جلسه بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ ایمان را تکمیل میکند. ابتدا او از تعبیری که دربارهٔ آیات سورهٔ اسراء شنیده سخن میگوید، بعد ایمان در مقابل عقل و علم و عقلانیت انتقادی و ابطالپذیری ایمان را مرور میکند، و سپس به دو نکته دربارهٔ ایمان در قرآن میرسد: مراتب داشتن ایمان و اینکه هستهٔ ایمان شهود حقیقت است.
تعبیری از آیات سورهٔ اسراء
او میگوید در رادیو برنامهای شنید که با قطعیت تمام آیات ابتدای سورهٔ اسراء را دربارهٔ دخالت یهود در قتل امام حسین میدانست. به نقل او، با روایتی سه فسادی را که در آیه آمده به قتل سه امام نسبت میدادند و بقیهٔ آیات را نمیخواندند. میگفتند این روایت در المیزان هم نقل شده است، ولی او نمیداند به چه عنوانی نقل شده.
به نظرش وقتی در تفسیر قرآن برای تطبیق با عقاید فرقهای استدلال ضعیف میآورند، کل ماجرا زیر سؤال میرود. میگوید اگر کسی شیعه است و به روایتی ایمان دارد ولی نمیتواند روی قرآن مبانی مورد قبول شیعه و سنی استدلال کند، بهتر است آن را وارد بحثهای برون گروهی نکند، و میتواند در یک محفل خصوصی با یک عده دوستان شیعه خود مطرح کند. این روایت را تقریباً با اطمینان خلاف ظاهر قرآن میداند و یادآوری میکند که ائمه گفتهاند روایتی را که مخالف قرآن بود به دیوار بزنید.
ایمان در مقابل عقل و علم
جلسهٔ قبل گفته بود که ایمان یعنی پذیرفتن دیدگاهی که برای ما یقینی نیست ولی بهترین دیدگاه ممکن است، چون برای زندگی کردن به جهانبینی احتیاج داریم. حتی اگر شک و شبههای باقی مانده باشد، انتخاب بهترین دیدگاه عین عقل است، و کسی که به دلیل یک درصد تردید هیچ اعتقادی را نمیپذیرد دچار بیعقلی مفرط است.
دربارهٔ تفاوت ایمان و علم میگوید معمولاً میگویند ایمان مانند درجهٔ قوی از علم است که منجر به عمل میشود. به گفتهٔ او هم جنبهٔ ارادی داشتن ایمان و هم نتایج عملیاش با محتوای قرآن سازگار است: امر میشود که ایمان بیاورید، و ایمانی که منجر به عمل نشود ایمان نیست.
عقلانیت انتقادی
میگوید لزوماً اینطور نیست که کسی که ایمان میآورد از دایرهٔ عقلانیت انتقادی خارج شود: بهترین تئوری را میپذیرم و همیشه در معرض انتقاد است. هر کسی در هر دینی باید عقلانیت انتقادی داشته باشد؛ با طعنه میگوید گویا اگر کسی شیعه هم شده باشد از یک جایی به بعد چون به حقیقت رسیده دیگر عقلانیت انتقادی لازم ندارد؛ و نتیجه میگیرد که معقول این است که همه در وضعیت عقلانیت انتقادی باشند.
او مثال میزند از طریقتهایی که میگویند قدم در راه بگذار تا حقیقت را ببینی، مثل کتابهای کاستاندا دربارهٔ دون خوان یا طریقتی که با مصرف مواد همراه است. میگوید پیش از ورود میپرسد مبنایش چیست و چه خواهد دید. معتقد است در شریعت اسلام هم نمیشود کسی از ابتدا حقیقت را دیده باشد، ولی مبانی عقلی داریم که شمای کلی بدهد؛ در شروع راه باید از عقل استفاده کرد، بدون انتظار اینکه همه چیز را صد در صد چک کنیم، و بیعقلترین کسی است که به دلیل شک و شبهه هیچ راهی را انتخاب نمیکند.
ابطالپذیری ایمان
سؤالی را مطرح میکند: در عقلانیت انتقادی نظریهها با تجربه ابطال میشوند؛ آیا ایمان هم میتواند با تجربه در تعارض باشد؟ میگوید مؤمنین به نظرش خطاپوشاند و آدمهای ملحد معمولاً اینطور نگاه میکنند. یکی از حاضران میگوید در علم تجربی هم توجیه میکنند؛ او با شوخی میگوید به پوپر ایمان ندارد، و جواب میدهد فیزیکدانها اگر آزمایش مخالف نظریه درآید تئوری را عوض میکنند، ولی در اعتقادات فلسفی چنین برخورد شارپی پیش نمیآید.
اما میگوید ایمان دینی فقط اعتقاد فلسفی صرف نیست: اگر در قرآن وعده یا پیشگویی ببینیم و تحقق نیابد، به تعارض با تجربه میرسیم. مثالش این است که اگر آمده بود دقیقاً در ده سال روم پیروز میشود و نشده بود، میشد توجیه کرد؛ ولی مثالی از پیشگویی تحققنیافته در قرآن ندارد. میگوید همه چیز را میشود توجیه کرد، حتی آزمایش فیزیکی را، چه برسد به وقایع تاریخی؛ ولی آدمی که منصفانه برخورد کند کمکم به تردید میرسد.
به نظرش ایمان دینی و ایمان سیاسی ابطالپذیر تجربی هستند، ولی نه به اندازهٔ علم، و تأییدهایی هم وجود دارد، مثل دعاهایی که انگار معجزهآسا اتفاق میافتد؛ با این هشدار که آدم از فکتهایی که میبیند نتیجهٔ نامربوط نگیرد. به آیهای از آخر سورهٔ یوسف اشاره میکند که دعوت به خدا را با بصیرت میداند، و میگوید دعوت قرآن این نیست که «چشم خود را ببند و دنبال من راه بیفت».
نیز میگوید آدم مؤمن و معقول هر روز بررسی نمیکند که ایمانش درست است یا غلط؛ فکر نمیکند اینطور باشد، بلکه زندگی خود را میکند و وقتی فکت جدیدی رو شود بررسی میکند. ملاک خوب به نظرش این است که پنجاه آیهای که در ابتدا شما را اذیت میکند، پس از پنج یا ده سال بیشتر شده یا کمتر؛ تعداد تأییدها ملاک است.
مراتب ایمان
نکتهٔ اول دربارهٔ ایمان در قرآن این است که قطعاً مراتب دارد؛ به اصطلاح حکما تشکیکی است، و در سورهٔ بقره «یؤمنون بالغیب» با فعل مضارع آمده که به نظر میآید حرکتی تدریجی را نشان میدهد. آیهٔ ۱۳۶ سورهٔ نساء، که به مؤمنان میگوید ایمان بیاورید، به نظرش حالت پارادوکسیکال دارد: یعنی کار با ایمان آوردن تمام نشده است.
در بحث از «کتابی که قبلاً نازل شده» میگوید فضای قرآن این است که تورات نور و حقیقتی در آن بوده و هنوز هم هست؛ تحریف شده، ولی این معنی ندارد که کلاً کنارش بگذاریم. فکر میکند بخشهایی از تورات و انجیل خواندن آنها خوب است، و حالت قهر مسلمانها که این کتاب آنهاست و آن کتاب ما نیست را خیلی زشت میداند.
آیهٔ بعدی از کسانی میگوید که ایمان آوردند، کافر شدند و کفرشان را زیاد کردند؛ او این را دلیل بر درجهبندی ایمان و کفر میداند. یکی از حاضران تعبیر دیگری پیشنهاد میکند که ایمان مانند نفس کشیدن باید حفظ شود؛ او میگوید پذیرفتن این تعبیر برایش سخت است، چون ادامهٔ آیه و جاهای دیگر به زیاد شدن کفر و ایمان اشاره میکند. هشدار میدهد که واژهٔ مؤمن را به معنای کسی که شهادتین گفته نگیریم، چون این معنای رساله توضیح المسائل است نه قرآن.
دربارهٔ کسی که تصور اشتباهی از خدا داشته و با اولین تعارض ایمانش را کلاً رها میکند، میگوید از حقیقت دور شده است: پکیجی را پذیرفته بود و با کوچکترین تعارض کل آن را دور انداخته. به نظر او میتوانست به ایمان دیگری سوئیچ کند، و هر وقت اعتقادی دارید و تعارضی پیش بیاید باید شاد باشید چون چیزهای جدیدی میفهمید.
مرزهای فازی
به نظر او کفر و ایمان و نفاق همه مراتب دارند و واقعیت این است که اینها مرزهای روشن با قطر یک میلی متر ندارند؛ مفهوم فازی وجود دارد. اگر یکی از صفات سورهٔ مؤمنون را در خود نبینید، آیا مؤمن نیستید؟ جزو کفار هم نیستید و صفات کفار را هم ندارید.
برای نمونه از پزشکی میگوید: سندرومها را معمولاً اینطور تعریف میکنند که اگر کسی از چهار تا سه تا را داشته باشد مبتلا حساب میشود، و حتی دربارهٔ بدن انسان هم نمیشود غیر فازی صحبت کرد. نتیجه میگیرد صفاتی را که دربارهٔ انسان به کار میرود، چه در قرآن چه جای دیگر، دو دو تا چهارتا و با حد و رسم در نظر نگیریم و واژههای قرآنی را به معنای فقهی و کلامی نگیریم؛ قرآن به اعراب میگوید نگویید ایمان آوردیم، بگویید اسلام آوردیم.
هستهٔ ایمان: شهود و تسلیم
نکتهٔ دوم این است که هستهٔ مرکزی ایمان بیش از هر چیز شناختی است: همانطور که کفر یعنی ندیدن حقیقت، ایمان یعنی دیدن حقیقت، و میزان ایمان به این برمیگردد که چقدر حقیقت را میبینید. کفر دو وجه دارد، ندیدن حقیقت و شکرگزار نبودن، و او مؤمن ناشکر را نمیتواند تصور کند.
با مثال ابراهیم میگوید کسی که به این حد شهود دارد، صبح اولین میلش این است که با خداوند حرف بزند، و مؤمن نمیتواند مال را مال خودش بداند، مثل حرف قارون. اینها را نباید چون نشانههایی برای تیک زدن گرفت؛ وقتی کلمهٔ مؤمنین میآید حد بالای ایمان مد نظر است، و ممکن است کسی با برهان فلسفی ایمان بیاورد و هنوز حسی برای نماز خواندن نداشته باشد.
مؤمن در قرآن مقابل فاسق هم آمده است، و فرعون در لحظهای یقین کرد که موسی پیامبر خداست ولی ایمان نیاورد، چون حالت تسلیم در مقابل حقیقت نداشت. به همین دلیل هستهٔ مرکزی ایمان به نظر او شهود حقیقت است به اضافهٔ اسلام، یعنی تسلیم شدن. در پایان میگوید شاید جلسهٔ آینده دربارهٔ اسلام و عمل صالح صحبت کند و این مبحث را در جلسات ۱۰ یا ۱۱ ببندد.
→ متنِ کاملِ این جلسه