او جلسه را با مرور آنچه دربارهٔ کفر و شرک گفته شد شروع میکند و نشان میدهد که بدفهمی این واژهها، و واژهٔ اسلام، چه عوارضی دارد. بعد طبق شیوهٔ ایزوتسو به واژههای اطراف کفر میرسد: نخست ضلالت و هدایت و بازتاب ضلالت در فرهنگ معاصر، و بعد فسق. در پایان میگوید دربارهٔ فاجر و ظالم جلسهٔ بعد صحبت میکند.
مرور کفر و شرک
او میگوید کفر واژهٔ مرکزی در صفات بدی است که به انسان نسبت داده میشود و به نظر میآید از همهٔ آنها کلیتر است. کفر اصولاً حالت منفی دارد، یعنی حقیقت را ندیدن، در حالی که شرک جنبههای مثبت دارد: به مشرک عقاید مشخصی نسبت میدهیم و شرک انگار دینی است که در مقابل ادیان الهی توسط شیطان ایجاد میشود. هر عقیدهٔ غیرتوحیدی شرک است.
به گفتهٔ او نباید شرک را معادل بتپرستی بگیریم و بگوییم چون مجسمهای نیست شرک ریشهکن شده است؛ هر کسی که به حقیقت توحید نرسد در خطر پذیرفتن عقاید مشرکانه است. او بین مشرک و کسی که با وجود ایمان در درونش رگههایی از شرک دارد فرق میگذارد، و میگوید در قرآن «المشرکون» به مشرکین دوران پیامبر و آدمهای مشابه اشاره میکند، نه به کسانی که فقط رگههایی از شرک دارند. آیهٔ «وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ» را اشاره به همین رگهها در قلب اکثر آدمهای مؤمن میداند.
نکتهٔ اصلی جلسهٔ قبل دربارهٔ کفر این بود که کفر هم در مقابل شکر و هم در مقابل ایمان قرار میگیرد؛ او میگوید توجیه دو ریشه مشکل را حل نمیکند.
عوارض بدفهمی؛ اسلام و مسلمان
او میگوید کسانی که فکر میکنند شرک یعنی بتپرستی و چیز منقرض شدهای است، فکر میکنند آیههای مربوط به شرک مثل بتها به درد موزه میخورند. دربارهٔ کفر، ایزوتسو نوشته است که از قرن دوم هجری همه آدمهای غیر مسلمان کافر قلمداد شدند و دنیا تقسیم شد به منطقه سبزی که مسلمانها در آن هستند و کفار بیرون آن. او میگوید این فاجعه است؛ کفر، اسلام، ایمان و شرک مفاهیم درونی هستند و به راحتی نمیتوانید مرزی بکشید.
او میگوید واژهٔ اسلام در قرآن مانند ایمان است و ربطی به این ندارد که پیرو کدام پیغمبر باشید. یکی از حاضران از آیهٔ «وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا» میپرسد که خود خدا اسم دین را اسلام گذاشته است. او جواب میدهد که قرآن صراحتاً میگوید ابراهیم شما را مسلم نامگذاری کرد، «هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ»؛ به نظر او این اسم کاملاً با مسمایی است چون محتوای دین این است که همه پیغمبران را قبول داریم و انحصار طلب نیستیم، و این ویژگی درست به ضد خودش تبدیل شد.
به گفتهٔ او هر جا واژهٔ اسلام و مسلمین میآید محتوای اصلی تسلیم در مقابل خداست، و کافر دانستن هر آدم غیرمسلمان انحراف است. او مخصوصاً کلمهٔ مسلمان را به کار میبرد تا این دو از هم تفکیک شود: ما مسلمان هستیم و بین ما مسلم، مؤمن و کافر وجود دارد. در قرآن وقتی حرف از مؤمن است، مسئلهٔ توحید و اعتقاد به آخرت است، و اینکه دین حق اسلام است یا نه خیلی به عنوان شرط مطرح نمیشود، به جز استثنائاتی که جای بحث دارد.
هدایت و ضلالت: راه و پویایی
او میگوید طبق شیوهٔ ایزوتسو دربارهٔ واژههای حوزهٔ معنایی کفر صحبت میکند؛ اینکه کفر واقعاً مرکز باشد یا نه را ایزوتسو میگوید و شاید دو کانون داشته باشد. سه واژهٔ فاسق و فاجر و ظالم را از فصل ایزوتسو میآورد و میگوید نباید احساس کنید معنایشان را کامل میفهمید؛ این وقتی ممکن است که انسان را کامل فهمیده باشید.
ضلالت یعنی گمراهی و واژهٔ مقابل هدایت است. در قرآن انسان موجودی است که باید راهی را طی کند، با واژههایی مثل سبیل و صراط؛ گمراه شدن یعنی از سبیل حق و مسیر رشد فاصله گرفتن. به گفتهٔ او کسی که گمراه است عقاید و رفتارهایی دارد که خلاف حقیقتاند و خودش هم ممکن است احساس تاریکی و بنبست کند.
تفاوت با کفر و شرک این است که کفر و شرک نگاهی استاتیک دارد و از وضع حال صحبت میکند، ولی در ضلالت و هدایت حرکت وجود دارد: آدمها میتوانند از هدایت به گمراهی بروند و برعکس. او آیهٔ «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا» را میآورد و میگوید در حالات درونی انسانها جغرافیایی هست، یعنی نواحی تاریک و روشن، و کسانی که به سمت حق میروند به حالت مشترک میرسند.
ضلالت در فرهنگ معاصر
او میگوید میخواهد بدون ارزشگذاری توصیف کند، هرچند ممکن است توصیفش بوی ارزشگذاری بدهد؛ ارزشگذاری او پیچیدهتر از این است که بگوید قبلاً خیلی خوب بود و الآن خیلی بد شده است. در قرنهای گذشته صدای واحدی میشنیدیم و هنرمند احساسات کثیف خود را در چارچوبهای از پیش تعیینشده بیان نمیکرد، مثلاً اگر باخ، به فرض اینکه آدم بدی بود، برای کلیسا موسیقی مینوشت. اکنون آدمها برای خودشان آزادی قائلاند که احساسات خود را صادقانه بیان کنند؛ او این را مثبت میداند، ولی میگوید صدق هم به دلایل تجاری از بین رفته است.
او میگوید در دورانی هستیم که جغرافیای ظلمت هم در فرهنگ انعکاس پیدا کرده است. اگر این حالتها در فرهنگ انعکاس نداشت، آدمی که به این حالت میرسید رنج میبرد و میتوانست زندگی خود را عوض کند؛ حالا ترانههایی هست که زندگی را پوچ میخواند و او به جای اینکه احساس کند به جای بدی رسیده، احساس میکند به جایی رسیده که آن آدم معروف رسیده بود. به گفتهٔ او در این دوران میتوانیم چیزهایی را تجربه کنیم بدون اینکه مقدماتش را طی کنیم، و او سعی میکند بفهمد آن احساسات چه هستند.
به گفتهٔ او ترانهسراهای موسیقی پاپیولار برای جغرافیاهای دیگر نقش پیامبران را بازی میکنند و حتی دستورالعمل میدهند. او فکر میکند از دههٔ شصت به بعد مواد مخدر در بین جوانها شیوع پیدا کرد و هنرمندان و ستارههای موسیقی پاپیولار در آن حالت لیدر داشتند؛ میگوید شاید بعضی مناقشه کنند و نمیگوید اگر اینها نبودند این اتفاق نمیافتاد. نکتهٔ معاصر دیگر این است که انواع ضلالت مکتب و پرچمدار و مدافع دارند؛ مثلاً به گفتهٔ او امروز نمیتوانید بگویید همجنسگرایی ضلالت است، چون ممکن است قانوناً با شما برخورد شود و مکتبی برای دفاع از آن وجود دارد.
فسق: معنا و بحث کلامی
او از ایزوتسو نقل میکند که در فصل هشتم پنج واژهٔ منفی فسق، فجر، ظلم، اعتداء و اسراف را مطرح کرده و سه مدخل فاسق و فاجر و ظالم را جدا کرده است. دربارهٔ فسق میگوید فکر میکند در ترجمهها فاسق را گناهکار ترجمه میکنند و شاید نافرمانی نزدیکتر باشد. ریشهٔ آن به معنی خارج شدن از محدودهای است که چیزی باید در آن باشد، مثلاً خرما از پوستش؛ به نظر میرسد در قرآن فسق خروج از آن محدودهٔ الهی معین است، و بعضی میگویند خروج از طاعت خداوند.
او میگوید دربارهٔ فاسق مثل کافر یا مسلم سوءتفاهم زیادی نیست؛ ولی در کلام اسلامی فاسق را به معنای آدمی به کار میبرند که شرعاً مرتکب گناه میشود، که نسبت به معنای کلیتر قرآنی اعوجاج دارد. بحث کلامی بود که آیا فاسق میتواند مؤمن باشد؛ خوارج معتقد بودند فاسق مؤمن نیست و میشود برایش کفر را تثبیت کرد. او میگوید روش خودش این است که اولویت را به نحوه کاربرد واژه در قرآن بدهد، نه ادبیات عرب و ریشهشناسی.
فسق و نقض عهد
او میگوید اولین جای قرآن که واژهٔ فسق را میبینید در سورهٔ بقره است: بعضی هدایت میشوند و بعضی گمراه میشوند «وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ». بعد میگوید فاسقین کسانیاند که عهد خدا را میشکنند، آنچه را خدا فرمان داده وصل شود قطع میکنند و در زمین فساد میکنند. او میگوید بعضی این را تعریف فاسق میدانند، ولی ادبیات قرآن تعریف جامع و مانع نمیدهد؛ مطمئناً جامع و مانع نیست ولی باید انتظار حرفهای مهم دربارهٔ این آدمها را داشت.
حس او این است، و آیهای میخواند که آن را تأیید کند، که نقض عهد شاید مرکزیترین محتوای واژهٔ فسق باشد. در آیهای میگوید نیافتیم اکثر آنها را که عهد خودشان را نگه دارند و «وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ»؛ فسق دوباره متضاد کسی است که وفادار به عهد خودش است. آیهٔ بقره به نظر میرسد یک جور زمینهسازی برای داستان بنی اسرائیل است که میثاقهایی را شکستند، ولی از کلیت آیه کم نمیکند.
عهد درونی و روانشناسی
او میگوید در فرهنگ قرآنی همهٔ انسانها نسبت به خداوند عهدی دارند، طبق آیهٔ عهد الست، نه فقط بنیاسرائیل؛ و هر که عهد ازلی را بشکند فاسق است. این یعنی انسان در درون خود راهنمایی دارد، که بعضی فطرت میگویند، و به نفس بشر «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» الهام شده است. مفهوم هدایت و ضلالت با ایدههای پستمدرن معنی ندارد، چون در آن ملاکی نیست که بگوید عقیدهای بهتر از عقیدهٔ دیگری است.
پیامبران از بیرون آمدند و عهدی گرفتند که مطابق همان عهد درونی است؛ برای همین فسق برای بنیاسرائیل که پای کوه طور میثاق را تجدید کردند معنای خاص پیدا میکند. او میگوید در روانکاوی یونگ این کاملاً معنی دارد، اگر حرفهای یونگ را بپذیریم که انسان مسیر رشدی دارد، و تنها قسمت ماوراءطبیعی بحث او نتیجهٔ عهد ازلی با خداست. مکانیسمهای روانی هم مانند مسیر رشد فیزیولوژیک عکسالعمل نشان میدهند؛ پس فسق یعنی خارج شدن از نسخهٔ رشد خود، و فسق به معنای خوارج حالت خاص آن است.
یکی از حاضران میگوید میشود فرویدی نگاه کرد و عهد را فرهنگ دانست و میپرسد عهد را چگونه میتوان اثبات کرد. او میگوید کلاً در جهت اثبات نیست و فقط مدل خودش را میسازد؛ به نظر او در مدل یونگی فسق به طور طبیعی معنی دارد، ولی در دیدگاه فرویدی معنیدار نیست یا معنی کردنش سخت است. میگوید حتی در عمیقترین رویاها هم عکسالعمل و اعلام خطر میبینید و فرویدی توجیهش سخت است، و یونگ را آورد تا روشن باشد که فاسق خطاب کردن ضرورتاً در کانتکست دینی نیست.
فسق، ضلالت و ابلیس
او میگوید فسق زمینهساز گمراهی است: کسی که فاسق است، یعنی نسخهٔ رشد درونی را کنار گذاشته و معاهده را نقض کرده، مستعد ضلالت است. به نظر او آیههایی که میگویند خود قرآن آدمهایی را گمراه میکند خیلی قابل تأملاند؛ آدم فاسق حتی کتاب قرآن هم میتواند برایش در جهت ضلالت استفاده شود، مثلاً از آیهای نتیجه میگیرد که هر کسی مسلمان نیست به جهنم میرود، که او به وضوح خلاف فطرت میداند.
یکی از حاضران میپرسد چرا بیشتر روی بخش درونی تأکید میکند. او میگوید برای اینکه از این واژهها انسانشناسی قرآن را درآورد، و صورت بیرونی حالت خاص است؛ عبارت «کلما حکم به الشرع حکم به العقل» را میآورد و میگوید عقل داور درونی ما به همان چیزی حکم میکند که پیامبران در بیرون حکم کردند.
او آیهٔ سورهٔ کهف را میخواند که دربارهٔ ابلیس میگوید «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» و میگوید این یعنی نافرمانی یا عهدشکنی در مقابل امر پروردگار؛ بنابراین مفهوم مرکزی فسق همین است و فسق را میشود دربارهٔ انسان گفت ولو شریعتی در مقابل آدمها نباشد. در پایان میگوید دربارهٔ فاجر و ظالم جلسهٔ بعد صحبت میکند و ظلم را شاید مهمتر از این دو میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه