او میگوید میخواهد بحث واژگان را کمکم ببندد و ابتدای جلسه دربارهٔ شأن زبان و واژگان حرف بزند، یعنی دیدگاههای جدید که زبان قراردادی است. بعد از زبان در جهانبینی دینی میگوید که به نظر او زبان خوب و بد دارد، از زبان قرآن و زبان حجاب حقیقت میگوید، و در پرسش و پاسخ به واژههای روزمره، حدیث و مروت میرسد.
زبان در فلسفه جدید
او میگوید فکر میکند بد نباشد کمکم بحث واژگان را ببندند و بعد هر مدتی یک بار دربارهٔ یک واژه صحبت کنند؛ شاید این جلسه آخر باشد یا حداکثر یک جلسه دیگر. بحثی که ابتدای جلسه میگوید یک مقدار خارج از موضوع واژگان قرآن است ولی فکر میکند دانستنش بد نیست. موضوع شأن زبان و واژگان است، یعنی دیدگاههای جدید که زبان قراردادی است و زبان تفکر را شکل میدهد.
او میگوید ادعایی در فلسفه زبان هست که پیشرفت بزرگ فلسفه جدید این است که عمیقاً درک کرده زبان چقدر مهم است. فکر میکند شاید از نظر تاریخی به آشنایی زبانشناسهای اروپایی با زبانهای عجیب سرخ پوستی برمیگردد. از ایزوتسو مثال میآورد از زبانی سرخ پوستی که اشیاء را در درجه اول براساس شکل میشناسند، و میگوید فعلاً برایش مهم نیست چنین زبانی وجود دارد یا خیر. فکر میکند در مقدمه ایزوتسو نوشته که اسکیموها ۳۰ واژه برای برف دارند، چون اینکه چه جور برفی میآید به زندگیشان ربط دارد.
در قرن بیستم توجه به زبان از لحاظ فلسفی غلیظتر شد؛ او فرگر، راسل و ویتکنشتاین را نام میبرد، و به این نقطه عطف میگویند چرخ زبانی (لینگوسترن). مثال طیف رنگی را میآورد که پیوسته است ولی ما آن را گسسته میبینیم چون واژگانی داریم؛ فکر میکند در زبان روسی آبی نداریم، و کسی که برای نارنجی اسمی نداشته باشد ممکن است شش رنگ ببیند.
قراردادی بودن زبان
او میگوید فکر میکند توافق عمومی هست که زبان یک قرارداد اجتماعی و تا حدود خیلی زیادی اختیاری است؛ ادعای غالب شاید این است که ۱۰۰ درصد اختیاری است. شاید اظهارنظر شخصی باشد، ولی فکر میکند اگر از فیلسوفی بپرسید بزرگترین پیشرفت فلسفی قرن بیستم چیست، احتمالاً توجه به زبان را میگوید، با حالتی از غرور. ادعا این است که چون زبان قراردادی است و تفکر وابسته به آن، حقیقتی که درک میکنیم میتواند خیلی متفاوت درک شود.
او میگوید این جریان در فلسفه همچنان در حال اوج گرفتن است، ولی در زبانشناسی خیلی زود از پیک آن رد شد: مثلاً ادعا شد زبانی سرخپوستی زمان ندارد، ولی معلوم شد با واژههای دیگر میفهمانند. زبانشناسها هرچه عمیقتر مطالعه کردند شباهتهای عمیقتری بین زبانهای متفاوت کشف کردند، و فکر میکند در فلسفههای پست مدرن، شاید با برداشتهای ناشیانهای از ویتکنشتاین دوم، قراردادی بودن زبان مبنای فکری شده است.
یکی از حاضران میگوید معیشت آنقدر محدودیت دارد که نباید نتیجه شل و ول گرفت. او میگوید اگر زبان تابع معیشت باشد انگار تابع حقیقت نیست و ما دنیا را پراگماتیک میشناسیم، در حالی که احساس قدیمی نسبت به کشف حقیقت این است که ناظر کاملاً بیطرف هستیم؛ فکر میکند شاید این مهمتر از این باشد که معیشت متفاوت باشد یا خیر.
زبان در جهانبینی دینی
او میگوید به نظر میرسد نگاه جهانشناسی دینی به زبان این نیست و زبان آنقدر قراردادی نیست که در فلسفه مدرن میگویند؛ در نگاه دینی زبان خوب و بد داریم، زبانی که میشود با آن دربارهٔ حقیقت بحث کرد و زبانی که نمیشود. لازم نیست از یک نظریه خاص دفاع کند. انگار هستی خودش حاوی زبان است و زبان بشر میتواند به آن نزدیک باشد یا دور شود؛ اگر دورتر باشد به نوعی حجابی روی حقایق قرار میگیرد.
در جهانبینی دینی زبان به این معنا قراردادی نیست: مستقل از انسان زبانی در هستی وجود دارد، خدا اسماء و صفاتی دارد و انسان طوری خلق شده که این نامها را درک میکند. وقتی قطعه آفرینش را میخوانید به نظر میآید جهان براساس اسماء ساخته شده است؛ انگار در جهان کلمه وجود دارد و بازتابش در ذهن بشر زبانی است که با آن تکلم میکنیم.
او میگوید چیزی که شبهه ایجاد میکند دیدن تفاوتهاست و زبان به وضوح پدیده اجتماعی و قراردادی است؛ مثلاً در زمان استالین بخشنامه میآمد که واژهای باید حذف شود. ولی اگر از این نتیجه بگیریم که هیچ زبان واقعی وجود ندارد، استدلال نادرستی است. فرض میکند در جهان یک زبان وجود دارد که بهترین زبان ممکن برای سخن گفتن درباره جهان است، با دیکشنری و گرامر، و زبانها را میشود براساس دوری و نزدیکی به آن تقسیم کرد؛ میگوید این حرف حالت تمثیل دارد و خیلی جدی نگیرند.
از دیدگاه دینی زبانی که واژه معادل «تواب» نداشته باشد زبان خوبی نیست؛ زبانی که کاشف حقیقت باشد باید اسماء الهی را داشته باشد و واژههای مربوط به انسان مثل ایمان، اسلام و عمل صالح، وگرنه مثل پارتیشن بدی است که واژهها قاطی میشوند. او میگوید در نگاه دینی اینگونه است و نزول کتاب آسمانی مانند قرآن عرضه کننده زبانی است که زبان مناسبی برای درک حقیقت است.
پرسشها دربارهٔ زبان بهتر و بدتر
یکی از حاضران میپرسد چرا واژه مهم است وقتی میشود واژهها را ترجمه کرد. او میگوید همه زبانها به هم قابل ترجمه هستند، ولی زبانی که واژهای مثل تواب ندارد مناسب نیست، مثل کدگذاری که انرژی زیادی میبرد؛ زبان خوب زبانی است که برای اسماء مهم الهی واژه دارد. به گفتهٔ او ایزوتسو در خدا و انسان در قرآن میگوید یک شبکهای از روابط بین واژگان وجود دارد که ذهنیت درست میکند، و مروت از واژگان اخلاقی عرب است که در قرآن نیامده و به نظر او واژه گمراه کنندهای است؛ دربارهٔ شجاعت هم که در قرآن نیامده میپرسد شجاعت یعنی چه.
یکی از حاضران میپرسد چرا لازم است یک زبان مرجع فرض کنیم. او میگوید همینکه بپذیرید زبانها میتوانند بهتر و بدتر از حقیقت حکایت کنند، میشود از بهترین زبان حرف زد؛ اصرار ندارد که زبانی یونیک باشد. ادعایش این است که زبان قرآن زبان خیلی خوبی برای حرف زدن دربارهٔ حقیقت و بهترین زبان برای توصیف جهان است، و میپذیرد که قراردادهای اجتماعی و معیشت در تعیین زبان مؤثرند.
وقتی میگوید توصیف جهان، منظورش چیزهای پیشپا افتاده و تکنولوژی نیست، بلکه خدا، انسان و سرنوشت کلی انسان؛ تا حدود زیادی توافق هست که کلیات آن ثابت است. اگر بهعنوان زیستشناس هم نگاه کند، انسان یک گونه ثابت است.
زبان قرآن و زبان ابراهیمی
در پاسخ به یکی از حاضران که از عربی بودن قرآن میگوید، او میگوید فرستادن پیامبران از اول این است که زبان را به بشر تعلیم بدهند. فکر میکند ابراهیم و فرزندانش بنیاسرائیل بانی زبان عبریاند، نه اینکه از صفر شروع کرده باشند، و زبانی میانشان به وجود آمد که تابع وحی بود؛ زبان عربی را همان زبان حضرت اسماعیل میداند و میگوید فرقش با عبری به اندازهٔ جابهجایی ر و ب است.
به گفتهٔ او زبانهای این منطقه با دخالت خداوند و پیامبران شکل گرفتند و مناسباند. زبان عربی اعوجاج پیدا کرده بود و قرآن واژههای الکی را حذف کرد و واژههایی را که معنایشان فراموش شده بود دوباره استعمال کرد. ادعای ایزوتسو، که او هم قبول دارد، این است که زبان قرآن عربی حجاز زمان نزول نیست؛ در زمان پیغمبر تقوا و اسلام معنایی را که در قرآن دارند نداشتند. میگوید نمیشود گفت که قرآن نمیتوانست به یونانی نازل شود، ولی عربی زبان مناسبی است برای اینکه خدا به آن تکلم کند.
زبان حجاب حقیقت
او میگوید هایدگر از فیلسوفهای قرن بیستم خیلی به زبان توجه کرده و به زبانهای کهن اهمیت میدهد؛ مثلاً ریشه واژه mathematics را در یونانی پیدا میکند. نمیخواهد بگوید هایدگر شبیه حرفهای او را زده است. فکر میکند دیدگاه دیگر این است که زمانی بشر رابطه مستقیمتری با حقیقت داشت و با پیشرفت تمدن زبان پیچیدهتر و مبهمتر شده و بشر نسبت به حقیقت حجاب پیدا کرده است.
به گفتهٔ او فیلسوف قرن بیستم مغرور است که کشف کرده زبان شیشه شفاف نیست، در حالی که نگاه دیگر این است که زبان در طول تاریخ آلوده شده و باید به فکر پالایش بود. در طول تاریخ آدمهایی همین حرفها را زدند: عرفایی در اروپا که بحث از زبان هستی میکردند، مسلمانها، و در قرن بیستم ریاضیدان بزرگی به نام برائور که گروهی برای پاکسازی زبان تشکیل داده بود.
واژهها، انسان و محدوده بحث
او میگوید این بحثها را در هفت-هشت جلسه گذشته اکثراً گفته بود و میخواست منسجم بگوید. تصور نشود که دربارهٔ واژههای قرآن فقط برای فهمیدن قرآن صحبت میکنند: هرچقدر واژهها و زبان قرآن را بفهمید به درک عمیقتری از جهان میرسید، و چون این واژهها دربارهٔ انساناند، وقتی خوب میفهمیدشان انسان را خوب درک میکنید.
یکی از حاضران میپرسد واژههای روزمره مثل غیرت را چقدر میشود انحرافی دانست. او میگوید کسی که پیش از نزول قرآن در فرهنگ عربی زندگی میکرد نمیتوانست بدون مروت و شجاعت حرف بزند، ولی اینها «واژههای چرندی» هستند، و به نظرش حذف واژهای مثل مروت میتواند تأثیر قاطعی در تغییر فرهنگ داشته باشد. کار زمان استالین هم ممکن است خندهدار به نظر برسد ولی از جهتی چیزی را میفهمیدند: واژهها بار معنایی و فرهنگی دارند و اثر ناخودآگاه میگذارند.
او میگوید این بحث ربطی به واژههای روزمره تکنولوژیک ندارد؛ مگر قرآن دربارهٔ کامپیوتر حرفی زده؟ دایرهای هست که اینجا مهم است: واژههایی دربارهٔ انسان، اخلاقی و فلسفی که جهانبینی را تعیین میکنند، و قرآن تعیین میکند آن محدوده کجاست. مثلاً زبانی که معادل «آیه» نداشته باشد کمی مشکل دارد و شاید واژههای انحرافی اطرافش ایجاد شده باشد. انواع نان مثل نان بربری در قرآن نیامده و به جهانبینی ربطی ندارد.
یکی از حاضران میگوید واژهای مثل «دلو» در قرآن هست ولی لازم نیست در جهانبینی بیاید، و بعد میگوید این معجزه بودن قرآن را زیر سؤال میبرد. او میگوید داستانها ممکن است واژههای غیرضروری داشته باشند، مثل سگ اصحاب کهف؛ معجزه بودن قرآن این است که چیزی مشابه آن نمیتوانید بیاورید. اگر کسی سوره یوسف را بیاورد و دلو را سطل کند، به معجزه بودن قرآن بیشتر اعتقاد پیدا میکنیم. میگوید اگر کسی بخواهد بگوید نام میوهها یا حیوانها در قرآن حتماً اهمیت خاصی دارد، توپ در زمین اوست و باید دلیل بیاورد.
حدیث، مروت و زبان فارسی
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ حدیثها و نهج البلاغه، او میگوید نگاه کردن به واژگان میتواند مبنای خوبی باشد: انتظار این است که واژگان احادیث مغایر با قرآن نباشد. اگر در حدیثی واژه مروت ببیند فکر میکند این را عرب ساخته است. تحقیقاتی که نشان میدهد متنی نمیتواند متن قرن دوم باشد، چون واژگان آن قرن ۴ است، به تصور او در حدیثشناسی ما انجام نشده است.
او میگوید مروت در مرکز اخلاق عربی است و یک بار هم در قرآن نیامده؛ هیچکس را در قرآن برای شجاعت یا مروت به معنای عربی جاهلی مدح نکرده، پس اینگونه میفهمیم که دنیای قرآن از نظر اخلاقی دنیای دیگری است. میگوید صددرصد نمیشود این نتیجه را گرفت ولی طبیعی است چنین نتیجهای بگیریم مگر اینکه کسی دلایل خاصی بیاورد. مروت را مردانگی و به شدت مردسالارانه میداند.
وقتی یکی از حاضران میگوید شاید قرآن فارسی نازل میشد یا فارسی هم فردوسی داشت، او میگوید خدا نمیخواست به فارسی نازل کند؛ میخواست در سلسله ابراهیمی نازل کند، بنابراین زبان نزدیک به زبان ابراهیمی است. با شوخی میگوید خداوند شاهنامه را به فارسی نازل کرده است، «نخندید»، آن هم با معنایی متفاوت.
او میگوید میخواهد تأکید کند بحث دربارهٔ واژگان قرآن کار زبانشناسی صرف نیست؛ گاهی واژهشناسی عمیقترین کاری است که میشود از نظر فرهنگی انجام داد، برای شناخت جهانبینی و انسانشناسی. پیشنهادی برای بررسی واژگان شناختی قرآن، مثل عقل، قلب و فؤاد، را به دلیل سختی قبول نکرده، ولی میگوید چنین تحقیقاتی تقریباً هیچجا نشده است. شاید مهمترین نکته در درک جهان قرآن وارد شدن به زبانی است که حقیقت را توصیف میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه