او میگوید ابتدا دربارهٔ چند موضوع در آیههایی که دربارهٔ شرک هستند صحبت میکند و بعد سراغ مفهوم کفر میرود. از حبط شدن اعمال مشرکان آغاز میکند، به جبرگرایی مشرکین میرسد و با شرک در حکم از بحث شرک خارج میشود. سپس کفر را پیچیدهترین مفهوم قرآن میخواند و فکر میکند هستهٔ مرکزی آن کفران نعمت است.
حبط عمل و نیتهای مشرکانه
او میگوید در قرآن چند بار از حبط شدن اعمال مشرکان صحبت شده است، یعنی اثر مثبتی که باید بگذارد نمیگذارد. مثالش آدمی است که تمام رفتارهایش برای جلب رضایت اطرافیان است تا مردم بگویند به به چه آدم خوبی است؛ به گفتهٔ او چنین کسی اثری را که کار خیر باید روی او بگذارد نمیبیند و به نظر میآید وابستگیاش به تأیید دیگران بیشتر میشود.
او میگوید چنین نیتهایی ممکن است شرک به معنای واقعی حساب نشوند، چون اعتقاد شرکآمیز خودآگاهی در کار نیست، ولی به وضوح باعث حبط عمل میشوند. حبط را به یک معنا چنین توضیح میدهد که در آخرت اثری نمیگذارد: ممکن است رضایت آدمی در دنیا جلب شود ولی چیزی برای آخرت نماند. روشنتر از آن کسی است که برای بتی که وجود ندارد فرزندش را قربانی کند، که نه در دنیا اثر مثبتی میگیرد و نه در آخرت.
او میگوید فقط اعمال خالص به نتیجهٔ نهایی میرسند؛ عبادتی که نیتش رسیدن به کرامات و قدرتهای روانی باشد هم حبط میشود، چون ممکن است به آن قدرت برسد ولی اثر مهمی در رشد و نزدیک شدن به خدا نمیگذارد.
در بحثی جانبی میگوید احساس بدش نسبت به عطار از تذکرةاولیا میآید، چون به احساس او خواندنش ممکن است کسی را دقیقاً با نیت رسیدن به کرامات به عرفان علاقهمند کند. به گفتهٔ او در قرآن ستایش پیامبران از زاویهٔ بالا است و مثلاً میگوید «نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ»، نه اینکه مردم گفتند چه کرامتی دارد. یکی از حاضران یادآوری میکند که در جلسات داستان آفرینش به عطار حمله شده بود و او میگوید آنجا متلکهایی گفته که تبدیل به شوخی شد.
او این نکتهٔ مثبت را هم اضافه میکند که آدم میتواند راهی را با نیتهای نه چندان درست شروع کند و همینطور که پیش میرود نیتهایش را خالص کند؛ پس غلط است اگر کسی فکر کند هر که با چنین نیتی به راه عرفان بیاید تا انتها همینگونه است.
جبرگرایی مشرکان و دو عالم تکوین و تشریع
او میگوید چند جا در قرآن به مشرکین جبرگرایی نسبت داده شده است: وقتی اعتراض میکنید که چرا شرک میورزید، در جواب میگویند اگر خدا نمیخواست ما مشرک نمیشدیم. نمونهٔ دیگر در سورهٔ یس است که میگویند چرا کسی را اطعام کنیم که اگر خدا میخواست او را سیر میکرد. به نظر او جالب است که مشرک در دفاع از خود چیزی ظاهراً توحیدی میگوید.
نقطهٔ ضعف این حرف را در آن میبیند که گوینده خودش را جدا از خدا میبیند، و این را عمیقاً مشرکانه میخواند. در جواب میشود گفت خداوند میخواهد از مجرای تو به او غذا بدهد؛ اگر ندهی خداوند به آن آدم غذا نداده است و اگر بدهی خداوند داده است.
دربارهٔ اینکه اگر خدا نمیخواست گناه نمیکردیم او میگوید خداوند یک خواست تشریعی دارد که آدمها گناه نکنند و حرف پیامبران در همین عالم تشریع است، و یک بحث تکوینی هم هست که به مصالحی گناه در جهان وجود دارد. مشرک احکام یک دنیا را در دنیای دیگر به کار میبرد. در مثالی که پیشتر زده بود، جهان مانند نمایشنامهای است که خداوند در آن کاراکترهای بد و خوب طراحی کرده و آدم انتخاب میکند کدام را بازی کند.
او میگوید شاید بهتر بود فقط مسئله را طرح میکرد، چون بحث مفصلی است و در پنج تا ده دقیقه توضیحپذیر نیست و قصد اصلیاش یادآوری این آیهها بود. این موضوع را نزدیک به مسئلهٔ جبر و اختیار میداند.
شرک در حکم و شرکهای خفی
او میگوید پیشتر گفته بود شرک برای خودش سبک زندگی و سنت و چیزهایی شبیه شریعت تولید میکند، ولی به آیهای در سورهٔ شورا اشاره نکرده بود: «أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّه». به نظر او این آیه با صراحت میگوید مشرکان برای خود آیین و شریعت ابداع میکنند.
در کاربردهای شرک در قرآن شرک در عمل و عبادت و اصطلاح شرک در حکم دیده میشود. او میگوید دوست داشت به این موارد اشاره کند تا شنونده گمان نکند شرک فقط اعتقادی است؛ در بیشتر جاها حرف از اطاعت از غیر خدا است و همهٔ ما شرکهای خفی داریم، یعنی به بعضی چیزها اعتقاد نداریم ولی در عمل چنین میکنیم. فعلاً از بحث شرک خارج میشود و میگوید هرچه واژههای کناری مثل کفر را بیشتر بفهمیم دوباره میتوانیم به شرک برگردیم.
پیچیدگی مفهوم کفر
او میگوید کفر از شرک پیچیدهتر است و ایزوتسو در کتاب مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن صراحتاً آن را پیچیدهترین مفهوم قرآن میخواند. یک دلیل پیچیده شدن بحث این است که دربارهٔ ریشهٔ آن تردید هست: مشهور است که معنای مرکزی کفر پوشاندن است، ولی کسانی که در واژهشناسی کار میکنند بعضی کفر و کفران را دو مصدر جدا در نظر میگیرند.
مشکل اصلی را نحوهٔ استعمال در قرآن میداند: کفر از یک طرف ضد ایمان و اسلام است و از طرف دیگر ضد شکرگزاری، و کفر به آیات الهی هم داریم. به نظر او کفر در مقابل تقوا هم به کار میرود، چنانکه در آغاز بقره متقین و کفار و کسانی که «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» در برابر هم آمدهاند.
یکی از حاضران آیههای سورهٔ کهف را میخواند دربارهٔ کسانی که گمان میکنند کار نیکی میکنند و میپرسد این هم نوعی کفر است. او میگوید ظاهراً این از نوع کفر به آیات و نعمتها است و آن آیه بدون واژهٔ شرک از نوع حبط عمل است. به نظر او حرف دو ریشهای بودن کفر مشکلی را حل نمیکند، چون فعلهایی که از کفران ساخته میشود همانهایی است که در برابر ایمان هم به کار میروند و اشتراک لفظی مانند «عین» هم نیست.
ناسپاسی بهعنوان هستهٔ معنایی کفر
او میگوید به احتمال زیاد مفهوم پوشاندن در ریشهٔ کفر هست، ولی به نظر میرسد ناسپاسی نسبت به بیایمانی مرکزیتر است. شاهدش آیههایی است که در آن خداوند خود را شاکر علیم میخواند و میگوید «فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْیِهِ»، به معنای ناسپاسی نه بیاعتقادی. خودش این را نکتهٔ مهمی نمیداند. هنر فهمیدن واژه را در یافتن چیز مشترک در همهٔ استعمالها میداند.
او فرضی دربارهٔ انسان اضافه میکند: انسان موجودی است که اگر نعمتی به او برسد شکر دارد. اگر توحید حقیقت باشد و هر نعمتی از خداوند برسد، باید حس بدهکاری و شکرگزاری داشته باشد؛ پس به گفتهٔ او بین کفران نعمت و نپذیرفتن توحید فاصلهای نمیماند و این دو به یک معنا یک چیز میشوند.
او میگوید به نظرش هر دو طرف هست و هم عقاید روی سبک زندگی اثر میگذارد و هم برعکس، ولی احساسش این است که در دیدگاه دینی سبک زندگی اساسیتر است: چون کسی نمیخواهد شکرگزار و بدهکار و بنده باشد، دوست دارد عقایدی داشته باشد که توحیدی نباشند و پردهای آویزان میکند که حقیقت دیده نشود. به گفتهٔ او قرآن میگوید کسانی سوار کشتی میشوند و میگویند اگر نجات پیدا کنیم موحد میشویم، و پس از نجات دوباره دچار شرک میشوند که نعمت را کفران کنند.
یکی از حاضران اعتراض میکند که شرایطی که به آدم تحمیل میشود ممکن است سبب باشد، نه عقاید. او میگوید این هم شرایط است و با آن مشکلی ندارد، ولی بحث او دربارهٔ لایههای درون است، یعنی امیال و افکار و اعمال، و بیرون را میشود در پرانتز گذاشت. اگر کسی مانند ابراهیم جهان را نگاه کند ذاتاً حس شکرگزاری پیدا میکند؛ پس کسی که نمیخواهد شکرگزار باشد باید عقاید مشرکانه بپذیرد.
او میگوید اگر بپذیریم شکرگزاری در پاسخ به نعمت جزو طبیعت انسان است و در ارادهاش نیست، دو حوزهٔ معنایی کفر یکی میشوند، مثل یک حقیقت در دو ساحت عمل و اعتقاد؛ مؤمن ناشکر نداریم. دوطرفه بودن را هم میگوید: آدم ممکن است به دلایل محیطی عقاید کفرآمیزی بپذیرد که او را به کفران نعمت بکشاند.
کبر، شکرگزاری و ایمان به ربّ
او میگوید در فضای قرآنی به نظر میرسد فلش از حس ناشکری به سمت عقیدهٔ کفرآمیز بزرگتر است. ایزوتسو نشان میدهد کبر همنشین کفر است، چون شکرگزاری از موضع پایین است و آدم متکبر نمیخواهد بدهکار کسی باشد.
یکی از حاضران میپرسد راضی بودن از آفریده شدن بخشی از ایمان است یا نه. او میگوید صد در صد، آدم مؤمن ناراضی از خلقت نداریم؛ ایمان معمولاً همراه شکرگزاری است و برای او قابل قبول نیست که کسی ایمان داشته باشد و نسبت به خلق شدن خود احساس خوبی نداشته باشد.
او میگوید اگر ایمان را اقرار به ربّی بدانیم که خلق کرده و نعمت میدهد، دقیقاً به یک معنا معادل شکرگزاری است و مقابل هر دو کفر است. ایمان در قرآن به ربّ است، نه به واجبالوجود به عنوان یک موجود فلسفی.
کفر نفی است و شرک اثبات؛ همنشینهای کفر
او میگوید کفر از نوع نکردن و نپذیرفتن است و چیز مثبتی در آن نیست، در حالی که شرک اعتقاد به چیزی است و مجموعهای منسجم از اعتقادات که جانشین اعتقاد واقعی شدهاند. برای همین کفر زمینهساز شرک است و حوزهٔ وسیعتری دارد: کسی که توحید را نپذیرد کافر است و بعد ممکن است مکتبی شرکآمیز را بپذیرد که به او بگوید چه کند.
ایزوتسو بخشی دارد دربارهٔ صفاتی که به قلب کفار نسبت داده میشود، مثل قلب قاسیه و پوششی که بر قلب کفار است یا مهری که بر آنها زده شده. به گفتهٔ او پردهای روی قوه شناخت خود آن آدمها انداخته شده است: آدمی که به دلیل تمایل به ناشکری حقایق را انکار میکند، چشم خودش را میبندد و در قوای شناختی خودش ایراد ایجاد میکند.
یکی از حاضران میپرسد کدام فلش اتهامش بیشتر است. او میگوید فکر میکند اگر کسی در جایی متولد شود که عقاید سالم است و باز حقیقت را نپذیرد، به دلیل وضعیت روحی خود اوست و اساس کفر همین است؛ و فکر میکند هستهٔ مرکزی معنی کفر کفران نعمت است.
او میگوید ایزوتسو بحث مفصلی کرده که یکی از همنشینهای کفر ضلالت و گمراهی است. هدایت را راهنمایی شدن به توحید و زندگی مطابق حقیقت میداند و هر چیز غیر از این را ضلالت؛ پس کفر همنشین ضلالت است.
→ متنِ کاملِ این جلسه