نقل میکند که در کودکی تصوراتی ناخواسته هنگام خواندن قرآن در ذهنش نقش میبست.
پیوند داستان ابراهیم و لوط در عنکبوت
او میگوید میخواهد جایی از سورهٔ عنکبوت را نشان دهد که داستان ابراهیم تمام میشود. ابراهیم دعوت میکند و کسی ایمان نمیآورد، بعد آیه میآید که لوط به او ایمان آورد و گفت به سمت پروردگارم مهاجرت میکنم، و آیهٔ بعد با دو خط بقیهٔ زندگی ابراهیم را تا آخرت تمام میکند.
پس آنچه میماند این پرسش است که لوط چه شد، و آیهٔ بعد با «واو» شروع میشود و داستان لوط از آنجا آغاز میشود. او میگوید آوردن آیهٔ لوط پیش از آیهٔ پایانی داستانها را خیلی خوب به هم لینک میدهد و میگوید مطمئن است که با سلیقهٔ ۱۴۰۰ سال پیش (عدد را همانگونه که در درس آمده میگوید) آیهٔ مربوط به لوط را بعد از داستان ابراهیم میآوردند.
مرور داستان یوسف و پرسشها
او میگوید میخواهد داستان یوسف را به قصد ایجاد سؤال مرور کند تا برای جلسهٔ بعد خوانده شود. از نامهٔ یک معلم میگوید که یکی از بچهها پرسیده بود چرا یوسف به کاروانیان نمیگوید پسر کیست؛ و میگوید فقط به فهمیدن داستان کار دارد، نه تعبیرهای عرفانی و تفسیری و مانند اینها.
او داستان را مختصر میگوید، از خواب یوسف و تصمیم برادرها برای انداختنش در چاه تا اینکه به ثمن بخس فروخته میشود و عزیز مصر او را میخرد. چند سؤال میپرسد: یعقوب وقتی میگوید نفستان چیزی را برایتان جلوه داده است، میفهمد که اینها دروغ میگویند؟ چه کسی او را میفروشد، کاروانیها یا برادرها؟ و واقعاً نفهمیدهاند این ارزشمند است یا نه؟
او میگوید انعکاسهایی که ادبیات فارسی از داستان یوسف پیدا کرده خیلیهایش سوءتعبیر است؛ به نظر او عشق یوسف و زلیخا در قرآن کثیفترین عشق ممکن است و نسبت به زلیخا نهایت تحقیر وجود دارد، ولی ادبیات فارسی زلیخا را تبرئه کرده است. او میپرسد جملهای را که میگوید این کار را کردم تا بفهمد به او خیانت نکردهام چه کسی میگوید و به چه کسی.
چرا یوسف برنمیگردد
یوسف حاضر نمیشود در حالی که هنوز متهم است از زندان بیرون بیاید، و تا ماجرا روشن نشود نمیآید؛ او میگوید فکر نمیکند یوسف ادا درمیآورده باشد. پادشاه بعد میگوید تو امروز پیش ما مکین و امین هستی. او میپرسد چرا یوسف، که به اوج مکنت رسیده، برنمیگردد و یک پیغام برای پدرش نمیفرستد.
او میگوید سؤالهای اصلی داستان اینهاست و اگر جواب داده نشود نمیفهمیم در داستان چه اتفاقی میافتد: یوسف چرا خودش را معرفی نمیکند، چرا برادر کوچکتر را با ترفندی نگه میدارد، و رفتوبرگشت برادران برای چیست؟ هیچ توضیحی دربارهٔ نیت آدمها داده نمیشود. او میگوید داستان یوسف در تورات این رفتوبرگشت را ندارد و آن را اختصاصی نسخهٔ قرآنی میداند.
او میگوید در ادبیات فارسی جواب این است که یوسف مغرور شد و پدر را فراموش کرد، و به نظر او این برداشت صددرصد غلط است و با آنچه قرآن میگوید تناقض دارد. دربارهٔ اینکه برادران بخشیده میشوند، میگوید به نظر او نه؛ پدر برایشان استغفار میکند ولی حتمی نیست پذیرفته شود، و به نظر میرسد از این گناه خاص کاملاً بخشیده نشدهاند. یکی از حاضران میگفت چون پیامبر است میبخشد، ولی او میگوید احساس خودش را میگوید.
او میگوید داستان یوسف را به این دلیل آورده که نشان دهد سادهترین جاهای قرآن، یعنی داستانها، هم برای فهمیدن نیاز به فکر کردن دارند. او میگوید این برای کسانی است که از مبین بودن قرآن نتیجه میگیرند که متن ساده است و هر کس بخواند میفهمد. به نظر او نسبتدادن غرور به یوسف مطلقاً غلط است و با توجه به سبک روایت، که دربارهٔ کار آدمها توضیح نمیدهد، دائماً باید همهچیز را کشف کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه