او میگوید این جلسه احتمالاً آخرین جلسهٔ واژگان است و بحثها از این پس گاهگداری ادامه پیدا میکند. نخست نکاتی از حرفهای جلسهٔ قبل دربارهٔ نگاه کلی به زبان و واژه و اهمیت دیدگاه فلسفی را میگوید، سپس دربارهٔ چند واژه با معنای مثبت بحث میکند و در آخر دربارهٔ معروف و منکر و امر به معروف و نهی از منکر نکاتی میآورد.
کلیات: وجود دارند یا ساختهٔ ذهناند؟
او میگوید به نظرش تصور عمومی امروز با آنچه در دیدگاه دینی دربارهٔ زبان میبینیم مخالف است. بحثی قدیمی هست که آیا کلیات وجود دارند. تصور عمومی این است که اشیا واقعاً وجود دارند ولی مفاهیم انتزاعی را ما میسازیم تا راحتتر حرف بزنیم. در مثال تپه، اگر تپه فقط مجموعهٔ اجزایش باشد، با جایگزین کردن سطل سطل خاک آن با خاک دیگر هم هنوز احساس میکنیم همان تپه است، و برای اینکه از چه حجمی به بعد خاک را تپه بنامیم تعریف روشنی هم نداریم. یک عده نتیجه میگیرند که این مفاهیم کلی واقعیت ندارند و فقط ابزار زبانیاند.
او مثال عدد دو را میآورد: دو سیب واقعیت دارد، ولی آیا چیزی در جهان هست که معادل خود عدد دو باشد؟ یک مشرب فلسفی میگوید عدد دو در عالمی وجود دارد که اعداد در آن زندگی میکنند. به گمان او اگر از دانشجویی که اهل فلسفه نیست بپرسند، عموماً میگوید وجود ندارد، و دیدگاه علمی متعارف، نه علم مدرن، ذهن را به این گرایش عادت میدهد که فقط اتمها و مولکولها وجود دارند. در جهان لاپلاسی فیزیک کلاسیک، تودهای از اتمها را تپه یا حتی حیوان مینامیم ولی آنچه واقعیت دارد خود اجزا است.
او حس میکند دیدگاه دینی چنین نگاهی به مفاهیم کلی ندارد و میگوید در فیزیک مدرن هم چنین دیدگاهی نیست. در مکانیک کوانتوم برخلاف فیزیک کلاسیک سیستم هویتی جدا از اجزایش دارد و میدانها هم در اواخر قرن نوزدهم بهعنوان اشیای جدید به رسمیت شناخته شدند. دربارهٔ اینتنگلمنت میگوید میان دو ذره، حتی این سوی دنیا و آن سوی دنیا، رابطهای واقعی هست که ذهنیت مکانیک کلاسیک را از بین میبرد؛ در جهان لاپلاسی با دانستن وضعیت و سرعت ذرات در یک لحظه همه چیز قابل پیشبینی است، ولی اینتنگلمنت میگوید رابطهای که صدها سال پیش پدید آمده میتواند بر سرنوشت ذره اثر بگذارد.
اینتنگلمنت و آنتولوژی در علم
یکی از حاضران میپرسد این روابط چیزی غیر از انرژی است. او میگوید یکی از نقطهضعفهای علم جدید حساسیت کم به آنتولوژی است: وقتی میگویند میدانها هستند، نمیپرسند جنس این میدانها چیست، و پس از نسبیت و رفتن مفهوم اتر هم پرسش را دنبال نکردند. به گفتهٔ او فیزیکدانها بیشتر به ساختن مدل و پیشگویی رفتار علاقه دارند تا درک ماهیت، و برای تکنولوژی لازم نیست حقیقت اینتنگلمنت را بدانند. او تأکید میکند که از ساینس دفاع نمیکند و این را نقطهضعف میداند، و میگوید فیزیکدانها جوابی برای جنس اینتنگلمنت ندارند.
زبان در ساختار هستی
او میگوید حرف جلسهٔ قبل این بود که زبان در ساختار هستی هست و ما آن را اختراع نکردهایم، مخصوصاً با دیدگاه قرآن که خدایی هست و خداوند اسمائی دارد. کسی که با نگاه علمی متعارف نگاه میکند، رحمت و مهربانی را انتزاع ذهن میداند؛ ولی در نگاه دینی رحمت از صفات خداوند است و خارج از دنیای انسان هم وجود دارد. اسماء الهی و این حالتها پایهٔ هستی هستند، یعنی اصیلترین چیزها، و ذرات یک جوری متأخر هستند. او اسم دیدگاه «فقط ذرات وجود دارند» را لاپلاسی میگذارد و میگوید آموزش علم هنوز فضای فکری قرن هجده و نوزده را آموزش میدهد.
حاضری میپرسد منظور این است که باران هست و مظهر رحمت خدا است. او پاسخ میدهد دیدگاه دینی برعکس است: خدا واقعاً صفت رحمت دارد و باران نتیجهٔ آن است. دنیا را مانند هرمی میداند که خداوند در رأس آن است، بعد اسماء الهی و عالم عقول و مجردات، و در کف آن اجسام که فیزیکدانها مطالعه میکنند. به نظر او اینتنگلمنت چیزی واقعی در مراحل بالاتر این هرم است و فیزیکدانها کمکم لایههای هرم را میبینند. او میگوید اگر این تعبیر درست باشد، شاید بشود نتیجه گرفت که میدانها و اینتنگلمنت از نظر خلقت بر جهان مادی و اتمها مقدماند.
مؤمن: تعریف یا آدرس؟
او آیهای را که ایزوتسو برای بحث دربارهٔ مؤمن انتخاب کرده میخواند، که مؤمنین کسانیاند که با یاد خدا دلهایشان میترسد و با تلاوت آیات ایمانشان زیاد میشود و بر پروردگارشان توکل میکنند. او عادتی ذهنی را نقد میکند: دنبال تعریف «اگر و فقط اگر» رفتن، مثلاً اینکه مؤمن کسی باشد که سه ویژگی را دارد. به نظر او انگار ایزوتسو هم چنین عادتی دارد، و آن را عادت بدی میداند که ریاضیدانها دارند و فیزیکدانها و مهندسها هم کموبیش به آن گرفتارند.
اگر مفهوم مؤمن واقعاً در جهان وجود داشته باشد، لازم نیست بر پایهٔ چیزهای دیگر قابل تعریف باشد. به گمان او همه ما مفهوم مؤمن، رحمت و تقوا را در درون خود میفهمیم و قرآن مانند آدرس دادن ما را به آن میرساند؛ او فکر میکند در قرآن عبارتی نمییابید که تعریف تقوا یا ایمان باشد. مؤمن به معنای کلی کسی است که به وجود خدا باور دارد و در همه لحظهها وجود خدا را حس میکند و با خدا زندگی میکند.
به گفتهٔ او مؤمن خدا را تا حدودی شناخته و عظمت و رحمت خدا را درک میکند و میداند خداوند در امور زندگی دخالت میکند. او میگوید ممکن است بوداییها به خدا اعتقاد داشته باشند ولی توکل به معنای قرآنی پیدا نکنند، چون مفهوم بودایی خدا انتزاعیتر است. فیلسوفی که واجبالوجود را اثبات کرده ولی «وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» دربارهٔ او صدق نمیکند، انگار هنوز خدا را به اندازهای که مؤمن باید بشناسد نشناخته است.
او به آیات اول سورهٔ مؤمنون اشاره میکند: نمیشود مؤمن نماز نخواند و نمیشود نماز بخواند و خاشع نباشد. این را تعریف مؤمن نمیداند، بلکه میگوید ایمان یک ویژگی درونی است که یک تظاهرات بیرونی دارد و اینها حتماً جزو تظاهرات بیرونی مؤمن هستند. به نظر او کلاً عادت بدی است که دنبال تعریفهای جامع و مانع بگردیم.
پرسشها دربارهٔ تعریف و صفات متضاد
حاضری میپرسد چرا نمیشود از این ویژگیها برای تشخیص مؤمن استفاده کرد. او پاسخ میدهد که میتوان گفت اگر این ویژگیها نباشد طرف مؤمن نیست، ولی این معادل مؤمن بودن نیست، چون تعریف همیشه «اگر و فقط اگر» است. ممکن است کسی همهٔ ویژگیهایی را که قرآن گذاشته داشته باشد و باز به حقیقت ایمان نرسیده باشد؛ اینها مانند شرایط لازماند ولی کافی نیستند.
او میگوید نمیشود دو صفت متضاد برای مؤمن گفت. به گفتهٔ او ایمان حقیقتی واقعی است و نمیتواند صفات متضاد داشته باشد، همانطور که خداوند نمیتواند؛ اگر مفهومی ذهنی بود شاید میشد آن را فازی دانست. حاضری میگوید خداوند هم غضب دارد هم رحمت. او میگوید متضاد یعنی چیزی را در یک آن و یک موضوع هم سبز و هم قرمز بگوییم، ولی رحمت و غضب در موقعیتهای مختلف است: اگر گناه انجام شده با غضب خدا روبهرو هستیم و اگر عبادت، با رحمت. او دربارهٔ آن بحث قبلی میگوید یک مقدار شک دارد.
معنای معروف و منکر
او میگوید چون امر به معروف و نهی از منکر بر مؤمنین واجب است و در قرآن هم به آن اشاره شده، موضوعی است که برای همه ما مطرح است. معروف در لغت یعنی شناختهشده و منکر یعنی ناشناخته. در آیهای که فرشتهها به صورت انسان بر ابراهیم ظاهر میشوند، ابراهیم میگوید شما «قوم منکرون» هستید، و به گفتهٔ او همه ما از آن میفهمیم که ناشناختهاید نه اینکه بد باشید. صرف دانستن معنای واژهٔ معروف و منکر هم به این معنا نیست که معنای امر به معروف و نهی از منکر را میفهمیم.
او برای معروف آیهای را خوب میداند که در آن رزق و پوشش «بِالْمَعْرُوفِ» آمده؛ او این را بیشتر مطابق عرف میفهمد، چون غذا و پوشش در جاهای مختلف دنیا و در هزار سال پیش با حالا فرق میکند. با این حال میگوید اینگونه هم نیست که هر چیزی عرف شد خوب باشد، و در معروف مفهوم خوب بودن یک جوری هست.
حاضری میگوید شاید غذای خوب وجود نداشته باشد ولی غذای بد هست. او میپرسد برای پدر و مادر چه واجب است: به آن سر دنیا بروند و گوشت پیدا کنند؟ نتیجه میگیرد که واژهٔ معروف در قرآن ترکیبی از مفهوم عرفی و خوب بودن است، نه هر عرفی؛ در آن خوب و بد مطلق در کار نیست و شاید فهمش خیلی راحت نباشد.
او به آیههایی اشاره میکند که معروف در طلاق و معاشرت آمده، مانند «عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ». احساس او این است که معروف نوعی خوبی نسبی است، شناختهشده به خوبی و شناختهشده به بدی. او میپرسد اگر معروف همان خوب و منکر همان بد بود، چرا دو واژهٔ جدید به کار رفته و چه فرقی با خوب و بد و با «سوء» دارند. به نظر او در ریشهٔ معروف و منکر مسئلهٔ شناخت است و مفهومی اجتماعی است که به شناختهشدن در جامعه ربط دارد نه بهطور مطلق.
امر به معروف و نهی از منکر
او میپرسد امر به معروف یعنی امر به چیزهای خوب است یا امر به چیزهایی که توافق هست خوباند. نگاهی را بازمیگوید که معروف را شناختهشده میداند: به مؤمنی که میداند نماز اول وقت خوب است ولی سستی میکند میتوان گفت «تو که میدانی». ولی برای جامعهای که حجاب در آن چیز خوبی شمرده نمیشود، میگوید باید اول آن را معروف کرد و بعد امر کرد. او این نگاه را چیزی میداند که جای بحث دارد.
او میگوید این تعبیر با این تعبیر عرفی شرعی که باید به واجبات امر و از حرامها نهی کرد منافات ندارد، چون در جامعهٔ ایمانی آنها در تعریف معروف و منکر میگنجند؛ بحث این است که اگر جامعه ایمانی نبود وظیفه چیست. به گمان او اگر معروف و منکر دقیقتر شود شاید معنای امر به معروف تعدیل شود: نخست باید معروفها را معروف کرد و دربارهٔ کارهای خوب بحث و تبلیغ کرد و بعد در جامعهای که میپذیرد امر و نهی کرد، نه اینکه خوب و بدی را که ما میدانیم با کتک تحمیل کنیم. او اضافه میکند که برای خودش هم جای سؤال است که تکلیف دقیق در هر مورد چیست، و فکر میکند جواب همه این است که مسیحی را امر به معروف نمیکنیم.
ابهام در معروف و منکر
او میگوید دربارهٔ چیزهایی که گفته برای خودش هم ابهام وجود دارد؛ معروف یک چیزی بین خوب بودن و عرف بودن است و هر چیزی که عرف است لزوماً درست نیست. او میگوید خود عبارت امر به معروف و نهی از منکر ابهامی دارد، چون از شناخت آمده و انگار به چیزی امر میکنیم که شناختهشده است. او فکر میکند ممکن است جامعه دربارهٔ هنجار خودش حتی اعمال زور کند و اشکالی هم نداشته باشد، و با دیدگاه امروزی ما خیلی مشروع است که جامعه دیدگاه عمومی را به اقلیت تحمیل کند.
او میگوید بحثهای واژگان بهطور متناوب ادامه پیدا میکند و فکر میکند اولین جلسهٔ بعد از عید دربارهٔ سورهٔ انفال باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه