سخنران یادآوری میکند که هدف جلسهی اول این بود که در کنار بحث واژهها، دربارهی یک مدل انسانشناسی صحبت شود که این مفاهیم در آن بگنجد. او با مرور بحث کفر آغاز میکند و میگوید میخواهد دربارهی مکانیسمهایی صحبت کند که اعمال انسان بر حالتهای درونی و افکارش اثر میگذارند.
کفر و شرک در جلسههای پیش
او یادآوری میکند که کفر را حالت درونی انسان دانسته، حالتی که در آن انسان حقیقت را نمیبیند؛ پس نمیتوان آن را گناه حساب کرد و به کسی گفت همین الآن تصمیم بگیر کافر نباشی. شرک عملیتر است: یک جور اعتقاد داشتن و ملتزم بودن به عقاید و افکاری شرکآمیز که احتمالاً از سنتی به ارث رسیدند، و میتوان از آدمها خواست آنها را نپذیرند؛ برای همین شرک ورزیدن گناه حساب میشود. او میگوید کفر به آن معنای حالت درونی قابل امر و نهی نیست، اما جاهای دیگری که واژه به کار میرود، مثل کفران نعمت، میتواند قابل امر و نهی شود.
سه لایه و جهت تأثیر از عمل به درون
او میگوید انگار در درون خود درجهبندیهایی داریم: حالتها و میلهایی که تا حدود زیادی بر خودمان هم پوشیده است و کنترل زیادی روی آنها نداریم؛ یک مرحله بالاتر، اعتقادات و شناختهایی که معمولاً خودآگاه هستند و به صورت زبانی قابل بیان هستند؛ و سطح دیگر، عمل کردن، که هم تحت تأثیر امیال و حالات درونی است و هم افکار.
او میگوید عرف این است که افکار و عقاید اعمال را میسازند، اما در فضای قرآن شاید بتوان گفت تأکید بیشتر در مسیر برعکس است، یعنی اعمال روی افکار و ارزشگذاریها و امیال اثر میگذارند. انسان در اثر گناهی که میکند گرفتار حالتهای کفرآمیز میشود و در اثر رفتارهایش تمایل پیدا میکند عقاید شرکآمیز بپذیرد؛ پس مهم است که دربارهی فیدبکهایی که از عمل به سمت عقاید و امیال میرود اطلاعاتی داشته باشیم.
او میگوید به نظر میرسد رفتارگرایی در روانشناسی چنین ایدههایی دارد: عملی که به شما توصیه کردند را به طور منظم انجام بدهید تا مثلاً از وسواس جدا شوید؛ ولی رفتاردرمانی پایههای روشن تئوریک ندارد. او احساس میکند جای بحثهایی که به طور تئوریک نشان دهند رفتارها چگونه فیدبک به سمت حالتهای درونی یا عقاید میدهند خالی است؛ بحث منسجمی نمیشناسد، شاید هم وجود داشته باشد.
لذت، میل و ناسازگاری با عقیده
سادهترین مکانیسم این است که رفتار لذتبخش میل به تکرار میآورد و رنج میل به دوری. او میگوید فکر میکند اساس رفتارگرایی همین است و آزمایش پاولف را مثال میزند. این تأثیرها ناخودآگاه است و گاهی منطقی است، مثل انگشتی که به شیء داغ میخورد، و گاهی غیرمنطقی؛ مثال میزند آدمی را که از یک غذا به شدت متنفر است، چون ممکن است در کودکی بعد از خوردن آن حالش بد شده باشد.
میلها روی عقاید هم اثر میگذارند. اگر کسی از مشروب لذت ببرد و میل به تکرار داشته باشد، در حالی که عقیده دارد مشروب بد است، ناسازگاری (conflict) بین یک چیزی در خودآگاه و یک میلی که در ناخودآگاه است ایجاد میشود؛ او میگوید روان انسان انگار دوست دارد سامانمند باشد، پس فشاری هست که ارزشگذاری او تبدیل شود به اینکه مشروب خوردن بد نیست.
کسی که برخلاف شریعت رفتارهای لذتبخش انجام میدهد، پذیرفتن شریعت برایش ناخوشایند میشود. او این را تأثیر ثانوی عمل کردن یا نکردن به شریعت مینامد و میگوید به این وابسته نیست که شریعت خوب باشد یا نه. به نظر او این مکانیسم به وضوح دیده میشود: کسانی که شیوهی زندگیشان خلاف شریعت میشود به تدریج عقاید دینی را هم از دست میدهند، چون انسان ناخودآگاه ناسازگاری را حل میکند: یا عمل را ترک میکند یا شریعت را کنار میگذارد.
او میگوید آقای جوادی آملی اصرار دارد که فطرت در معنایی که در قرآن آمده همان منطق است؛ این در جوامع فکری اسلامی پذیرفته نیست و او نمیخواهد از درستی یا غلطیاش دفاع کند، فقط میگوید بیربط نیست: انگار منطقی در درون ما حکمفرما است و تناقض را تحمل نمیکند، و اگر نتیجهی عقیدهای این باشد که باید کاری را کرد که آدم نمیخواهد، آن عقیده ناخودآگاه در وجود او سست میشود.
در پاسخ به پرسش یکی از حاضران میگوید اثر روی گزارههای بلاواسطه و نزدیک بیشتر است، اما ممکن است کمکم گزارهی بعدی هم پذیرفته نشود. نمونهاش کسی است که اول حکمی از شریعت را اجرا نمیکند، ۶ ماه بعد احکام دیگر را هم، بعد در وجود شریعت محمدی شک میکند، بعد در پیغمبر بودن پیغمبر، و آخر در وجود خدا.
توجیه خود و رسیدن به کمال
به نظر او در ارزشگذاریهای اخلاقی مکانیسمی مهم است: دوست داریم خودمان را توجیه کنیم که آدم خوبی هستیم و کارهایمان خوب بود، و انسان به وضوح دوست دارد به کمال برسد. اگر نرسید، دو مکانیسم جبرانی هست: یا هدف را بیارزش میشمارد یا توهم میسازد که به آن رسیده است.
او میگوید آدمها وقتی جوانتر هستند مکانیسم دوم، یعنی عوض کردن هدف، فعالتر است و وقتی پیر میشوند مکانیسم توهم، چون آیندهای در مقابل خود ندارند. او یکی از اساتید خیلی قدیمی دانشگاه را مثال میزند که جایزههایی که برده و مقالههایی که چاپ کرده را پشت در اتاق زده بود. او یکی از «برادرهای لات جوادیه» را هم مثال میزند که در یک مصاحبه احساسش این بود که مهمترین آدم دنیا است، و میگوید شاید این مثال یک مقدار اگزجرهتر بود ولی همه ما چنین مکانیسمهای فعالی در درون خود داریم.
مکانیسم خطرناک این است که آدم بر اساس شیوهی زندگی خود تصمیم بگیرد چه چیزهایی باارزش است، در حالی که قرار است برعکس باشد. او میگوید بنا به تمایلات و سنتها اول به سمتی میرویم و بعد عقایدمان را طوری تنظیم میکنیم که جایی که رسیدهایم ارزشمند و برتر به نظرمان برسد.
منشأ کفر در داستان آدم
او میپرسد اگر کفر عامل شرک است، خود کفر از کجا میآید و اولین خطا در کدام ساحت پیدا میشود. در بحث دینی بیشتر از همه گناه منشأ بدی حساب میشود، ولی پرسش این است که پیش از گناه در درون آدم چه بود؛ او فکر میکند برای حل آن باید سراغ داستان آدم و حوا رفت.
او میگوید این مهمترین داستان انسانشناسی قرآن است. در بهشت همهچیز در جنبهی عقیده خوب بود، و در تفکر دینی ما عامل بیرونی بود که گناه را شروع کرد: ابلیس گزارهای کذب را در ذهن آدم کاشت. به نظر او اگر دو ساحت امیال و عقاید کاملاً پاک باشد، ارتکاب معصیت ممکن نیست.
او میگوید در قرآن «کذب» و «جهل» هر دو از نوع علمی هستند و «نسیان» ظریفتر از جهل است: انسان میدانست که حکم خداوند این است که نزدیک نشو، ولی در لحظهای که آن کار را میکند حکم فراموشش شد. او فیلم جدایی نادر از سیمین را مثال میزند که در آن گفته میشود «من میدانستم ولی در آن لحظه نمیدانستم». نکتهی اول اینکه انسان میتواند فراموشکار باشد و نکتهی دوم اینکه موجودی خارج از انسان وجود دارد که میتواند در خودآگاهی انسان مستقیماً دخالت کند؛ اگر این دو ویژگی نبود، شاید استارت اشتباه کردن انسان خورده نمیشد.
انانیت و شرک
او مثال تماشاگر فیلم را میآورد که اگر آپارات خاموش شود به خود میآید و میفهمد پرده و آپارات و «منی» هست. به نظر میآید حال آدم در بهشت چنین بود، غرق لذت و بدون حس جدایی از دیگران، و معصیت انگار لحظهای است که لذت موقتاً قطع میشود و آگاهی پدید میآید. او از اینکه بگوییم درخت علم بود ابا دارد؛ به نظر میرسد این جدایی نتیجهی توهم است و شاید بهتر باشد بگوییم آن درخت «درخت توهم» بود.
این همان است که عرفا ورود به کثرت میگویند، و هنر انسان این است که وارد کثرت شده باشد و دوباره به وحدت برسد. او میگوید نکتهی اساسی دربارهی معصیت و آثارش همان است که در متون عرفانی انانیت نامیده میشود، یعنی میل به هویت داشتن که انسان منحرف به صورت بیمارگونهای از آن تغذیه میکند.
او میگوید اگر بخواهد شرک را به گناه اولیه نسبت بدهد، فکر میکند راه میانبر این است که بگوید گناه انسان را دچار انانیت میکند، و کسی که از جدایی و تشخص خود لذت میبرد، عقاید شرکآمیز را در جهت این لذت مییابد. او میگوید توحید برای چنین کسی به شدت عذابآور است: مثلاً در حج همه یک لباس سفید ساده میپوشند و هویت آدم در رفتار دستهجمعی توحیدی گم میشود، و کسی که دوست دارد خودش را برتر حساب کند ممکن است فرقهای تأسیس کند.
توحید ضد انانیت است، چون یک خدا همه را خلق کرده و هیچ چیز خصوصی وجود ندارد. او روستایی مشرک را تصور میکند که با بتهای مخصوص خود هویت جمعی پیدا میکند، و امامزادهسازی را مثال میزند که در آن، افزون بر منافع اقتصادی و عوامل دیگر، مسئلهی تشخص پیدا کردن را به وضوح میبیند.
کفران نعمت، نسیان و دخالت شیطان
یکی از حاضران میگوید انانیت نتیجهی چیز دیگری است؛ او پاسخ میدهد با اینکه میان معصیت و انانیت مراحلی باشد مشکلی ندارد. حاضر دیگری میپرسد دو وعدهی شیطان نشان نمیدهد که در درون آدم تمایلی بود؛ او میگوید آن تمایلات، یعنی خلد و فرشته شدن، بد نبود و دروغ این بود که اگر از درخت بخورید جاودانه میشوید.
او نسیان را آگاهیای میداند که در لحظهای انرژی کافی ندارد، در حالی که گزارهی تازهی ابلیس انرژی دارد؛ و اگر کسی معتقد باشد همهی حقایق در فطرت ما مندرج است، میتواند بگوید اگر دچار نسیان نمیشدیم یا عجله نمیکردیم کذب هیچوقت منشأ اثر نمیشد. ولی او میگوید ذهن انسان واقعاً اینگونه کار نمیکند.
به پیشنهاد یکی از حاضران که نسیان را به کفر نعمت برمیگرداند، او میگوید این از حرفش دور نیست و کفر را اگر بخواهیم بیان کنیم باید گفت فراموش کردن نعمت. ولی در پذیرفتن آن ابا دارد، چون دوست ندارد بگوید پشت گناه اولیه معصیت دیگری بود؛ حس او این است که اتفاقهای بد داستان به دخالت ابلیس و فریب خوردن انسان برمیگردد.
خرافه و شرک در دنیای امروز
او میگوید یک صورت ملموس شرک که همه جای دنیا همچنان وجود دارد اعتقاد به یک سری چیزهای خرافی است: مربیهایی که کت و شلوار خاص خود را میپوشند و معتقدند شانس میآورد، آسترولوژی و فالگیری با کارت تاروت. او میگوید اشکال شرک این است که آدمی یک جایی برود که هیچ نیرویی آنجا وجود ندارد و توسل کند؛ میتواند بتی وجود نداشته باشد ولی حسهای موهومی باشد که اگر کسی یک کار جادویی انجام دهد آثاری اتفاق میافتد، مثل فشار دادن دکمهای که به جایی وصل نیست.
او میگوید اعتقاد به عوامل غیبی منفی و مثبت در عقاید دینی ما میتواند ذهن آدمها را آماده کند که عقاید خرافی پیدا کنند؛ به نظر میرسد آبستن عقاید خرافی هستند. در سفارشات دینی مثل خواندن دعا و فوت کردن اطراف خود، اگر چنین دستوراتی راست باشند، مرز آنها با خرافات خیلی باریکتر از مرز پنیسیلین با خرافات است. این مرز باریک است و ممکن است پای خود را مقداری آن طرفتر بگذارید و وارد وادی شرک شوید، وقتی عقاید دینی دارید.
با این حال میگوید شرک بودن عقاید خرافی وقتی جدی میشود که چیزی غیرخدایی مدنظر باشد. کسی که به دستور دینی غلط عمل میکند و فکر میکند از خدا کمک میگیرد را نمیتوان مشرک گفت، برخلاف کسی که به نیروهای غیرالهی یا ارواح اجداد معتقد است. او خرافات شرکآمیز را از خرافاتی که پایهی توحیدی دارند و اشتباهی پیش آمده جدا میکند و میگوید باید مهربانانهتر برخورد کرد، مگر اینکه عقاید شرکآمیز در خودآگاهی او آمده باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه