این جلسه ادامه بحث شرک و کفر است. او به پرسشی درباره سوره انعام جواب میدهد و بعد درباره رابطه عمل و عقیده و تفاوت کفر و شرک میگوید. بعد میپرسد آیا شرک در دوران مدرن هم وجود دارد و آخر از شیطان میگوید.
کفر و شرک و پرسش دربارهٔ سوره انعام
او میگوید جلسه قبل گفت آیه اول سوره انعام به نوعی به صراحت میگوید اینها کافر میشوند و بعد مشرک میشوند، مانند اینکه شرک نتیجه کفر است. آن کسی که سؤال پرسیده چند آیه فرستاده که به نظر میرسد برعکس است، یعنی شرک زمینهای برای کفر است. توضیح او این بود که از نظر روانی کفر شرک را به وجود میآورد: حقیقت بر انسان پوشیده میشود و چیزهای دیگری را جایگزین میکند. معمولاً اینگونه نیست که کفر خیلی خودآگاه باشد، ولی پذیرفتن حقیقت الزاماتی دارد که انسان نمیخواهد بپذیرد.
به گفتهٔ او بعد از اینکه آدمها کافر میشوند شرک را به وجود میآورند و خود شرک دوباره کفر را بازتولید میکند؛ وقتی شرک در جامعه مستقر شد بزرگترین عامل است برای اینکه انسانها به کفر برسند. دربارهٔ آیههایی که کسی که سؤال پرسیده بود فرستاده بود میگوید بیشتر کفر نعمت را میگویند، یعنی کفر در مقابل شکر. شکرگزاری و پذیرفتن توحید الزاماتی دارد، و پذیرفتن عقیدههای شرکآمیز زمینهای آماده میکند که آدم آنطوری که دلش میخواهد زندگی کند.
عمل و عقیده
او میگوید هدفش این است که وقتی واژگان اخلاقی قرآن را مطالعه میکنید چه مدلی از انسان باید در ذهن بیاید تا این واژگان معقول باشند؛ اگر مدل فرویدی را قبول داشته باشید مفاهیم قرآن خیلی در آن نمینشیند. در روانشناسی ad hoc عقاید اول شکل میگیرند و آدم بر اساس آن عمل میکند، ولی وقتی قرآن را میخوانید به نظر میآید برعکس است، انگار اعمال هستند که عقاید را میسازند؛ در اینکه چه چیزی مقدم است یک مقدار تردید وجود دارد. مثلاً معمولاً آدمهای مذهبی که بعد غیر مذهبی میشوند ابتدا لباس پوشیدن و رفتارشان عوض میشود، کمکم نماز هم نمیخوانند و بعد استدلالهای توحید به نظرشان چندان قانعکننده نیست.
او آیهٔ «بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ» (القیامة:۵) را میآورد: انسان میخواهد هر کاری دلش میخواهد بکند و سوالش از قیامت از طریق منطق نیامده است. میلها رفتار را شکل میدهند، رفتارها میلها را بازسازی میکنند و عقایدی را تقویت میکنند که با آنها سازگار است، و این یک چرخه است که به آن ارتباط دیالکتیکی میگویند. به نظر میآید در کانتکست دینی گناه آغاز این ماجراست و نه خواندن یک کتاب. او مثال میزند که کتابهایی که بعد از انقلاب آدمها میخواندند و مارکسیست میشدند از شدت مبتذل بودن خندهدار هستند؛ به گفتهٔ او طرف کتاب را برداشته تا مارکسیست شود، یعنی قبلاً تصمیم خود را گرفته است.
او میگوید از حرفهایش این نتیجه را نگیرید که فقط اعمال ما عقاید ما را میسازند: این جریان از این طرف با آن طرف هم وجود دارد. ممکن است یک آدمی واقعاً کتاب بخواند و عقیدهاش تغییر کند و او نمیخواهد بگوید فقط اینگونه است. نکته مهم از نظر او این است که همه چیز تماماً از یک طرف نیست، ولی وقتی به قرآن نگاه میکنید بیشتر از سمت اعمال است.
کفر حالت است و شرک گناه
در قرآن آیاتی صراحتاً میگویند شرک تنها چیزی است که بخشیده نمیشود، ولی گفته نمیشود آدم کافر بهشت نمیرود. به گفتهٔ او شرک از جنس گناه است ولی کفر نه: نمیشود به یک آدم گفت کفر نورز، چون کفر یک حالت درونی است که حقایق را نمیبیند. شرک یک لایه جلوتر و خودآگاهتر است و میشود گفت عقاید مشرکانه نداشته باش. در لیست گناهان کبیره کفر را نمیبینید ولی اول لیست شرک است.
او میگوید نمیشود به یک آدم افسرده گفت افسرده نباش، همانطور که نمیشود گفت همین الآن کافر نباش؛ کفر حالتی است که نتیجه یک استایل زندگی است و باید عبادت و تقوا و عمل به شریعت داشت تا کمکم چشم باز شود. در پاسخ به اینکه آیا برای کفر عذاب هست میگوید قطعاً کافر به جهنم میرود، ولی در ادامه به نکتهای که حاضر میگوید میرسد که لزوماً هر کافری جهنم نمیرود، چون ممکن است جزو «الذین فی قلوبهم مرض» باشد و در راه ایمان آوردن؛ آدمی که رسماً مشرک است مستحق عذاب است.
شرک خفی و درجهها
او میگوید جلسه قبل رسماً گفت منظور از شرک، شرک خفی نیست و شرک یعنی مجموعه عقاید و آدابی که مخالف توحید هستند. همه ما مرتکب شرک خفی میشویم: اعتقاد توحیدی داریم ولی در عمل سهو میکنیم، مثلاً نگاه آدم دیگری بیشتر از نگاه خدا روی رفتارمان تأثیر میگذارد. به آن معنایی که او میگوید جزو مشرکین نیستیم ولو مرتکب رفتارهای شرکآمیز شویم. او این را به آیهای ربط میدهد که میگوید اکثر کسانی که ایمان میآورند باز هم مشرک هستند (یوسف:۱۰۶).
به گفتهٔ او همه واژگان قرآن درجه دارند چون انسان درجه دارد؛ کفر و شرک صفر و یک نیست. ولی از یک جایی به بعد که انسانی رسماً خودآگاهانه به مجموعه عقاید و آداب مشرکانه مقید است، مشرک است؛ این مرز فازی است و مخدوش. مشرکین غالباً به صورت جمع میآید چون شرک چیز اجتماعی است، در حالی که شرک خفی خصوصی است. اگر مرزی بین خودآگاهی و ناخودآگاهی قائل باشید همان را مرز بین شرک جلی و خفی بگیرید.
شریعت و راه از خودآگاه به درون
یکی از حاضران میپرسد که اگر شرک نتیجه کفر است و کفر را نمیشود کنار گذاشت، شرک را چطور. به گفتهٔ او رابطه کفر و شرک علت و معلولی نیست بلکه دیالکتیکی است. همه فلسفه شریعت این است که میتوانیم خودآگاهانه استایل جدیدی در افکار و رفتار ایجاد کنیم که با حالت ایمان سازگار است، و اگر یک مدت رفتارهای درست انجام بدهیم حالت درونی اصلاح میشود. «يا أَيُّهَا النّاسُ اعبُدوا رَبَّكُمُ لَعَلَّكُم تَتَّقونَ» (البقرة:۲۱) یعنی اگر مدتی عبادت کنید حالت درونی کفر درمان میشود.
او میگوید شریعت یعنی استایل زندگی پیامبران را کپی کردن، به این امید که درون هم مانند پیامبران شود. او دوست دارد جامعهای باشد که در آن آیین مشرکانه وجود نداشته باشد، چون میخواهیم فیدبک مثبتی را که آیین مشرکانه روی کفر میگذارد در جامعه قطع کنیم، ولو اینکه میدانیم کفر از بین نمیرود و در جامعه دینی اکثریت «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» هستند.
به گفتهٔ او تضمینی وجود ندارد که در چه مدتی به تقوا برسیم و بستگی به خلوص نیت دارد؛ اگر کسی گناه نکند و همیشه اعمال صالح انجام بدهد با اطمینان میتوان گفت کمکم حالت درونی او از بین میرود، ولی به لایههای سطحی دسترسی عملی داریم، پس اینجا یک لَعَلّ لازم است. او از رفتارگرایی مثال میآورد: اگر رفتارهای متناسبی که خلاف حالت درونی است انجام بدهیم حالت درونی از بین میرود، مثل پسر بچهای که مدام دستهای خود را میشست. ضعف رفتارگرایی این است که خیلی جنبه عملی دارد، ولی او میگوید میتواند بگوید مدلهای رفتارگرایانه شریعت را تأیید میکنند.
شرک در زبان
او میگوید جلسه قبل بحثش این بود که وقتی به این نگاه متعارف به ساینس اعتقاد دارید که قوانینی وجود دارند و کارهایی انجام میدهند، به شرک نزدیک شدهاید؛ هیچکدام از اینها جزو ساینس نیست. شرک در فرمولهای مکانیک کوانتوم یا اعتقاد نیوتون به نیروی جاذبه نیست؛ ولی اگر احساس این باشد که چیزی به اسم قانون جاذبه وجود دارد و لازم نیست کسی آن را ایجاد کرده باشد و نیاز به توضیح دیگری نیست، مشرکانه است.
دو بار در قرآن صراحتاً گفته میشود که بتها اسمائی هستند که «سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ» (یوسف:۴۰ و النجم:۲۳). به گفتهٔ او بعل یک واژه است و اساس شرک این است که کسی به وجود چیزی اعتقاد داشته باشد که اصلاً وجود ندارد، یک اسم در واژگان که ما به ازای خارجی ندارد. قدیم مجسمه هم میساختند، اما واژگان موهوم هنوز سراسر زبان ما را گرفتهاند؛ قانون جاذبه به این معنا اسمی است که ما به ازای خارجی ندارد. او میگوید بیشترین جایی که شرک وجود دارد در زبان است.
او میگوید فکر میکند معادل بت شکنی این است که واژه از بین ببریم یا واژههای جدید کوین کنیم؛ پیشنهاد او برای عقاید حاشیه علم این است که واژه ساینس را از بین نبریم. نمونهاش واژه طبیعت است: بعضی از دانشمندان هم هرچقدر سعی کنند نمیتوانند از عبارتهایی مثل طبیعت اینگونه خواست استفاده نکنند، با اینکه طبیعت چیزی نمیخواهد. به محض اینکه خدا را کنار بگذارید طبیعت در جملههایی مینشیند که خدا باید بنشیند، و شرک این است که چیزهایی را جای خدا بنشانند. اگر طبیعت هوشیار باشد، اسم دیگری برای خداست.
قربانی و تثبیت آیین
او میگوید آیینهای مشرکانه معمولاً همراه با قربانی هستند و قربانی کردن نکته مهمی در تثبیت شرک است: روستایی را تصور کنید که بچههای خود را پای بت قربانی میکنند. در سوره انعام آیهای هست که میگوید شیطان قتل اولاد را برای مشرکین زینت داده است. آدمی که نیمی از اقوامش پای این بت کشته شده سخت میتواند به آن بت کافر شود. در جامعهای که عقیده باطل است و استدلالی ندارد، آیینهایی که همراه با لذت و قربانی هستند عقیده را تثبیت میکنند.
به گفتهٔ او شرک در دنیای قدیم جلوه روشن و کودکانه داشت و هرچه منطق پیشرفت کرد شرک حالت هوشمندانهتر و پنهانتری پیدا میکند. او میگوید کل جریان تولید علم و تکنولوژی را مانند آیینهای مشرکانه در نظر بگیرید، نمیخواهد بگوید اینگونه است اما یک لحظه اینطور فرض کنید: آدمی که از شش سالگی به مدرسه رفته و بیست سال درس خوانده تا شغلی پیدا کند، در پنجاه سالگی به راحتی نمیپذیرد که همهٔ اینها بر فنا بوده است.
او در ادامه همین فرض میگوید به نظر میآید آموزش اجباری یک پیشرفت خوب بود ولی در واقعیت چیزی شبیه به سرباز گیری است. در جامعه لیبرال دموکرات هم تفریحات لذتبخش زیادی وجود دارد و پذیرفتن اینکه کل این کارها اشتباه بود برای کسانی که پاداش گرفتند سخت است. مواجهه یک آدم مذهبی در دوران مدرن با این استایل زندگی خیلی شبیه مواجهه پیامبران با بتپرستهاست، چون پذیرفتن عقاید توحیدی و عقیده به قیامت با آن استایل زندگی سازگار نیست.
فریب شیطان
در پاسخ به اینکه عقاید مشرکانه از میل به زندگی دنیاخواهانه شروع میشود ولی به رنج میرسد، او میگوید این همان تناقض پیروی از شیطان است: همیشه اول آن خوب است ولی آخر آن فاجعه. قرآن چند بار میگوید شیطان عدو شماست «فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» (فاطر:۶). او از آقای الهی قمشهای نقل میکند که انسانهایی را تصور کنید که تمام عمر میدوند و پول جمع میکنند و آخرش میمیرند و هیچ لذتی نبردند؛ چیزی واضحتر از اینکه کسی آنها را گول زده است؟
در پاسخ به پرسشی درباره ریاضت، او میگوید رنج لحظهای برای رشد خودویرانگری نیست؛ خودویرانگری یعنی در لوپی بیفتی که نهایتاً به مرگ منجر شود. شرک که در ابتدا مناسب لذت به نظر میآید نهایتاً به نابودی میرسد. انسانی که رشد نکرده مانند گربهای در جعبه است که شکل مکعب مستطیل گرفته، و هیچ راهی برای لذت واقعی به غیر از طی کردن مسیر رشد نیست. شیطان همیشه با وعده لذت و با دروغ انسان را به جایی میبرد که نباید برود، مثل آیهای که میگوید به آدم گفت اگر از این درخت بخوری موجود جاودانه یا فرشته میشوی (الاعراف:۲۰).
→ متنِ کاملِ این جلسه