او میگوید فهمیدن برخی از واژگان قرآن برای فهمیدن قرآن اهمیت زیادی دارد و میخواهد از شرک و کفر شروع کند. بحث را به مدل انسان و به پرسش وجود شرک در زندگی امروز میکشاند، کفر را ریشه شرک میداند، و در ادامه میگوید به نظر او مفهوم قانون علمی برای ملحد نقش یک وهم را دارد.
هدف درسگفتار واژگان
او میگوید فهمیدن برخی از واژگان قرآن برای فهمیدن قرآن اهمیت زیادی دارد و فهمیدن عمیق آنها ممکن است خیلی سخت باشد. یک واژه را نمیتوان تا آخر فهمید مگر این که بقیه واژهها را هم فهمیده باشید: برای شرک باید کفر را بفهمد و برای کفر باید ایمان و شکر را که واژههای مقابل آن هستند؛ یک شبکهای از واژهها وجود دارد. هدفش این است که مجموعهای از واژهها مثل شرک و کفر و در مقابل آنها ایمان و شکر را بحث کنند، و فکر میکند بین ده تا بیست جلسه طول بکشد.
کتاب ایزوتسو نمونهای از این کار است با دید فنی زبانشناسانه. او میگوید خودش را مقید نمیکند که فقط دربارهٔ واژههای اخلاقی-دینی بحث کند و مقید نیست که بحث حالت زبانشناس داشته باشد؛ مثلاً پرسش اینکه اگر مفهوم شرک را فهمیدهایم آیا الآن شرک در جهان وجود دارد و به چه صورتی، زبانشناسانه نیست و در کتاب ایزوتسو چنین بحثی را نمیبینید. ما سعی داریم از دیدگاه انسانشناسی و جهانبینی بحث کنیم.
مدل انسان و یک واژه یک معنی
او میگوید نمیشود واژههایی مثل شرک و کفر را بدون مدلی از انسان فهمید؛ بحث خود به خود به یک مدل انسانشناسانه میرسد و فکر میکند نمیتوان از این فرار کرد. مثلاً برای واژههای شناخت، عقل، فکر، قلب و فؤاد، باید مدل پیچیدهای از نحوه کار ذهن انسان داشت. فکر میکند در یک متن واژگان اضافه و هم معنا آن را از بلاغت دور میکند، و ادعای چنین کاری را ندارد؛ فضای چیزی که به سمتش میروند را توصیف میکند.
یکی از حاضران میگوید بعضی واژهها در قرآن به معانی متفاوت آمدهاند، مثل «ولی». او میگوید در جلسات مقدمهای بر فهم قرآن تأکید کرده که فرض بر این است هر واژه یک معنی دارد مگر خلافش ثابت شود، برخلاف علم «وجوه و نظایر» که به تعبیر خودش با بیادبی گفته بود این علم نیست جهل است. مثال «عین» برای چشم و چشمه از متن معلوم میشود، ولی مفاهیم عمیقی مانند شرک و کفر و ولایت به یک معنای مشخصی وضع شدهاند.
او با تشبیه میگوید زبان حجاز مثل شبکهای است که جهان را افراز میکند و واژه قرآنی دایرهای است که روی آن میافتد؛ وقتی چند معنا به ذهن میرسد باید بفهمید که این واژه جدید است. مثال روشن در ایزوتسو «اسلام» است که او ادعا میکند در زبان عربی اصلاً وجود نداشته است.
پرسشهایی دربارهٔ شرک
او میگوید از حواشی بحث شرک شروع میکند: مفهوم شرک چیست؛ و اگر گفته میشود همه گناهان بخشیده میشود به جز شرک، باید جوابی داشته باشیم که چرا اینگونه است. میل دارد به این سؤال هم جواب بدهد که با فهمیدن مفهومی از شرک آیا الآن در دنیا مشرک داریم. این سؤالها زبانشناسانه نیست ولی مهم است، چون فهمیدن قرآن این است که دنیایی را که در آن هستیم با نگاه قرآنی بهتر بفهمیم.
مثلاً ملحد به معنایی که ما به کار میبریم جزو واژههای قرآنی نیست، و به نظر میرسد مشرک یعنی آدمی که احتمالاً خدا را قبول دارد ولی یک سری چیزهای دیگر را هم زیادی قبول دارد. او میپرسد آیا موجودات جدیدی که در دنیا ظاهر شدهاند در این تقسیمات قرآنی میگنجند یا نه.
کفر ریشه شرک
او به آیه اول سوره انعام میرسد که میگوید «ثم الذین کفروا بربهم یعدلون». واژه شرک اینجا نیامده اما مفهوم شرک وجود دارد و «بربهم یعدلون» به وضوح معادل مشرک شدن است؛ پس این آیه این را به ذهن متبادر میکند که ریشه شرک کفر است. انگار نمیشود دربارهٔ شرک بحث کرد بدون اینکه دربارهٔ کفر چیزی گفت.
کفر یکی از پیچیدهترین واژههای قرآن است، چون هم متضاد ایمان است و هم متضاد شکر. آیههایی هست که کفر به معنی اعتقاد نداشتن است، مثل «إنّی کفرتُ بما أشرکتمون»، و آیهای که میگوید «إمّا شاکراً و إمّا کفوراً» که کفر در مقابل شکرگزار بودن به کار میرود. در ابتدای سوره بقره کفار آدمهاییاند که انگار قوای شناختیشان تعطیل شده؛ حقایق را نمیبینند، پرده بر چشمشان افتاده و قلبشان مهر شده. ولی او میگوید مسئله صرفاً شناختی نیست؛ مثلاً در آیهای میگوید اگر توحید را بر آنها عرضه کنی خوششان نمیآید و اگر شرک را عرضه کنند انتخابش میکنند.
او میگوید آدمی که کافر است و حقیقت توحید را درک نمیکند دچار اوهام میشود؛ هیچ آدمی نیست که نسبت به جهان اعتقاد خاصی نداشته باشد، و چون حقیقت عالم توحید است، یعنی خدا همه چیز را خلق کرده و اداره میکند، این عقاید باطل نوعاً فرم شرک پیدا میکند. به گفتهٔ او عدم اعتقاد به خدا، الحاد، خودبهخود نتیجهاش شرک است.
شرک در جوامع و بازتولید کفر
وقتی انسان حقایق عالم را نمیبیند خود به خود به اعتقادات شرکآمیز میرسد؛ مثلاً از رعد و برق میترسد و موجود موهومی میسازد که آن را فرستاده است. وقتی اکثریت آدمها در جوامعی حقایق را نمیبینند، اوهام را به اشتراک میگذارند و شرک به عقاید منسجمی تبدیل میشود که آیین هم تولید میکند. او میگوید شرک یک فیدبک مثبت به کفر هم میدهد: فرزندی که در جامعه مشرک به دنیا میآید، بدون این که گناهی کرده باشد، ممکن است تحت تأثیر اوهامی که به او منتقل شده امکان درک توحید را پیدا نکند.
یکی از حاضران میپرسد مشرکین زمان پیامبر که به نظر میآید خدا را خالق میدانستند آیا درک داشتند و آیا توبیخ قرآن به دلیل تناقض عقایدشان است. او میگوید فکر نمیکند درک داشتند؛ به همان طریق که به هبل معتقد بودند به الله هم معتقد بودند و توبیخ قرآن به تناقض درونی عقاید خودشان اشاره دارد. شرک به عنوان پدیده اجتماعی خطرناکترین چیز ممکن است، چون حتی انسانی که سلامت درونی دارد اگر مقلد باشد و حرف اجدادش را گوش کند، به اوهام دورانش گرایش پیدا میکند.
شرک در جهان معاصر
او میگوید اگر مقدمات پذیرفته شود، انسانی که در دوران مدرن ملحد است باید گرفتار اوهام باشد، در حالی که اینها ادعا میکنند اسطورهزدایی و راززدایی کردهاند. به یک اصل در روانکاوی اشاره میکند که کسی که در آگاهی خودش خیلی اصرار دارد ثابت کند یک ویژگی را دارد، همان ویژگی است که آن را ندارد. به نظر او میشود سبک زندگی مدرن را با آیینهای مشرکانه معادل سازی کرد، ولی اصرار ندارد همه اجزای دنیای مدرن را با شرک مشابه بداند.
او تعبیری را یادآوری میکند که پیامبران دربارهٔ بتها میگویند: «اسماء سمیتموها أنتم و آباؤکم». به گفتهٔ او هبل چیزی به غیر از یک اسم نیست و در جهان ما به ازائی ندارد؛ شرک نه فقط در گزارهها بلکه در نامها هم میتواند قرار بگیرد. در جهان مدرن هم زبان پر از واژههای پوچ است، و مثلاً ترکیب «غریزه جنسی» بار ایدئولوژیک دارد بدون این که گزارهای گفته شده باشد.
قانون علمی و توهم توضیح
او میپرسد در جهان مدرن چه کسی جواب میدهد که جهان چگونه اداره میشود، و میگوید گفته میشود ساینس جواب میدهد. مشرکین زمان پیامبر روز و شب را به الله نسبت میدادند و شرکشان بیشتر در زمین بود. ساینس میگوید قانون جاذبه باعث میشود کرات اینگونه حرکت کنند؛ به نظر او این دقیقاً همان جایی است که اوهام و موجودات خرافی وجود دارند، چون ساینس توضیح نمیدهد این قانون چه جور جانوری است.
او میگوید بارها نزدیک شده این بحث را باز کند اما صبر کرده، چون شکستن توهم اینکه گفتن «قانون جاذبه وجود دارد» چیزی را توضیح داده است سخت است. نیوتون هیچوقت نگفت که قانون جاذبه چیست؛ در کتابش گفته اگر فرض کنید چنین نیرویی هست و قوانین مکانیک را بپذیرید مدارها را محاسبه میکند. او میگوید شاید لازم نمیدید توضیحی بدهد و شاید منشأ الحاد همین شده است.
استدلال قدیمی پیرزن و چرخ نخریسی در ذهنیت مدرن قانعکننده نیست چون گردانندهای نیست «قانون جاذبه» است؛ او میگوید اینجا یک وهمی هست، چون باید گفت این قانون چیست و چگونه به وجود میآید. به نظر او آدمهای ملحدی که به اندازه کافی هوشمندند متوجه این هستند که نمیتوانند بگویند قانون وجود دارد؛ خانم کارترایت مقالهای به نام «نه خدا، نه قانون» دارد که میگوید اگر فیزیکالیستی به خدا معتقد نیستی نمیتوانی به قانون معتقد باشی.
او میگوید جاذبه مثال جالبی برای موهوم بودن است چون بعداً معلوم شده چیزی به اسم جاذبه اصلاً وجود ندارد، ولی این را در کتابهای درسی نمیگویند. به گفتهٔ او قوانین جدید را «کشف شد» میگویند اما در حقیقت اختراع شد؛ نسبیت هم در سالهای اخیر در موضع ضعف قرار دارد، و اگر نتیجه نهایی چیزهایی که از سرن درآمده همینطور پیش برود، هم مدل استاندارد هم نسبیت زیر سؤال میرود.
نیوتون، برهان نظم و نتیجه
نیوتون در زمانی کار میکرد که بدیهی بود جهان خالق دارد و مفهوم قانون برای او در متن مذهبی معنی داشت؛ نیوتون واقعاً فکر میکرد که خداوند چنین قانونی وضع کرده و آن را کشف کرده است. به گفتهٔ او مفهوم قانون از دل تفکرات مذهبی بیرون آمد، ولی بعد انگار یادشان رفت که پایهاش این بود.
در برهان نظم، به گفتهٔ او ملحدان فکر میکنند میتوان فرار کرد: علم قوانین را کشف کرد و منشأ نظم این قوانین است. او میگوید توجیه جهانی که قانون حکم میکند یک مرحله سختتر از توجیه جهان منظم است. خانم کارترایت توصیه میکند به جای قانون بگوییم «regularity» وجود دارد، و او این را مثل زیرآبی رفتن میداند. پس در الحاد جدید به معنایی شرک وجود دارد.
او میگوید فیزیکدانها همین الآن هم احساس میکنند قوانینی وجود دارد که آنها کشف میکنند، و اگر بپرسید قانون چیست عصبانی میشوند. یکی از حاضران میپرسد آیا فیلسوفان علم الحاد بالاتری معرفی نمیکنند؛ او پاسخ میدهد اگر مفهوم قانون را کنار بگذارند با جهان منظمی سروکار دارند که باید بگویند چرا منظم است، و گفتن اینکه عقل بر جهان حاکم است یک قدم کوتاه با گفتن اینکه خدا بر جهان حاکم است فاصله دارد.
در نتیجه، کسی که به توحید معتقد نیست برای توجیه جهان باید به اوهام اعتقاد داشته باشد. تأکیدش بر این بود که برای ملحد مفهوم قانون یکی از اوهام اوست و قانون جاذبه برای او نقش هبل را دارد: اسمی که اصلاً وجود ندارد و معادلاتش هم غلط است ولی در قرن نوزدهم معتبر بوده. به نظر او جز اینکه از کودکی به کسی گفته شده باشد، دلیلی به نظر نمیرسد که واقعاً ملحد باشد و چنین اوهامی را بپذیرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه