او میگوید تا اینجا دربارهٔ واژگان منفیِ مربوط به انسان بحث شده و این جلسه هم ادامهٔ همان است. واژههایی که گفته شده همانهایی است که در کتاب ایزوتسو آمده، ولی به گفتهٔ او نظرش تقریباً در هیچ موردی عیناً نظر ایزوتسو نیست. پیش از رفتن سراغ یک واژه میخواهد بپرسد منشأ پیدایش صفات منفی در انسان چیست. سپس به اسراف، فساد و نفاق میرسد و جلسه با مقدمهای بر واژگان مثبت قرآن پایان مییابد.
منشأ صفات منفی و داستان آفرینش
او میگوید دو بار در کلاس پرسیده شده که وقتی صفات منفی انسان را برمیشمریم، منشأ آنها چیست و کدام مقدم است: شرک یا کفر؟ ممکن است کسی بگوید منشأ همهٔ بدیها این است که انسان مرتکب گناه میشود، و دیگری بپرسد چه ویژگی انسان باعث میشود مرتکب گناه شود. راه دیگر این است که داستان آفرینش در قرآن را با همین نیت بخوانیم.
در آغاز داستان، فرشتگان از همان اول میگویند خلق انسان و خلیفه قرار دادن او در زمین فساد و خونریزی میآورد. به گفتهٔ او فساد و خونریزی نتیجهٔ شرهایی است که پیش آمده و خودشان آغاز چیزی نیستند، و پاسخی که به فرشتگان داده میشود حرف آنها را تکذیب نمیکند. او اینطور میفهمد که نتیجهٔ خلیفه در زمین قرار دادن و خلق موجودی که تعلیم همهٔ اسماء به او ممکن باشد، پیدایش فساد و خونریزی است.
ابلیس و فسق
به سورهٔ اعراف میرود، که مقدمهٔ سورهٔ بقره را ندارد. خداوند به فرشتگان میگوید برای آدم سجده کنند و همه جز ابلیس سجده میکنند؛ ابلیس میگوید «أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ». به گفتهٔ او این نخستین تمرد در جهان بیرون از حیطهٔ انسان رخ داده است. دربارهٔ ابلیس نخستین واژهای که به کار رفته فسق است و او میگوید در لحظهٔ سجدهنکردن فسق رخ داد، یعنی عهدشکنی.
او امیدوار است این احساس پدید آمده باشد که فسق و فجور و ظلم بسیار به هم نزدیکاند و همه اینها مخالفت کردن با حق هستند. به نظر او فسق نسبت به محدودهٔ بزرگ ظلم خاصتر و شدیدتر است: کسی ممکن است بر اثر جهل یا فراموشی مرتکب ظلم شود، ولی فسق عهدشکنی یا تمرد از امری است که پیشتر شده بود.
به نظر میآید منشأ فسق ابلیس تکبر او باشد، ولی او تأکید میکند که منشأ شر انسان به معنای واقعی تمرد ابلیس نیست. اگر ابلیس تمرد هم نمیکرد، ابلیس یا فرشتهای دیگر میتوانست همان وظیفه را بر عهده بگیرد. او میگوید این کارکرد شیطانی خارج از حیطهٔ خیر و شر است و نتیجهٔ عزت خداوند است که هر کس را به حضور خود راه نمیدهد، پس در مسیر باید وسوسههایی باشد تا آنها که خالص نیستند خالص شوند.
ظلم، وسوسه و نسیان در داستان آدم
در اعراف به آدم گفته میشود از هر چیز در جنت بخورد ولی به آن درخت نزدیک نشود، وگرنه «فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ». او میگوید نخستین واژهٔ منفی دربارهٔ انسان ظلم است و این مناسب است، چون به نظر میآید ظلم وسیعترین کاربرد را دربارهٔ صفات و افعال منفی انسان دارد. او وسوسه را صفت خاص انسان نمیداند، بلکه نشانهٔ امکانی در انسان میداند: انسان موجودی است که قابل وسوسه شدن است. وسوسه شدن و قابلیت فریب خوردن دو ویژگی انسان هستند که در این سوره راههایی برای نزدیک شدن شیطان به انسان بودند.
به امکان فراموشکاری و جهل انسان در سورههایی مانند طه اشاره میشود. او میگوید اگر آدم همهچیز را میدانست و آنچه میدانست همیشه در حافظه و پیش چشمش بود، راه وسوسه و فریب شیطان بسته میشد. به گمان او تأکید قرآن بر نسیان موضع کسانی را تقویت میکند که میگویند واژهٔ انسان ریشهاش نسیان است؛ او در قرآن چیزی نمیبیند که انس را با این واژه همراه کند و گرفتن آن از انس را کمی دلبخواه میداند.
او یادآوری میکند که در جلسات پیش منشأ شر را این گرفته بود که انسان تعلیم اسماء جامع میبیند و نتیجهٔ آن زبان پروداکتیو است، و در چنین زبانی «است» را میتوان «نیست» کرد، پس کنار هر گزارهٔ راست گزارهٔ دروغ هم پدید میآید. نکتهٔ جدید او این است که کذب از راه جهل و نسیان به فعل و خطا بدل میشود. اگر انسانی علم کامل داشت یا فراموش نمیکرد، کذب نمیتوانست راه پیدا کند. انسان از صفر شروع میکند و قابلیت رسیدن به بینهایت را دارد، پس علمش در راه همیشه ناقص است و همان را هم میتواند فراموش کند.
جهل و نسیان در پرسش و پاسخ با حاضران
حاضری میپرسد چرا انسان باید نسیان داشته باشد. او پاسخ میدهد که علم مطلق فقط از آنِ خداوند است و انسان از جایی شروع به یادگیری میکند. موجودی که فقط یک گزاره بداند و در حد خودش به علم کامل رسیده باشد، وسوسهپذیر نیست. ولی موجودی با گنجایش زیاد نمیتواند همهٔ گزارههایی را که کشف کرده در یک آن حاضر داشته باشد، و در برابر کذب آسیبپذیر میشود: زبان بزرگ دارد و دانش کم.
حاضری میگوید توجهنداشتن از ندانستن ملموستر است. او نسیان را مسئلهٔ توجه میداند: همانگونه که بینایی روی یک نقطه متمرکز است، آگاهی انسان هم در هر لحظه بر یک چیز است. وقتی دانش پروداکتیو تولید میشود، در دانستن سلسلهمراتب پدید میآید؛ چیزهایی در توجه بیشتر قرار میگیرند و چیزهایی که پیشتر مورد توجه بودند به تاریکی میروند. او میگوید این قابل پیشگیری نیست.
حاضری قانع نشده و میگوید فراموشی قابل پیشگیری به نظر میرسد. او پاسخ میدهد که عجله هم از صفات ذاتی انسان در قرآن است و شاید اگر عجله نبود انسان میتوانست نسیان خود را جبران کند. به گفتهٔ او قلب مرکز توجه است و توجه در هر لحظه به یک چیز است، و همین محدودیت نسیان میآورد؛ مرور مدام فهرست هم فایده ندارد، چون مورد آخرِ فهرست مورد غفلت میماند. او نمیگوید چرا انسان نمیتواند همزمان به هزار چیز توجه کند و فکر میکند این ویژگی ذاتی همهٔ موجودات است. دربارهٔ التفات میگوید در پدیدارشناسی هوسرل و فلسفهٔ ذهن بحث بسیار شده و چرایی محدودیتش بحثی عمیق است.
کذب، خطا و امکان جبران
حاضری میگوید برای موجودی دیگر هم اگر زبان نامتناهی و پروداکتیو نبود، ممکن بود کذب پیش بیاید. او انکار نمیکند و میگوید بحثش این است که چرا موجودی مانند انسان ناگزیر با کذب روبهرو میشود. به گفتهٔ او کذب بهتنهایی عامل خطا نیست مگر جهل و نسیان باشد؛ در داستان آدم و حوا این دو بهعنوان صفات ذاتی انسان کلیدیاند و امکان وسوسه و فریب را پدید میآورند.
او برای بستن بحث میگوید خطا و گناه و عصیان فقط از وجود کذب نتیجه نمیشود، بلکه از کذب و نقطهضعفی در ساختار وجودی انسان میآید: اگر انسان جهول نبود و دچار نسیان نمیشد، و اگر عجول نبود و مدام چیزهایی که میدانست را بررسی میکرد و بعد تصمیم میگرفت، شاید کذب عامل خطا نمیشد. حاضری میپرسد آیا اینکه انسان عجول است توصیه است که عجله نکنیم. او میگوید عجله با کاری را سریع انجام دادن فرق دارد: عجله شتاب بیمورد است، جایی که میتوان صبر کرد، و صفتی منفی است.
اسراف و فساد
به گفتهٔ او ایزوتسو ظلم و تعدی و اسراف را به این دلیل کنار هم آورده که در مرکز معنای هر سه تجاوز از حد است. او ظلم را واژهای عمیق میداند که محدودکردنش به تجاوز از حد خوب نیست، چون کسی که هیچ کاری نکند هم میتواند ظلم کند؛ ولی اسراف یعنی کاری را بیش از اندازه انجامدادن. در آیهها «وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ» دربارهٔ خوردن و آشامیدن آمده است. او میگوید هر کار مثبتی را میتوان با اسراف منفی کرد، حتی در عبادت، و اسراف با تعدی به معنای تجاوز به حقوق دیگران یکی نیست.
برای فساد او آیهٔ «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ» را دوست دارد و معنایش را روشن میداند. آلودگی را نزدیک به معنای فساد میداند: انگار دنیا تمیزی و تعادلی دارد که انسان میتواند آن را از بین ببرد. «مفسد فی الارض» میتواند هر کسی باشد که تعادل جامعهٔ انسانی را به هم میزند. او میگوید در سخن ملائکه فساد نخستین واژهٔ منفیای است که به کار رفته.
نفاق و «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ»
او میگوید بحث ایزوتسو دربارهٔ نفاق به نظرش کامل نیست، چون با مفهوم «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» همراه نشده است. او این مفهوم را کلیدی میداند. اگر کسی معتقد باشد ترتیب قرآن را پیامبر پدید آورده، وزن این موضوع بسیار بالا میرود؛ سورهٔ بقره با چند آیهٔ کوتاه دربارهٔ متقین شروع میشود، خیلی مختصر به کفار اشاره میکند و دربارهٔ «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» مفصل بحث میکند.
به گفتهٔ او «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» یک صنف روانشناختی است، همانطور که تقوا و کفر ویژگیهایی روانیاند. او میگوید متقین یک گروه اجتماعی نیستند و در قرآن چیزی نمیبیند که عمل اجتماعی آنها شکل خاصی بیابد. کسی که در غار نشسته و در جامعه زندگی نمیکند هم ممکن است این مرض قلبی را داشته باشد.
اما نفاق بیشتر بازتاب آن مرض قلبی در جامعه است: منافقین مانند یک صنف هستند که در جامعه عمل میکنند، ادعای ایمان دارند ولی رفتار مؤمنانه ندارند. ممکن است کسی حتی سردستهٔ منافقین باشد و از «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» نباشد و کافر به معنای واقعی باشد. او میگوید بعضی دربارهٔ عبدالله ابی، سردستهٔ منافقین مدینه، چنین برداشتی دارند؛ و اگر این حرف درست باشد، از نظر روانشناختی کافر است و از نظر جامعهشناختی منافق. به همین دلیل او منافق را مفهومی جامعهشناختی میداند نه روانشناختی.
آغاز واژگان مثبت
او میگوید در کتاب ایزوتسو غلبه با واژههای منفی است و فصلی که دربارهٔ ایمان، اسلام، هدایت، تقوا و شکر است حداکثر حدود بیست صفحه است. به نظر او ایزوتسو حق هم دارد، چون مفهوم کفر پیچیدهتر از ایمان یا شکر است. به گفتهٔ او دنیای ظلمت پیچیدهتر از دنیای نور است: واژههایی مانند خیر، ایمان و عمل صالح مدام تکرار میشوند، ولی برای گناهان دهها واژه هست و برای بسیاری از آنها نمیتوان متضادی یافت.
به نظر او شاید مهمترین واژههای خوب قرآن ایمان و اسلام و تقوا باشند. تقوا به رفتار حالت کنترلشده میدهد و مراحل تصمیمگیری را با تأمل همراه میکند، ولی محتوا هم دارد و حول تشخیص و عملکردن به حق است. مؤمن در قرآن مشخصاً کسی است که به حقیقت ایمان آورده. او میگوید کسی که به عقاید نادرست خود مؤمن است و حاضر است جانش را فدا کند، جزو موجودات مثبت قرآن حساب نمیشود.
او یادآوری میکند که پیشتر هم تأکید کرده بود آمادگی برای تسلیم بهخودیخود صفت مثبت نیست: باید حق را تشخیص داد و در برابرش تسلیم بود، و آدمی که در برابر باطل بهراحتی تسلیم میشود بهاندازهٔ کسی که اصلاً تسلیمپذیر نیست میتواند مضر باشد. جلسهٔ آینده دربارهٔ ایمان، اسلام، تقوا، هدایت و عمل صالح بحث میکند و میخواهد بگوید هیچکدام از این ویژگیهای مثبت جدا از مفهوم حق نیستند؛ ایمان آوردن به چیزی غیر از حق نه تنها مثبت نیست بلکه منفی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه