این جلسه قرار بود درباره واژههای مثبت قرآن مانند ایمان، اسلام و عمل صالح باشد و از ایمان شروع میشود. او ابتدا واژه ایمان را در معنای عرفی بررسی میکند، یعنی این پرسش که آیا ایمان معقول است یا هر ایمانی وجهی نامعقول دارد. بعد دو معنای عرفی ایمان را میگوید و آخر به ایمان در قرآن میرسد.
ایمان و عقل
او میگوید بحثی هست که بین عقل و ایمان تعارض میبیند: یک عده میگویند در ایمان همیشه عنصر عشق یا یک جور عنصر نامعقول هست، مثل مسیحیای که به تثلیث ایمان میآورد، یا مسلمانی که بعضی احکام به نظرش نامعقول میرسد. او فکر نمیکند هیچ آدمی بتواند ادعا کند که با شنیدن تمام احکام اسلام کاملاً به نظرش برسد که خودش هم همین حکم را میداد. به گفتهٔ او ایمان آوردن به دین این حالت را دارد که آدم روی بعضی ادراکات خودش پوشش میگذارد و صرفنظر میکند تا بتواند ایمان بیاورد.
او میگوید به قضایای ریاضی مثل قضیه براوئر ایمان نمیآوریم و کسی که میگوید به یک نظریه ایمان دارد انگار ضعفی در ادراک او هست. به گفتهٔ او حس او این است که وقتی حرف از ایمان میزنیم به نوعی از نقطهضعفهای ادراکی حکایت میکنیم. او تا حدودی این را قبول دارد، ولی میخواهد بگوید ایمان آوردن علیرغم مشکلات میتواند عین عاقل بودن باشد.
نظریه بهتر و تصمیم در میدان زندگی
او فیزیکدانی را مثال میزند که روز و شب با نظریه کوانتوم کار میکند، با اینکه آن نظریه اشکالهایی دارد؛ نامعقول نیست، چون بهترین نظریه است. اگر کسی در اسکیل زیراتمی به زور از نظریه نیوتون استفاده کند نامعقول است، و نامعقولترین آدم کسی است که از هیچ نظریهای استفاده نکند و بگوید اکسپریمنتی انجام نمیدهم برای اینکه هیچ کدام از این نظریهها کامل نیستند.
به گفتهٔ او ما در همین وضعیت زندگی میکنیم و باید تصمیم بگیریم که آیا خدایی هست، آخرتی هست، پیامبرانی آمدند و بهترین دین کدام است. او کسانی را که دیندارها را نامعقول میخوانند، چون به همه تئوریها خدشه وارد است، خودشان نامعقولترین رفتار را دارند میداند. او این را به صورت گزاره نمیگوید، فکر میکند همه چنین احساسی داریم، ولی به نظر او کسی که به دینی اعتقاد ندارد انگار به نفی آن دین اعتقاد پیدا کرده است.
او میگوید در انتخاب یک تئوری که توضیح کاملی برای آن ندارد مرتکب کار نامعقولی نشده است. امیدوار است بعضی جاهای قرآن یا احکام را که نمیفهمد در آینده بفهمد، و این دقیقاً کار دانشمند با تئوریهایی است که مطمئن نیست درست باشند. آدمی که ممکن است احتمال بدهد دین دیگری بهتر باشد، عقل به او میگوید براساس بهترین تئوری که میشناسد عمل کند.
احتمال و پکیج
یکی از حاضران آزمایشی را مثال میزند که احتمال انفجار دارد. او آزمایش سرن را یادآوری میکند که بعضی فیزیکدانها گفتند ممکن است سیاهچالهای بسازد و زمین را ببلعد ولی اکثریت گفتند درست نیست، و میگوید چون احتمال کم بود انجام دادند و نمیگویید کار نامعقولی کردند. دو تئوری A و B را مثال میزند که احتمال شصت و چهل درصد دارند؛ اگر تئوری B بگوید با زدن دکمه دنیا منفجر میشود دکمه را نمیزند. به گفتهٔ او نظریه تصمیم بیان ریاضی عقلانیت عملی است.
او میگوید با قبول یک پکیج درباره اجزای آن هم میتوان عقلانیت را اعمال کرد؛ اینگونه نیست که از ابتدا تا انتها همه چیز یکسان و تخت باشد. حین تصمیمگیری، چه آگاه چه ناآگاه، براساس یک تئوری زندگی میکنیم، و اگر یک سال زندگی کسی را که ادعا میکند به هیچ تئوری اعتقاد ندارد مطالعه کند میتواند تئوری او را بفهمد. به گفتهٔ او نامعقولترین رفتار این است که کسی برای سوالهای کلی پاسخ پیدا نکند چون مطمئن نیست و خودش را معقول حساب کند و به دیگران انگ بزند.
آدمی که چیزی نمیگوید
او میگوید بارها دیده که آدمهایی که حالت الحاد دارند به مومنین که میرسند شروع به اذیت کردن میکنند، مثلاً که فلان آیه کجا با عقل جور در میآید. توصیه او این است که آدمی را که خودش نمیگوید به چه چیزی اعتقاد دارد اصلاً آدم حساب نکنید و حداقل یک جزوه بنویسد؛ ادعای مومنین این نیست که میتوانند ثابت کنند و همه سوالها را پاسخ دهند، بلکه این است که معقولترین برنامه و معقولترین اعتقادات را تا آنجایی که میفهمیدند انتخاب کردند. او همیشه این احساس را دارد که از نظر روانی چنین آدمهایی آدمهای خیلی خیلی ضعیفی در مقابل انتقاد دیگران هستند و در فضای فلسفه آنگلوساکسون به نفعشان است که هیچ چیزی را تأیید نکنند.
مثال دو بوکسور این است که فقط یکی مشت بزند و دیگری دفاع کند؛ ناظر فکر میکند مهاجم برنده است. پس به گفتهٔ او هیچ وقت وارد رینگ نشوید مگر اینکه بتوانید مشت بزنید، و به کسی میتوان مشت زد که بتواند بگوید چه چیزی را قبول دارد. او شبههای را که اعتقاد به قرآن را به خاطر جنبههای نامعقول نامعقول میداند فکر نامعقولی میخواند؛ نامعقول این است که کسی بفهمد پکیجی معقولتر است و براساس پکیج دیگر زندگی کند.
عقلانیت انتقادی و گوش دادن
او از اصطلاحی به اسم پوپر نام میبرد، عقلانیت انتقادی: تئوری داشتن و انتقاد را پذیرفتن و آمادگی اصلاح. پکیج چیزی نیست که تا ابد پذیرفته شود. ادیان پکیج هستند و او میگوید اگر کسی ایمان داشته باشد که قرآن کتاب خداست و بگوید چون هفت آیه با عقلش جور در نمیآید آنها را نمیپذیرد، نامعقول است.
او میگوید ممکن است به بعضی اجزای پکیج صد درصد اعتماد داشته باشد و به بعضی مثلاً پنجاه درصد. آدمی که بگوید دینی را پذیرفتم، عقل خود را تعطیل کردم و نمیخواهم چیز دیگری بشنوم، به گفتهٔ او نامعقول است و از حالت «الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ» (الزمر:۱۸) خارج شده است. او از چنین موجودی دفاع نمیکند بلکه از کسی که دینی را پذیرفته و چشم و گوشش باز است.
ایمان، اراده و دل به دریا زدن
او آدمی را مثال میزند که فرشتهای را میبیند و قرآن و شریعت را از او میگیرد؛ باز در فهمیدن و استنتاج عملی باید حرف گوش بدهد و شک کند که درست میفهمد. به گفتهٔ او ممکن است با ایمان درست هزار خطا هم انجام بدهد و تقوا حکم میکند محتاط باشد.
آدمی که میداند یک ماه دیگر میمیرد، به گفتهٔ او معقول است که چشم و گوش ببندد و همان دینی را که بلد است به پا دارد. او میگوید در ایمان عنصر اراده هست و در علم نیست؛ کیرکگور اصطلاح دل به دریا زدن را دارد. ولی این به معنای چشم و گوش بستن نیست، و آدمی که تا آخر عمر فقط کتاب بخواند که کدام دین درست است و عبادت نکند معقول نیست.
او پیرمرد مسیحیای را مثال میزند که در دو روز آخر عمرش بفهمد پیغمبری برحق آمده است؛ به نظر او واقعاً صرف نمیکند که نماز خواندن یاد بگیرد و فکر میکند خدا هم چنین انتظاری ندارد. او میگوید در قرآن توصیفی هست از اهل کتابی که حقانیت پیامبر را میپذیرند و اشک در چشمانشان جمع میشود ولی قرآن نمیگوید مسلمان میشوند؛ روایتی از اینکه مسلمان شدند ندیده است. به گفتهٔ او ایمان به تئوریای که مطمئن نیست درست است ولی بهترین تئوری ممکن است عین عقلانیت است، به شرطی که دینی را انتخاب کند که احتمال خطای کمتری دارد.
معنای دیگر عرفی ایمان
او میگوید در کتابهای دینی ایمان یک درجه قویتر از علم است: همه میدانیم مرده بیخطر است ولی چند درصد ما میتوانیم یک شب در مردهشور خانه کنار یک مرده بخوابیم. در این اصطلاح عرفی اگر آدم صدها شب ادامه بدهد علمش تبدیل به ایمان میشود. دانستن اینکه خدا هست با ایمان به اینکه خدا هست فرق میکند.
او در قرآن آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» را مثال میآورد و میگوید در قرآن نبأ و علم و ایمان و یقین داریم که انگار به انواع آگاهی اطلاق میشود. او مثال آدمی را میزند که کور مادرزاد است و میداند رنگ چمن و برگ درختان سبز است، و بیشتر ترجیح میدهد بگوید خبر دارد تا اینکه بگوید میداند. آگاهیها مدارجی دارند و یک تعبیر عرفی ایمان را در درجه بالاتر از دانستن میگذارد؛ او نمیخواهد بگوید ایمان در قرآن درجهای از علم است ولی شباهتی وجود دارد.
دو معنی عرفی را او چنین جمع میکند: اولی ایمان را اراده کردن یک اعتقاد میداند، مهر پایان موقت زدن به تحقیقات؛ دومی ایمان را علمی میداند که آثار عملی آن ظاهر شود. به گمان او هر دو به معنایی درستاند ولی هیچکدام ایمان به معنای قرآنی نیست.
ایمان در قرآن
او میگوید ایمان در قرآن در مقابل کفر قرار میگیرد و چون کفر هم جنبه نظری و هم جنبه عملی داشت، به نظر میآید در ایمان التزامهای عملی هم هست. او آیه پسران یعقوب را میآورد: «وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ» (یوسف:۱۷) و میگوید وقتی ایمان میآورد انگار یک فایل در ذهن بسته میشود و ته دل راضی میشود، ولی یعقوب باور نمیکند و فایل باز میماند.
اکنون حس او این است که این آیه بیشتر به این سمت میبرد که باور کردن هسته مرکزی واژه ایمان باشد و امنیت موضوعی حاشیهای است، ولو اینکه هنوز میداند امنیت هم در مفهوم ایمان هست. او میگوید یعقوب بار دوم هم باور نمیکند چون شواهد قوی برای او وجود دارد، و مسئله فقط اعتماد کردن و نکردن نیست.
در کانتکست دینی ایمان داشتن در قرآن یعنی باور کردن حقیقت اصلی جهان که توحید و آخرت است، و مومن صفات عملی زیادی دارد، مثل «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ» (المؤمنون:۱-۲). به یاد او نمیآید که در قرآن صفات شناختی به ایمان نسبت داده شود و میگوید همه صفات مومنین عملی هستند. هر کسی که برهان وجودی دکارت را بفهمد لزوماً نماز نمیخواند یا انفاق نمیکند؛ اگر کسی به توحید، به خلق و تربیت اعتماد پیدا کند حتماً آثار عملی ظاهر میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه