در این جلسه مدل روانکاوانه مردسالاری در نسبت با سرمایهسالاری و پدرسالاری بسط داده میشود. تقابلهای دوتایی فرهنگ، چهار کارکرد یونگ و تعریف مردسالاری بهعنوان بههمخوردن تعادل مطرح میگردد. نقش زبان و واژگان مردانه در روشنایی مفاهیم فرهنگی بررسی میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه جلسه قبل در کلاس
این جلسه تقریباً حالوهوایی دارد شبیه وضعیتی که شاید کسی مدلی ساخته باشد و بخواهد از آن استفاده کند، آن را به کار ببرد یا برخی از نتایجش را بررسی کند.
مردسالاری ۲
توصیف مردسالاری بر پایهٔ یک مدل روانکاوانه را فکر میکنم جلسهٔ قبل ارائه کردم و تا حدودی سعی کردم طوری ارائه کنم که شبیه ارائهای باشد که از مفهوم سرمایهسالاری کردم؛ خوبی این آن است که روابط این دو راحتتر بیان و بررسی میشود.
سرمایهداری و پدرسالاری نتایج اجتماعی سرمایهسالاری و مردسالاری
نکتهٔ مهم در کل این بحثی که دربارهٔ سرمایهسالاری و مردسالاری میکنم این است که میل دارم میان مفهوم سرمایهسالاری و سرمایهداری، و میان مردسالاری و چیزی که میتوان اسمش را پدرسالاری گذاشت، فرق بگذارم. تصور من این است که سرمایهداری و پدرسالاری بروز اجتماعی سرمایهسالاری و مردسالاری در عرصهٔ اجتماع و روابط بین آدمهاست و خودِ سرمایهسالاری یا مردسالاری چیزهای عمیقتریاند که در فرهنگ ما جا گرفتهاند و این عوارض را خودبهخود همراه دارند.
وقتی دربارهٔ سرمایهداری صحبت میکنید و با آن مخالفت میکنید، بیشتر آنچه مدنظر است این است که در جامعه عدهای سرمایه را به خود اختصاص دادهاند و به عدهای دیگر نرسیده است. انگار عمق مطلب این است که حتی اگر این سرمایه بهطور مساوی بین مردم تقسیم شود، توجه تاموتومان مردم به سرمایه و تولید کالا و — نمیدانم چه میگویند — افزایش درآمد سرانهٔ کشور، خودش ایراد دارد. سرمایهسالاری یعنی توجه بیش از اندازه به همین کارهایی که در یک نظام تولید انجام میشود و اینکه همهچیز بهطور آزاد تولید شود، در بازاری عرضه شود و تبلیغات برای کالا آزاد باشد. در کشوری مثل ایران بهراحتی قوانینی تصویب میشود که چیزهایی را ممنوع کند، برخلاف مثلاً آمریکا که اصولاً بهراحتی نمیتوان در آن ممنوعیت ایجاد کرد؛ برای نظارت بر چیزی طبق ضوابطی هیئت نظارت گذاشته میشود، ولی من نشنیدهام دربارهٔ تبلیغات محدودیتی گذاشته باشند که مثلاً تبلیغ باید راست باشد یا ذهن مردم را منحرف نکند. یکی از ویژگیهای نظام سرمایهداری متأخر همین نقش بسیار عمدهٔ تبلیغات است، برای اینکه برای کالای خود بازار تولید کنند؛ پیش از آنکه کالا را عرضه کنند، با نوعی منحرفکردن ذهن مردم سعی میکنند برای کالای خود در فرهنگ مردم جا باز کنند.
مسئله این است که ما با چیزهایی عمیقتر از سرمایهداری و پدرسالاری، یا مردسالاری به معنای متعارفش، روبهروییم؛ اینها پدیدههای فرهنگی خیلی عمیقتریاند که ریشهای در مسائل روانی انسان دارند. فکر میکنم این ویژگیِ مهمِ نوع ارائهٔ من در این جلسات مربوط به سرمایهسالاری و مردسالاری بوده و میل دارم روی آن تأکید کنم. وقتی اینگونه نگاه میکنید، اصلاً نمیتوان گفت ایدههایی مثل سوسیالیسم یا کمونیسم ضد سرمایهسالاریاند؛ ممکن است ضد سرمایهداری باشند، یعنی دنبال آن باشند که جامعه به جامعهای تبدیل شود که در آن طبقات به آن صورت وجود نداشته باشد. ولی عملاً میتوان گفت — همانگونه که الان متعارف شده — یک نظام سوسیالیستی نوعی سرمایهسالاری دولتی است. دولتی مرکزی وجود دارد، مثلاً شوروی، و الان چین نمونهٔ چنین چیزی است. سرمایهدار به آن معنا که در آمریکا با آن آزادی عمل وجود دارد در چین وجود ندارد، ولی دولت خودش آن مراسم سرمایهسالاری را انجام میدهد؛ انگار سرمایهدار بسیار بزرگی آگاهانه دائماً تنظیم میکند و همهٔ مردم را بسته به دوری و نزدیکیشان به مرکز فعالیتهای دولت میتوان سرمایهدار یا کارگر حساب کرد؛ مثلاً افراد حزبی در رأس مدیریتاند و آدمهایی هم هستند که بهطرز فجیعی استثمار میشوند.
حتی اگر این پدیدههای شبیه سرمایهداری هم وجود نداشته باشند، جامعهای را فرض کنید که همهٔ آدمهایش با هم مساویاند ولی از صبح تا شب فقط کالا تولید و مصرف میکنند؛ این چیزی فراتر از سرمایهسالاری نیست، مگر اینکه بگویید طبق ضوابطی به بعضی از کالاها ارجحیت داده میشود. آنچه ضد سرمایهسالاری است این است که نوعی فرهنگ به وجود بیاید که هر کالایی با هر تبلیغی قابل عرضه نباشد؛ یعنی آن تأثیرهای منفیای که یک نظام آزاد تولید و مصرف بر ذهن و فرهنگ جامعه میگذارد مهار شود. مثلاً فرض کنید هنر. تولید اشیاء یک چیز است و تولید کالای هنری چیز دیگری است. نظام سرمایهسالار کارش به جایی میرسد که به هنر و آثار هنری عیناً مثل کالایی نگاه میکند که قرار است در بازار عرضه شود؛ هیچ فرقی نمیبینید: همانطور که بازاریابی میکنند که مثلاً یک شکلات چند متقاضی دارد، چگونه میشود حجم تولید را زیاد یا کم کرد و چطور میشود انبارداری کرد، هنر هم همین وضع را دارد: چه فیلمهایی اگر تولید شوند متقاضی بیشتری دارند و چه نوع موسیقی. اینکه این موسیقی محتوا دارد یا آن فیلم تأثیر مثبتی بر آدمها میگذارد اصلاً اهمیتی داده نمیشود. دربارهٔ بازیهای کامپیوتری از صبح تا شب میشنوید که پژوهشگران آکادمیک روانشناسی مدام آمار میدهند و مقاله مینویسند که این بازیها بر ذهن بچهها تأثیرات مخرب میگذارد. در یک نظام سرمایهسالار بهراحتی نمیتوان ممنوعیت ایجاد کرد. هرچه ممنوعیتها کمتر باشد، یعنی انگار سرمایه است که تصمیم میگیرد، نه آدمها. ما کارگزارانی هستیم که در نظام کار میکنیم، تولید میکنیم و مصرف میکنیم و آنچه در واقع انگار نظام را اداره میکند موجودی انتزاعی به اسم سرمایه است که میخواهد خودش را بازتولید کند و مدام زیاد شود. هرچه نظام یک کشور به این وضعیت نزدیکتر شده باشد سرمایهسالارتر است و هرچه دورتر باشد از سرمایهسالاری دور شده است.
سرمایهسالاری projection روی محور عمودی نیازها و مردسالاری projection روی محور افقی تقابلهای دودویی
به هر حال در نظام سرمایهسالار فرقی میان حیطهٔ فرهنگ و حیطهٔ مثلاً تولید مواد خوراکی گذاشته نمیشود و مشکل دقیقاً همین است؛ چون آنچه میتواند تولید کند و در بازار عرضه کند مربوط به لایههای پایین هرم نیازهاست، خودبهخود آدمها را در لایههای پایین آن هرم دچار فیکساسیون میکند، دچار آن میکند که نوعی اورستریت شوند. مثل آدمی که بیش از اندازه غذا بخورد یا بیش از اندازه به مسائل جنسی توجه کند و اختلالی در رشدش به وجود بیاید؛ دقیقاً همین اتفاق در نظام سرمایهسالاری افتاده است. شما الان میتوانید بهوضوح این عوارض چنین وضعیتی را حتی در مسائل جسمی مردم ببینید، چه برسد به فرهنگ. از آن طرف، مردسالاری؛ تلاش من این است که فرم ارائهٔ این دو مفهوم شبیه هم باشد، به دلیلی که جلوتر بیشتر دربارهاش بحث میکنیم. امروز فرض را بر این میگذارم که برخلاف جلسهٔ قبل، دستکم یک آشنایی مقدماتی با مفهوم یونگی وجود دارد، چون قرار بود این جلسات دربارهٔ کاربردهای مدل روانکاوی یونگ باشد. سرمایهسالاری اینگونه ارائه میشود: انگار همهٔ نیازها بهطور غیرواقعی روی پایینترین لایهٔ هرم نیازها project میشوند؛ بنابراین نوعی projection یا shift دادن در ذات سرمایهسالاری وجود دارد. مردسالاری را هم سعی کردم طوری ارائه کنم که نوعی تقابلهای دودویی در جهان وجود دارد که زن و مرد هم جزو این تقابلها هستند. لزوماً اینگونه نیست که این تقابلها ذهنی باشند، هرچند ذهنیبودن یا عینیبودنشان در بحث من چندان تفاوتی نمیکند. مردسالاری یعنی project شدن همهٔ ارزشها به سمتِ مربوط به مردها؛ مثلاً اگر فعالبودن یا تأثیرگذاری به مرد داده شود. هرچه مردانه است واجد ارزش است و هرچه زنانه است فاقد ارزش. معنای مردسالاری را میتوان شبیه سرمایهسالاری ارائه کرد: انگار نوعی نظام ارزشی shift پیدا میکند یا project میشود؛ اگر ارزشها را بالا و پایین و چپ و راست در نظر بگیریم، سرمایهداری میشود project کردن به پایین و مردسالاری project کردن به سمت راست. بنابراین نظام سرمایهدارِ مردسالارِ ما را در گوشهٔ پایین سمت راست فشار میدهد و برای همین است که داریم له میشویم؛ چون به گوشهای رسیدهایم و همانجا گیر کردهایم. تأکید من بر این نظر است که آنچه میگویم فکر میکنم نوعی لایهٔ عمیقتر از تحلیلهای اجتماعی متعارف دربارهٔ سرمایهداری و مردسالاری است.
جامعهشناسی باید بر اساس روانکاوی باشد
امروز سعی میکنم اشارههایی کنم به اینکه چرا بررسیهایی که در جامعهشناسی یا کلاً علوم انسانی انجام میشود بر یک مدل روانی از انسان استوار نمیشود؛ عموماً جامعهشناسها خودشان را مقید نمیکنند که از مدلی برای انسان استفاده کنند. در پرانتز — اگرچه چندان مربوط به بحث امروز نیست — اوج این رویکرد تئوریای است که به آن تئوری سیستمها میگویند. در تئوری سیستمها اصلاً هیچ ویژگیای از موجودات انسانی بهعنوان موجودی که نوعی مکانیسمهای روانی خاص دارد انگار باقی نمیگذارند و سعی میکنند آن را حذف کنند؛ مجموعهای از عاملها وجود دارد و سعی میکنند با حداقل توصیفِ این عاملها، جامعه را بهعنوان یک سیستم تحلیل کنند. ممکن است در تحلیلهای خیلی کلی، همانطور که در مدلهای علمی احتمالاً دیدهاید، صرفنظر کردن از بعضی ویژگیها برای دیدن یک ویژگی بسیار کلی جامعه به درد بخورد؛ ولی معمولاً این تئوریها کاربردهای بسیار محدودی دارند و نمیتوان زیادشان را بسط داد. از این نوع ارائه دو نکته دارم: یکی اینکه تحلیلی که میکنم فکر میکنم عمیقتر از آن تحلیل متعارف جامعهشناسان است؛ ارتباط برقرار کردن میان جامعهشناسی و روانشناسی بسیار مهم است و با رشد علوم انسانی، اینگونه تحلیلها کمکم جا باز میکنند، به این دلیل که شاید نوعی پیشرفت در علوم انسانی در جریان است که میان دیسیپلینهای متمایز آن بتوان رابطههایی برقرار کرد. من مرتب تکرار میکنم: عقیدهٔ شخصی من این است که هیچ علم انسانی که مدلی برای انسان ارائه نکند ارزش علمی ندارد.
نمیدانم؛ برداشتن موجودات بهصورت عاملها و توصیف یک سیستم چقدر بتواند آثار اندکی داشته باشد. علوم انسانی خوب، از نقد فرهنگی گرفته تا نقد هنر و نقدهای اجتماعی و سیاسی، همه باید بر معیارهایی استوار باشند که بر اساس مدلی از انسان در یک مکتب روانکاوانه به دست میآیند. فکر میکنم تمام علوم انسانی اینطور است: بهطور پنهان، هر آدمی در علوم انسانی که اظهارنظر میکند مدلی از انسان در ذهن دارد؛ فقط ممکن است آن مدل چندان خودآگاهانه نباشد و جزئیاتش بیان نشود. بنابراین حسن اینگونه تحلیل کردن این است که مسائلی را که مربوط به جامعهشناسی یا شاید حتی فلسفهٔ سیاسی است به مدلهای روانکاوانه برمیگردانیم و این از نظر من نوعی پیشرفت است. از لحاظ کاربردی هم این حسن را دارد که وقتی مردسالاری و سرمایهسالاری را در لایههای عمیقتری بررسی میکنید و آنها را نوعی انحراف در فرهنگ یا جامعه میبینید، در اندیشهٔ درمان میتوانید درمانهای عمیقتری پیشنهاد کنید. مثلاً اگر بخواهیم از تشبیهی استفاده کنیم، در پزشکی دو نوع درمان مطرح است — احتمالاً دانشجوی پزشکی نیستید ولی شاید این اصطلاح را شنیده باشید — فکر میکنم میگویند درمانهای علامتی و درمانهای علتی. فکر میکنم اینطور میگویند. درمان علامتی چنین است: مثلاً سرفه میکنید و ریهتان دچار التهاب شده؛ دارویی تجویز میشود که این التهاب و آثارش را از بین ببرد بدون اینکه فکر کنید از کجا آمده. آسم را در نظر بگیرید؛ معمولاً برای تخفیف آسم اسپریهایی مصرف میکنند که حالت بیحسکننده دارد. آسم علتی دارد که فعلاً خیلی شناختهشده نیست؛ یعنی نمیتوانیم آسم را درمان کنیم. این درمانهای موقت مثل خوردن مسکن است: مشکلی در بدن این شخص وجود دارد، دچار درد شده، نمیتوانم آن درد را برطرف کنم و نمیتوانم علت درد را برطرف کنم، ولی میتوانم کاری کنم که آدم درد نکشد؛ در واقع در یک سطح جلوتر با علامتهایی که ظاهر شدهاند مبارزه میکنم. درمان علتی چنین است: مثلاً عفونتی در بدن هست که مشکلاتی به وجود آورده؛ سعی میکنم آن عفونت را از بین ببرم؛ درد از بین میرود و همهچیزهای دیگر هم. هرچه عمیقتر به عللی که مشکلاتی به وجود آوردهاند نگاه کنیم و در لایههای عمیقتر تحلیل بهتری داشته باشیم، در درمان میتوانیم درمانهای عمیقتری ارائه دهیم.
در هر دو مورد سرمایهسالاری و مردسالاری، نوع نگاهی که با این چشمانداز دربارهٔ درمان به دست میآید تفاوت عمدهای دارد با اینکه بخواهید به سرمایهداری، یا پدرسالاری و مردسالاری به معنای متعارف حمله کنید. وقتی سرمایهداری را هدف میگیرید بهعنوان چیزی که باید از بین برود، واقعاً کاری که میکنید این است که مثلاً به کارگرها توصیه میکنید با هم متحد شوند علیه سرمایهدارها؛ یعنی تضاد درونی اجتماع را انگار نه بهعنوان علامت، بلکه بهعنوان علت در نظر میگیرید و اصلاً فکر نمیکنید که چرا اینطور شده، چرا مثلاً جامعه دوقطبی شده. میگویید این وضعیت پیش آمده، این وضعیت نامطلوب است، آن اکثریتِ محروم حمله کند و آن اقلیتِ برخوردار از قدرت اجتماعی را به زیر بکشد و مثلاً جامعهٔ بهتری بسازد. درمانهای علامتی پزشکی هم معمولاً همینطورند و عوارض منفی زیادی هم دارند؛ مثلاً مسکنی که مصرف میکنید کاری میکند شبیه اینکه دستهای از گیرندههای مغزتان را موقتاً از کار بیندازد؛ بخشی از سیستمهای درون بدن از کار میافتد تا درد حس نشود. داروی بیحسیای که برای آسم مصرف میشود مطمئناً مضر است؛ اما اگر کسی از آسم خفه میشود، بهتر است این ضرر را تحمل کند. ولی درمانهای علتی معمولاً چنیناند که چون به ریشهها میرسید، ممکن است بتوانید نوع درمانی ارائه کنید که آثار منفی نداشته باشد.
فکر میکنم نمونهٔ مشخصش در مقابل سرمایهداری این است که تجویزی که برای درمانش انجام میشود تشدید تضاد طبقاتی است و اینکه طبقهای علیه طبقهٔ دیگری شروع کند؛ در حالی که سرمایهسالاری اصلاً ربطی به این موضوع ندارد. اگر شما به لایهٔ پایینتری رفته باشید و این را به منشأیی روانی مربوط کرده باشید، فکر میکنم باید هم سرمایهدارها و هم کارگرها را بسیج کنید علیه انحرافی که در جامعهٔ بشری و در فرهنگ به وجود آمده و به اندازهٔ کافی به هر دو طرف، کارگر و سرمایهدار، لطمه میزند. دقیقاً مسئلهٔ مردسالاری هم بهشدت همینطور است. اگر پدرسالاری، یعنی استیلای ظاهری مرد بر زن، را مشکل اصلی در نظر بگیرید، احتمالاً توصیهتان این است که زنها شورش کنند یا — نمیدانم — کارهایی دیگر بکنند، اجتماعی تشکیل دهند، مبارزهٔ سیاسی کنند، و انگار حس میکنند علیه مردان میجنگند. بنابراین آن گسیختگیای که ظاهراً به وجود آمده تشدید میشود، به این امید که وضع آنهایی که در واقع تحت استیلا هستند بهتر شود. ولی همانطور که جنگ میان کارگر و سرمایهدار اجتماع را بیشتر دچار گسیختگی میکند و این تضادها تشدید میشوند، این تضاد — بدتر از آن جنگ، میان زن و مرد — به هر دو آسیب میرساند. اگر به مردسالاری فرهنگیتر و عمیقتر نگاه کنید، بهعنوان پدیدهای روانی که کل بشر گرفتار آن شده، آنوقت احساس میکنید که زن و مرد هر دو گرفتار پدیدهای به نام مردسالاریاند که به ضرر هر دویشان است و طبعاً درمانش این است که هر دو علیه این نظامِ حاکم حرکتی انجام دهند؛ دیگر زنان احساس نمیکنند علیه مردان میجنگند، بلکه علیه نظام مردسالاری میجنگند. مردان هم احساس خطر نمیکنند؛ فکر میکنم اگر مردان خوب بفهمند که چه بلایی سر خودشان آمده، آنوقت احتمالاً همگام با زنان میشوند برای اینکه دنیای بهتری ایجاد کنند. به هر حال احساس میکنم عمیقتر شدن این تحلیلها میتواند راهحلهای بهتری پیشنهاد کند، ولی شاید نه چندان عملی؛ چون عملی میشود وقتی همهٔ مردم صاحب فکر و فرهنگ باشند و مثلاً کمی کتاب بخوانند و با این مفاهیم آشنا شوند که واقعیت اینگونه نیست. میتوانید به کارگرها بگویید مثلاً نیمهشب از خانه بیرون نیایید، ولی نمیتوانید راحت به مردان بگویید ببینید پدیدهٔ مردسالاری چقدر شوم است، مثلاً تعادل binary oppositionها را — نمیدانم — به هم زده، حالا تو کاری بکن. فکر میکنم کمی غیرعملی است و شاید کسانی که دربارهٔ سرمایهداری یا مردسالاری تجویزهایی تضادبرانگیز میکنند، به این دلیل چنین میکنند که عملگرا و پراگماتیستاند و میخواهند به هر حال اتفاقی بیفتد.
این یک نکته بود. سعی میکنم بگویم نسبت به تحلیلهای متعارفی که معمولاً میشنوید، اینگونه نگاهکردن از نظر محتوا چه محسناتی دارد؛ و روی این هم بهعنوان نکتهٔ دوم دوباره تأکید میکنم که شبیهشدن فرم بیانِ این مشکل از نظر بیان تئوریک محسناتی دارد. من مدلی از پدیدههای روانی را که قبلاً مدل شده برمیدارم و میگویم هر دوی اینها یک کار انجام میدهند، مثلاً نوعی projection انجام میدهند؛ آنوقت میتوان تحلیلهای خوبی کرد که حتی شاید کمی مایهٔ ریاضی هم بگیرد، و برای ما که اینجا هستیم میتواند نکتهٔ مثبت مهمی باشد. فرم مشترک در توصیف خودبهخود باعث میشود به ظرافتها و شباهتهایی که میان این دو پدیده وجود دارد عمیقتر پی ببریم. بهطور کلی میتوانم بگویم بحث دربارهٔ سرمایهداری و بحث دربارهٔ مردسالاری دو بحثِ مهمِ جامعهشناسی و فلسفهٔ سیاسیاند که ظاهراً کاملاً مستقل از هم به وجود آمدند و رشد کردند. هر دو دستکم حدود ۲۰۰ سال سابقه دارند و بهنظر نمیرسد در آغاز چندان به هم ربط داده میشدند؛ ولی بعد از مدتی بهطور طبیعی حرف از این شد که مشکل ما نظام سرمایهداری نیست یا نظام مردسالار نیست، بلکه چیزی کلی است تحت عنوان نظام سرمایهداری مردسالار. بیانی که من استفاده میکنم و این شباهت در فرم بیان، از نظر تئوریک توجیه میکند که چگونه این دو مفهوم در «نظام سرمایهداری مردسالار» به معنای واقعی کلمه با هم تلفیق میشوند. اینها دو پدیدهٔ جدا نیستند که صرفاً همزمان با هم شده باشند؛ وقتی مدلی داشته باشید که بتواند این دو را طوری بیان کند که فرم مشابهی داشته باشند و بیانتان به منشأهایی نزدیک به هم برسد، آنوقت میتوانید رابطهٔ اینها را بهتر بفهمید. مثلاً در نظام سرمایهداری، مستقل از بحثهای مربوط به مردسالاری، این بحثها چند دهه است پیش آمده — شاید از زمان میان جنگ جهانی اول و دوم؛ من چند بار تکرار کردهام که شاید اولین کسی که به این نکات توجه کرده آنتونیو گرامشی بوده. بعداً در دهههای ۶۰ و ۷۰ تمام بحثها بهشدت به این سمت رفت که آثار فرهنگی را مطالعه کنند، مثلاً هژمونی فرهنگی را مطالعه کنند. این روندِ رفتن نظام سرمایهداری از نوعی تسلط پلیسی به نوعی نظام تحمیق فرهنگی — استفاده از هژمونی فرهنگی، استفاده از رسانهها، هنر و همهٔ ابعاد فرهنگ برای حفظ خود و حفظ نظام — را که در نظام سرمایهداری میبینید، میتوانید بگویید بهطور معادل در مردسالاری هم میبینید؛ خیلی چیزها را میتوان بهطور موازی بررسی کرد و شاید به بعضی از اینها اشاره کنم. در هر دو میبینید که فشار انگار از جسم روی ذهن و روح میآید و از طبیعت به فرهنگ منتقل میشود. در مورد مردسالاری، اگر ۲۰۰ سال قبل فشار روی زنها بود، الان نمیتوانید بگویید فشار روی زنهاست؛ فشار روی زنانگی است. خود زن احساس نمیکند که شلاق در دست کسی است یا پای او را بهزور میبندند، ولی از لحاظ فرهنگی فشار به هویت زن آمده است. دقیقاً دربارهٔ سرمایهسالاری هم چنین وضعیتی هست: در خیلی از نظامهای سرمایهسالار شلاقی در کار نیست، همهچیز خیلی خوب به نظر میرسد و در ظاهر روابط مسالمتآمیز است، ولی از نظر فرهنگی آن گرفتاریِ مصرف کالا و گیر کردن در یک نظام تولید و مصرف بیمعنا بهشدت وجود دارد و همه در آن گرفتارند. شاید یکی دیگر از شباهتها این باشد: ۲۰۰ سال قبل شاید میشد گفت مردان در رقابت با زنان پیروز شدهاند و بدبختی هنوز به سراغ خود مردان نیامده — در ظاهر حداقل مرد میتوانست احساس پیروزی کند، هرچند فکر میکنم آن موقع هم اصلاً چنین اتفاقی نمیافتاد. فکر نمیکنم در نظام مردسالار فعلی مردان خیلی احساس پیروزی کنند؛ همانطور که زنها تحت فشار هستند، مردان هم به خیلی چیزهایی که میخواهند نمیرسند و به نیازهای سطحی خودشان پاسخ میدهند. در نظام سرمایهداری هم همینطور است: ۲۰۰ سال قبل کاملاً سرمایهدار نوعی احساس پیروزی میکرد، ولی الان مشکلات بهنظر میرسد برای همه هست؛ ولی الان مشکلات بهنظر میرسد برای همه هست.
الان وقتی از نظام سرمایهسالار انتقاد میشود و به مسائل فرهنگی اشاره میکنند، چیزی که خیلی شاخصتر مورد توجه روشنفکرها بوده — مثلاً گیر کردن در زندگی بیمعنایی که از نظر روانی به همه فشار میآورد — مطرح است. من فکر نمیکنم زندگی سرمایهداران معنیدارتر از زندگی کارگرها باشد. آسیبی که این نظام وارد میکند متعادلتر میشود، به همهٔ آدمها میرسد و وضوحش بیشتر میشود که هم نظام سرمایهسالار و هم نظام مردسالار ضد بشر است، نه ضد زن و ضد کارگر. دقت میکنید؟ اینگونه تحلیلها این حسن را دارند که ما این دو نظام را به منشأیی نسبتاً مشترک با فرمی مشترک تحویل میدهیم و بعد میتوانیم دربارهٔ شباهتها و تفاوتهایشان صحبت کنیم. تفاوتهای ذاتی هم میان این دو پدیده هست که وقتی مدلی اینها را خوب بیان کند، طبعاً آنها هم روشن میشوند.
مدل فمینیسم مبتنی بر تفاوت
خیلی خلاصه بگویم — و این را فراموش نکنید که مبناهایی گذاشتهایم برای درستکردن یک مدل و به دست آوردن بیانی از مردسالاری؛ اساسش یکی این بود که فرض کردیم به اندازهٔ کافی شواهد وجود دارد، ولی میخواهیم این را مثل اصل موضوع بپذیریم که اختلاف میان زن و مرد ذاتی است و تا حد ممکن هم خودمان را آزاد بگذاریم که فرض کنیم این اختلافها خیلی عمیقاند. این مدلی که اینجا دربارهاش صحبت میکنم — حالا میشود اسمش را گذاشت مثلاً فمینیسم مبتنی بر تفاوت، یا رادیکال فمینیسم، یا یونگیین فمینیسم، هر چه بخواهید — در مقابل نوعی فمینیسم است که فمینیسم مبتنی بر تشابه است و شاید بعداً بتوانم از آن انتقادهایی به نفع این نگاه فمینیستیای که ارائه میکنم بکنم؛ ولی فعلاً کاری به آن نداریم. این نگاه شدیداً مبتنی بر جدیگرفتن تفاوتهاست. تفاوتها در زیستشناسی هست، در روانشناسی زن و مرد هست و هر جا را نگاه کنید تا حد زیادی این اختلافها را میبینید؛ و اینها عارضشده از طریق فرهنگ نیستند. در فمینیسم مبتنی بر تشابه فرض بر این است که تا حد ممکن، تا جایی که میشود، فرض کنیم این دو موجود شبیه هماند و بعد هر اختلاف رفتار و جایگاه اجتماعی را که میبینیم بگوییم فرهنگ و نظام اجتماعی به وجود آورده؛ اگر مثلاً زنها در طول تاریخ چنین رفتار کردهاند، نوعی فرهنگ یا نظام اجتماعی مجبورشان کرده که چنین رفتار کنند؛ و آنها همهچیز را برعکسِ این طرف تحلیل میکنند — شاید من موازی به آن تحلیلها اشاره کرده باشم. مهم است که این را روشن بگوییم: مبنای مهم این نوع نگاه این است که ما زن و مرد و تفاوتهایشان را جدی میگیریم؛ و نکتهٔ دوم اینکه جنسیت را بهصورت انحراف میبینیم؛ انگار پدیدهای است که باید جبران شود.
جلسهٔ قبل وقت نسبتاً زیادی گذاشتم که این دو را بیان کنم، بگویم مبنای زیستشناختیاش چیست، از نظر روانشناسی از کجا میآید، یا شواهدی بیاورم؛ الان دیگر این کار را نمیکنم. کاری که برای بسط این حرفها میشود کرد این است که این دو اصل موضوع را تا حد ممکن شواهد خوبی پیدا کنید. سعی کردم شواهدی از وضعیت فعلی نوروساینس و — نمیدانم — سایکولوژی و امثال آن بیاورم، ولی هیچ تلاشی برای اثبات کردنشان نمیکنم؛ مدلم را بیان میکنم. فقط میخواهم بگویم اینها فرضهای معقولیاند؛ فکر کنم برای بیان مدل کافی است. آن نکتهٔ مهم که جنسیت مثل عدم تعادل است — که نوعی برمیگردد به ایدههای یونگ دربارهٔ آنیما و آنیموس — اینکه همهٔ آدمها، هم مرد هم زن، در درون خودشان جنس مخالفشان را انگار دارند ولی در حالتی رشدنیافته؛ این عدم تعادل یعنی همین. انگار — و مثلاً جنینشناسی این را تأیید میکند — همهٔ انسانها از وضعیت بدون جنسیت شروع میکنند، بعد از جایی انگار این دو شاخه جدا میشوند، تعادل هورمونی بدنشان به هم میخورد، به سمت مردانه یا زنانهبودن اعضای جنسی ایجاد میشود؛ و این عدم تعادل از قدیم هم، در باستانیترین افکاری که دربارهٔ زن و مرد هست، همینطور است: انگار دو موجود که موقعی با هم بودند و بعد جدا شدند، و به همین دلیل میل دارند دوباره به هم لینک پیدا کنند و رابطهای برقرار کنند. این بخش عمدهٔ مدلی است که بیان میکنم و فکر میکنم ذاتیِ همین چیز است: جدیگرفتن تفاوتها و این دوگانههای موجود، بهاضافهٔ اینکه جدیگرفتن یعنی ذاتیگرفتنشان؛ یعنی اینگونه نیست که کسی اینها را ایجاد کرده باشد. این تفاوتها در زیستشناسی و روانشناسی بهطور واقعی وجود دارند و اینگونه نیست که وضعیتی ایجاد شده باشد که این دو موجود احساس تعادل کنند. واقعاً همین تصور را داشته باشید: انگار موجودی را دو نصف کردهاید و حالا میل دارد دوباره به هم برسد. اولاً دو نصف شده — این را جدی بگیرید که دو نصف شده — بعد هم میخواهد برگردد و حالت عدم تعادل دارد؛ یعنی تا وقتی آن نیمهٔ رشدنیافتهٔ خودش را رشد ندهد به حالت استیبل نمیرسد. اینها را جدی بگیرید؛ اساس این مدل این است که ما به انسان و به موضوع جنسیت اینگونه نگاه کنیم. مدل دیگر میگوید نه، تفاوتها جدی نیستند و هرچه در رفتارها میبینید که مشکلدار است، مثلاً اختلاف با همدیگر، چیزهای سطحیای است که اگر فرهنگ را عوض کنیم زنها میشوند مثل مردان؛ مثلاً میتوانند وزنهبرداری کنند، شاید، نمیدانم. فکر میکنم در فعالیتهای اجتماعی هم این مشابهگرفتنِ خیلی چیزها همچنان متداول است. به هر حال دهههای اخیر خیلی تئوریپردازی بر اساس تفاوت انجام شده و شخصاً احساسم این است که در این نوع بررسی نگاه عمیقتری هست.
من مقداری هم این مفهوم را بسط دادهام. هرچند خیلی لازم نیست، ولی بهعنوان اصلی که معمولاً بر آن پریم میگذارند — جزو مدل نیست، ولی خودم میل دارم بیانش کنم چون فکر میکنم درست است — این است که ما یک دوگانهٔ جهانی بیرون از بشر داریم که زن و مرد هم در آن قرار میگیرند. منظورم را میدانید؛ مثلاً دوگانهای در عالم طبیعت مثل جذب و دفع؛ هر جا که نگاه کنید نوعی دوقطبی میبینید که در این دوگانهٔ کلیِ موجود در طبیعت، زن و مرد هم بهنوعی در همان دوگانه قرار میگیرند. اینگونه نیست که منشأ این تقابلهای دودویی — این اصطلاح را مرتب از این به بعد استفاده میکنم؛ ترجمهٔ binary opposites یا binary opposition که جزو موضوعهای مورد علاقهٔ فیلسوفان دهههای اخیر بوده — زاییدهٔ تصور ما باشد؛ این تقابلهای دودویی در جهان وجود دارند. دقت میکنید؟ این دیدگاه باز فکر میکنم موضوع را عمیقتر میکند. من به این دلیل به این دیدگاه علاقهمندم که فکر میکنم باید توضیحی داشته باشیم که اصلاً چرا جنسیت به وجود آمده است. نظریهٔ تکامل توضیح خوبی ندارد که چرا مثلاً موجودات دوجنسی به وجود آمدند؛ تولیدمثل با یک جنس هم ممکن بود — در موجودات ابتدایی یک جنس بود و تولیدمثل میکرد. میگویند تا اینجا را میشود توجیه کرد که یکی نباشد و بیشتر باشد؛ ولی اینکه چرا به دو تا رسیده و متوقف شده است — مثلاً میگویند اگر تکاملی نگاه کنید وقتی دو جنس وجود دارد، ریکامبینیشن و — نمیدانم — مخلوطشدن ژنها و فراهمشدن امکان بهوجودآمدن موجودات عالیتر به نوعی راحتتر فراهم میشود تا اینکه موجودات بهصورت تکجنسی تولیدمثل کنند — ولی چرا سه تا نمیشود، چهار تا نمیشود و همهٔ موجودات بهنوعی در دو جنس متوقف ماندهاند؟ بهنوعی فکر میکنم باید توجیهی داشته باشیم که جهان طوری است که این حالت یک حالت اپتیموم در آن است. من شخصاً فکر میکنم اینگونه نگاه کردن — یعنی جهانی دیدنِ مرد و زن و تقابلهای مربوط به آنها، و حتی نوعی تحویلدادنش به عالم فیزیک — دیدگاه درست و خوبی است؛ ولی جزو این مدل نیست و لزوماً پریم دارد؛ میتوانید اینگونه نگاه کنید، میتوانید نکنید. آدمی هست به اسم Chris King؛ کتابی نوشته — اسم کتاب را الان یادم نیست — ولی فیزیکدان است و آدم باسوادی است؛ مقالات علمی خوبش را هم خواندهام. کتابی دربارهٔ جنسیت نوشته از دیدگاه دقیقاً فیزیکدانانه که میکوشد چنین دیدگاهی را بیان کند؛ مثلاً در کتابی از فایمن چیزهایی میآورد، مثلاً از هندوئیسم هم نقلقولهایی میآورد. کاملاً آدمی است که حالت هیبرید دارد و فرهنگ شرق و غرب را تا حدودی میشناسد؛ من نمیخواهم از آن کتاب حمایت کنم — کاملاً هم نخواندهام، همینطور نگاه کردهام — ولی به هر حال این دیدگاهها وجود دارند و میخواهم بگویم آدمهایی هستند که اینگونه نگاه میکنند: حل مسئلهٔ جنسیت این است که آن را به نوعی تقابل تحویل بدهید که به معنای واقعی کلمه در عالم فیزیک وجود دارد.
خلاصه اینکه — جدا از این جمعبندی و توضیحاتی که اضافه کردم — بحثی که میخواهم در این جلسه بیشتر به آن بها بدهم، که فکر میکنم جلسهٔ قبل خیلی سطحی دربارهاش صحبت کردم، همان موضوع تقابلهای دودویی است. دلیل اینکه رویش تأکید میکنم این است که هم میخواهم این حس را تشدید کنم که موضوع مردسالاری تا چه حد عمیق است، ذهن ما چقدر تحت تأثیر نوعی نگاه خاص است و فرهنگ ما در چه حدی عمیقاً مردسالار است — که فکر میکنم فهمیدنش خیلی راحت نیست. از سؤالوجوابهای انتهای جلسهٔ قبل کاملاً همان چیزی دست داد که حدس میزدم؛ گفتم اگر جرقههایی در ذهن بعضیها بزند راضیام، ولی همهٔ سؤالوجوابها طوری بود که به نظرم آن جرقه هم خیلی نزد. یادتان هست یکی پرسید که اگر مرد و زن مساویاند، چطور مردان زنها را له کردند؟ تقریباً — من اینگونه تعبیر میکنم — اوج نگاه خودِ مردسالار را در این تعبیر میبینید: اگر یکی دیگری را له کرد، برنده شده است؛ دیگر شما چه میگویید اینها با هم مساویاند؟ بهتر است. اینکه چه چیزی بهتر است؟ آنکه زورش بیشتر است بهتر است. تقریباً همهٔ سؤالوجوابها همین حالت را داشت. میخواهم این چیزها را بگویم تا دستکم متوجه شوید موضوع چقدر عمیقتر از آن است که آدم با گوشدادن به یک سخنرانی بتواند مشکل را حل کند. من مشکلی را حل نمیکنم؛ فقط میگویم مشکلی وجود دارد. دقت کنید که اینجا مشکل بزرگی وجود دارد: اینکه اصلاً فرهنگ ما از مبنا به چیزی آلوده است و مثلاً زبان است که باید آن را تغییر دهد؛ نه اینکه برویم آثار هنریمان را کمی اینور و آنور کنیم. میخواهم در این جلسه دستکم شاید ۳۰ تا ۴۰ درصد از بحثم را روی تأثیرهایی که مردسالاری بر زبان میگذارد بگذارم. و همزمان ممکن است چیزهایی هم مربوط به سرمایهداری باشد — سرمایهداری هم بهعنوان پدیدهای کمی مدرنتر تأثیرهایی بر زبان گذاشته — ولی من روی آن خیلی تأکید نمیکنم، چون واقعاً تأثیرات فرهنگی مردسالاری خیلی قدیمیتر و عمیقتر است؛ یعنی هزاران سال با بشر همراه بوده و کار به جایی رسیده که ما فرهنگ خیلی کجوکولهای داریم که راستکردنش تا حدی خیلی سخت یا حتی ناممکن باشد.
تقابلهای دودویی
جایی که دربارهاش صحبت شد، همین مسئلهٔ تقابلهای دودویی است، و دلیلش هم این نیست که اینها عمیقترین جا هستند؛ دلیلش این است که این موضوع الان خیلی مورد توجه آدمهاست. از دههٔ ۶۰ به اینور کلی فرهنگ در این باره داریم؛ بدون در نظر گرفتن بحثهای مربوط به فمینیسم و مردسالاری، متوجه شدند که اینجا مشکلی وجود دارد. یعنی دریدا — ژاک دریدا، فیلسوف خیلی معروف فرانسوی — بحثهایی راه انداخت که یکی از عمیقترین قسمتهایش همین مسئلهٔ وجود تقابلهای دودویی در همهٔ فرهنگها و تأثیری است که بر نگاه ما به دنیا میگذارد.
یعنی بحثهایی دربارهٔ اینکه بخشی از چیزهایی در زبان هست که تفکر ما را شکل میدهد، طوری که ما خیلی متوجه نمیشویم. این شیوهای که دریدا ابداع کرد تحت عنوان شالودهشکنی یا واسازی — حداقل چهار پنج ترجمه از دیکانستراکشن وجود دارد — فکر کنم چیزی که بیشتر متداول شده «شالودهشکنی» است که واقعاً ترجمهٔ خوبی نیست، ولی فکر کنم الان بیشتر از این استفاده میکنند. آنچه میخواهد بگوید این است که در خود زبانی که استفاده میکنید ساختاری هست، کانستراکشنهایی در آن هست که اگر میخواهید از دستش راحت شوید باید کاری انجام دهید؛ باید در آن دیکانستراکشن انجام دهید. او نه فقط آثار هنری را وقتی نقد میکند نشان میدهد که نوعی پیشفرضها بر اساس ساختارهای زبانی وجود دارد، بلکه حتی وقتی فلسفه را نقد میکند همین کار را میکند؛ مثلاً متنی را که افلاطون نوشته با دیکانستراکشن بررسی میکند و نشان میدهد که عدم تعادلهایی در آن هست. کاری که دریدا میخواهد بکند — بدون اینکه من بخواهم وارد بحث دقیقی دربارهٔ دریدا شوم که به من ربطی ندارد — این است که سعی میکند این تقابلهای دوتایی را از بین ببرد، یا انگار تأثیرشان را. انگار سعی میکند این تقابلهای دوتایی و تأثیرشان را از بین ببرد. اساس بحث دریدا این است که تقابلهای دوتایی در زبان و فرهنگ همهٔ بشر همیشه وجود داشتهاند و به یک طرف وزن بیشتری دادهاند، و این پیشفرض مهمی است: شما نمیدانید که دارید اینگونه به دنیا نگاه میکنید؛ با تقابلهای دوتایی نگاه میکنید و همیشه یکی را پیشفرض گرفتهاید که ارزشمندتر است. این نگاه به بیانی که من از مردسالاری دارم نزدیک است: میتوانیم بگوییم مردسالاری این است که فرهنگی داریم که در آن تقابلهای دوتایی وجود دارد و یک طرفش را کاملاً بر آن دیگری ارجح میداند.
اما میخواهم کمی وارد جزئیات شوم، جدای از بحث سرمایهسالاری و — نمیدانم — مردسالاری: ابهامهایی در نوع نگاهی که فعلاً به تقابلهای دوتایی وجود دارد، به این صورت که اگر مدل روانی را بهعنوان بیس در نظر بگیرید، آنوقت بهتر میتوانید دربارهٔ این تقابلهای دوتایی فکر کنید. حرفم این است که کاری که پیروان دریدا میخواهند بکنند — اینکه همهٔ تقابلهای دوتایی را از بین ببرند و اصلاً انگار نوعی تفکر بدون تقابل دوتایی داشته باشیم یا ارزشگذاریهای مثبت و منفی اصلاً نداشته باشیم — درست نیست. این تقابلهای دوتایی همه از یک جنس نیستند؛ بعضیشان جزو آن دوگانههای مرد و زناند، بعضی از جای دیگری میآیند، بعضی مشکلات دیگری دارند؛ دستکم چند ردهٔ آنها را مشخص کنیم و دربارهشان صحبت کنیم. پیش از آنکه حرفم مبهمتر شود، خودم حرفم را با وضوح بیشتری بیان میکنم. امروز لیستی تهیه کردهام از چند متن؛ وقتی از تقابل دوتایی حرف میزنم، اینها چه چیزهایی مدنظرشان است. تمام این لیست مربوط به نوشتارهایی است که خود دریدا و پیروانش تولید کردهاند. قسمتهایی که خیلی فاجعهآمیز است از خود دریدا نیست و بعداً معلوم میشود چرا میگویم فاجعهآمیز است. تقابلهایی که اینها در نظر میگیرند و میگویند در همهٔ فرهنگها هست: ذهنیت ما بر اساس نوعی دودویی انگار کار میکند؛ منطق دوارزشی مبنای تفکر ماست و همهچیز را بهصورت دو چیز کنار هم میبینیم. واضحترینها: وجود در مقابل عدم، یگانگی در مقابل تفاوت، حقیقت و خطا، حضور و غیاب. حضور و غیاب فشار زیادی از خود دریدا دارد؛ اصلاً حجم اساسی از فلسفهٔ دریدا دربارهٔ دودوییِ حضور و غیاب است. تعیّن و عدم تعیّن، گفتار در مقابل نوشتار — گفتار در بخش مربوط به حضور است و نوشتار مربوط به غیاب؛ اینجا هم دریدا حجم عظیمی مطلب تولید کرده. روح در مقابل جسم؛ فیزیک در مقابل متافیزیک؛ نمیدانم؛ فرهنگ در مقابل طبیعت — یا گاهی میگویند نیچر در مقابل طبیعت، نرچر؛ یعنی مثلاً تربیت در مقابل طبیعت، نوعی مثل همان فرهنگ، کالچر، در مقابل نیچر. پیوستگی در مقابل ناپیوستگی — این به نظرم فاجعه است. سوژه و ابژه — تمام فلسفهٔ فرانسه در سه چهار دههٔ اخیر همهاش دربارهٔ دوگانهٔ سوژه و ابژه بحث کرده است. درون در مقابل بیرون؛ نرمال در مقابل غیرنرمال؛ امن در مقابل ناامن — بعضیهایشان را نخواندن بهتر است؛ حیات در مقابل مرگ؛ مرد در مقابل زن؛ خدا در مقابل انسان؛ و دانش و معرفت در مقابل ایمان — در فرهنگ غرب هم خودش اینطور است؛ ایمان گاهی در مقابل معرفت قرار میگیرد. من کاری با خود لیست ندارم؛ فقط برای این است که ببینیم اینها چه میگویند. اینها میگویند ما در فرهنگمان این چیزها را تولید میکنیم، در تمام فرهنگها تولید کردهایم و دنیا را اصلاً بر اساس اینها پارتیشن میکنیم و همیشه هم بهنظر میآید که به یکی ارزش بیشتری میدهیم بیآنکه دلیلی برایش داشته باشیم؛ فقط فرهنگ ما اینطور بار آمده که به یکی ارزشگذاری بیشتری کند. کار دیکانستراکشن این است که این تقابلهای دوتایی را که در اصطلاح زیر متنها وجود دارد — متن به معنای کاملاً گستردهاش، نه فقط چیزی که نوشته شده؛ هر چیزی متن است، هر چیزی که در فرهنگ هست — در فرهنگها پیدا کنید و دیکانستراکشن انجام دهید؛ این عدم تعادلها را پیدا کنید و نشان دهید که از این عدم تعادل چه نتایج بدی به وجود آمده است، مثلاً بهطوری که خودِ طرف متوجه نیست. نویسندهای یا فیلسوفی متنی تولید کرده و فکر میکند دربارهٔ حقیقت صحبت میکند، در حالی که واقعیت این است که مبنای همهٔ حرفهایش نوعی تقابلهای دوتایی است که در ذهنش جا افتاده، متوجهش نیست و یک طرفش را سنگین گرفته و همینطور جلو رفته است. نمونهٔ خیلی واضحش متنی معروف از خود دریدا است که متنی از افلاطون را برداشته، جایی که افلاطون به طرفداری از گفتار در مقابل نوشتار استدلال میکند و نوشتار را «فارماکون» مینامد، که معنای تریاک میدهد. ایدهٔ افلاطون خیلی ساده است: اساس، سخنگفتن است؛ گاهی مجبوریم آن را به نوشتار تبدیل کنیم و نوشتار آن روحی را که در گفتار هست ندارد و نسبت به گفتار چیزی کم دارد. دریدا سعی میکند بگوید این قضاوتها از کجا آمدهاند و این را نوعی بشکند؛ دریدا وزن زیادی به نوشتار میدهد. بیشتر از این دربارهٔ اینکه دریدا چه میگوید نمیخواهم صحبت کنم؛ ولی چون مقایسه بهطور طبیعی پیش میآید، جلوتر که حرفهای خودم را زدم شاید اشارههای کوتاهی دوباره به دریدا بکنم بدون اینکه تأکید زیادی رویش داشته باشم.
میخواهم همین موضوع تقابلهای دوتایی را بگیرم که ذاتاً به مردسالاری مربوط است؛ اصلاً تعریف من از مردسالاری این است که زیرمجموعهای از این binary oppositionها وجود دارد که مربوط به دوگانگی زن و مرد میشود و آنجا ما ارزشها را به مردها، به قسمت مردانه، دادهایم؛ و ضد مردسالاری این است که این را درست کنیم. ولی نه همهٔ این چیزهایی که اینجا آمد از آن جنساند. مدل ما چیست؟ میخواهم به چیزی در تئوری یونگ اشاره کنم — بدون آنکه وارد جزئیاتش شوم — که جایی را نشان میدهد که بدون اینکه یونگ کاری داشته باشد به اینکه اصلاً مردسالاری چیست یا — نمیدانم — سرمایهسالاری چیست، ناخواسته میگوید منشأ روانی این دو پدیده چیست. به اولین جلسهای که دربارهٔ یونگ صحبت کردم — و خیلی هم در جلسات بعد از آن استفادهای نکردم — اشاره میکنم: یونگ چهارگانهای در کارکردهای خودآگاهی انسان قائل است؛ فیلینگ در مقابل تینکینگ و سنس در مقابل اینتوییشن؛ حس در مقابل شهود و احساس یا عاطفه در مقابل تفکر. یونگ این را از کجا آورده؟ از تجربهٔ خودش آورده؛ حتی جاهایی سعی میکند استدلال کند که چرا خودآگاهی اینطور کار میکند. میخواهم بگویم یونگ مدلی خوب میدهد که اینجا به درد ما میخورد. میتوانم بگویم سری باینریهایی وجود دارند که مربوط به تقابل فیلینگ و تینکینگ هستند و از نوعهاییاند که به مرد و زن میرسند؛ زنها در بخش فیلینگ قرار میگیرند. دربارهٔ اینکه فیلینگ چیست — اصلاً احساساتداشتن نیست؛ نوعی رویکرد شناختی است، تکیهکردن به فیلینگ؛ و فیلینگ حقیر است چون زنانه است. دقت میکنید؟ نگاه ما این است که آدمی که از روی فیلینگ تصمیم میگیرد چه موجود خطرناک و عجیبوغریبی است، و آدمی که از روی تینکینگ تصمیم میگیرد موجودی معقول است. اصلاً عقل با تفکر یکی است در فرهنگ مردسالار؛ آن بخش دیگرش را چون نمیدانند چیست خطرناک میدانند؛ آن بخش تاریک که مربوط به زنها میشود. زنها کلاً در قسمت تاریکاند، مردان در قسمت روشن، و طبعاً آنها موجودات شیطانی و خطرناکیاند. معلوم نیست وقتی از روی فیلینگ تصمیم میگیرند چه میکنند — الان احساس شما واقعاً چیست؟ کسی که از روی فیلینگ تصمیم میگیرد، از روی احساسات تصمیم میگیرد و بنابراین حتماً اشتباه میکند؛ آدمی که تفکر میکند موجود معقولی است و خطا نمیکند. این اصلاً توصیف ماجرا نیست. آنچه یونگ میگوید این نیست؛ یونگ معتقد است فیلینگ در مقابل تینکینگ نوعی ابزار شناختی است که همارزش است و نباید این احساس را داشته باشید که تینکینگ برتری نسبت به فیلینگ دارد. اگر بفهمید فیلینگ چیست — که معمولاً مخصوصاً برای آدمهایی که خیلی فکر میکنند خیلی روشن نیست. پس سری تقابلهای باینری وجود دارد که در این تقابل فیلینگ و تینکینگ جا میگیرند؛ زن و مرد اینجا هستند و خیلی چیزهای دیگر هم اینجاست که دفعهٔ قبل به بعضیها اشاره کردم و در این مجموعهای که خواندهام هم سری چیزها اینجاست. و بههمخوردن تعادل بین این تقابلهای باینری اصلاً تعریف مردسالاری است. این بخش عمیق مردسالاری همان چیزی است که دریدا سعی میکند در مجموعهٔ همهٔ binary oppositionهایی که پیدا میکند دیکانستراکشن بکند و مثلاً به حالت تعادل برسد یا حداقل عدم تعادل را نشان دهد. ولی سری از آنها را قبلاً گفتهام: این مدل یونگ را که نگاه میکنید، تقابل بین حس و شهود خیلی روشن نیست. یک بار این را گفتم و نموداری هم برایتان کشیدم؛ فکر میکنم حتی همینطور تجربی هم که نگاه کنید، شهود چیز دقیقی مقابل حس نیست. در واقع ما ادراکهایی داریم که از حس شروع میشود و بعد لایههای مختلفی دارد؛ مثلاً تفکر شهودی و درکهای عمیقتر و عمیقتری که میتوان نسبت به جهان داشت. بخشی از فعالیت شناختی ما از حسهای پنجگانه شروع میشود؛ این سادهترین نوع ارتباط ما با عالم خارج و حتی بهنوعی با عالم درون ماست. این حس را کمی تنیافتهتر بگیرید؛ بعد نوعی حسهای شهودی داریم، الهامهایی داریم؛ ممکن است این به حالتهای خیلی عمیق الهامهای علمی و عرفانی برسد که لایههای خیلی متعددی دارند و اینگونه نیست که بتوانم نقطهای را بهعنوان انتها بگیرم و بگویم این مقابل حس است. در واقع این محور آغازش مشخص است که حس است، ولی انتهای خاصی ندارد؛ نمیتوانم بگویم درک شهودی دقیقاً کجا پایان مییابد. اگر اینگونه نگاه کنید، میخواهم بگویم اصلاً همان چیزی است که دقیقاً لازم داریم: اگر فقط به ابزارهای شناخت نگاه کنید، مردسالاری shift میدهد و project میکند روی سمت تفکر، و سرمایهسالاری روی حس. این دقیقاً همان مدل روانی است که بهعنوان بیس لازم دارم.
میخواهم بگویم این پدیدههای سرمایهسالاری و مردسالاری کجا مینشینند، اگر فقط به موضوعات شناختی نگاه کنیم؟ سرمایهسالاری نوعی پروجکشنِ شناخت به چیزهای محسوس است، برای اینکه فیزیولوژیک است. سرمایهسالاری اصلاً ما را به سمت کالا و چیزهای محسوس میکشاند و به این ترتیب از بخشهایی که کمی عمیقترند — از احساسات روانی و نیازهای روانیمان گرفته تا شناختهایمان — دور میکند، چون بهشدت حسگرا میشویم؛ دنبال کالا میگردیم، دنبال اشیاء میگردیم تا نیازهایمان را رفع کنیم. سرمایهسالاری بدون آنکه قصد و نیتی داشته باشد ما را به سمت شناختهای حسی سوق میدهد. و با این نگاه میتوانید بگویید مسئلهٔ حس و شهود بخشی از همان هرم نیازهاست: ما نیاز به حس داریم — نیاز داریم چشممان ببیند، گوشمان بشنود، سیگنالهایی از بیرون بگیریم — و بعد نیازهای عمیقتری از نظر شناختی داریم. اگر به شناخت نسبت به جهان خارج نگاه کنید، دقیقاً فکر میکنم این محور عمودی که یونگ توصیف میکند نوعی بر مجموعهای از نیازهای عمیقتر و عمیقتری که انسان از نظر شناختی دارد منطبق میشود. و با یک تغییر جزئی — اینکه شهود و آن طرف را بازتر بگیرم، یعنی نقطهٔ خاصی را بهعنوان انتهای تفکر یا شناخت شهودی نگیرم — مدلی به دست میآورم که خیلی مناسب است برای اینکه تحلیلهای فرهنگیِ نظام سرمایهداری مردسالار را بر اساس این مدل بیان کنم؛ معلوم است کجاها پروجکت میشود، چه شناختهایی حذف میشوند و چه شناختهایی تقویت میشوند.
با این نگاه، این تقابلهای دودویی که اینقدر مورد توجه زبانشناسها و فیلسوفهاست همه از یک جنس نیستند؛ بعضی از این تقابلهای دوتایی مربوط به محور عمودیاند و بعضی مربوط به محور افقی. آنهایی که مربوط به محور افقیاند عدم تعادل در آنهاست؛ این عدم تعادل نتیجهٔ فرهنگ مردسالار است و باید از بین برود؛ باید به فرهنگی برسیم که این ارزشگذاریهای نامربوط را نمیکند. ولی سری تقابلهای دودویی هست که مربوط به محور عمودی است و آنها اصلاً برعکساند: بهطور طبیعی مثلاً شناخت حسی در لایهٔ پایینتری از شناخت شهودی قرار میگیرد؛ بنابراین بعضی از این ارزشگذاریها درستاند و بعضی غلط. در حالی که در دیکانستراکشن معمولاً هنرِ کسی که دیکانستراکشن انجام میدهد این است که حداکثر این تقابلهای دوتایی را بکشد بیرون و طوری تحلیل بیاورد که همهٔ وزندهیهایی که یک طرف را سنگینتر گرفته از بین بروند. گرفتاریها خیلی شدید است. اگر چنین بود که ما مجموعهای از تقابلهای دودویی داشتیم و میشد اینها را تفکیک کرد به تقابلهای دودوییِ مربوط به محور افقی و عمودی، عمودیها را دست نزدیم و افقیها را درست کردیم، مشکلمان حل میشد؛ ولی ماجرا اصلاً شبیه این نیست؛ مسئله خیلی پیچیدهتر و غامضتر از این است که بشود چنین چیزهایی را پیدا کرد و حل کرد. بگذارید فقط بهعنوان مثال بگویم: وجود در مقابل عدم. ما بهطور طبیعی به وجود وزن میدهیم و به عدم نمیدهیم؛ کار خوبی میکنیم، کار بدی نمیکنیم. ببینید، آنچه میخواهم بگویم — و فکر میکنم خیلی مهم است — این است: آن تقابلهای دوتایی که ما برای محور عمودی ساختیم و به بالا یا پایینش وزن دادیم، تقابلهای دوتایی واقعی نیستند؛ به این دلیل که آن سمتِ آخر نقطهٔ انتهایی ندارد. شاید بیش از حد ریاضی حرف میزنم، ولی خودم از این شیوه خوشم میآید؛ دوست داشتم نموداری داشته باشم و مثلاً دایرهٔ واحدی بکشم و روی آن صحبت کنم. حالا ببینید، تقابلهای افقی واقعاً وجود دارند؛ وزندهیشان اشتباه است. تقابلهای عمودی — این اولین مشکل قاطع است — واقعی نیستند؛ مثل همان حس در مقابل شهود. در واقع ادعا میکنم یونگ هم کمی اینجا گیر افتاده است: حس را در مقابل شهود گرفته. سمت بالای این تقابلها، مثلاً روح در مقابل جسم یعنی چه؟ واقعاً ممکن است بتوانم بگویم این چیزها جسمانیاند؛ ولی روح چیست؟ آیا لایهٔ خاصی آنجا وجود دارد که اسمش روح باشد و مقابل جسم؟ این تصور واقعاً غلط است. ما طیفی داریم که از جسم شروع میشود و به سمت مسائل روانی و روحی میرسد. به نظر من وجود و عدم هم همینطور است؛ مسئلهٔ وجود و عدم باینری نیست؛ فکر میکنم تفکر درستتر آن است که عالم را وجودهایی ضعیف و قوی ببینم؛ انگار خودِ وجود کیفیتهای متفاوت دارد. حالا ممکن است کسی بگوید نه، به نظر من وجود و عدم یک باینری کامل است و طبعاً به وجود وزن بیشتری نسبت به عدم میدهند. من فکر میکنم چیزی میگویم که نشان میدهد تقابلهای عمودی اکثراً مشکل دارند؛ چیزهایی که در فرهنگ به وجود آمدهاند: در ذهن خودتان چیزی را بهعنوان نقطهٔ مقابلِ چیزی فیکس میکنید در حالی که آن واقعاً چیز روشنی نیست، و آنچه بالا قرار گرفته هم چیز مشخصی نیست. بگذارید مثال خیلی سادهای بزنم: بلندی در مقابل پستی. بلندی یعنی چه؟ چقدر بلند؟ میتوانم لایهای بگذارم و بگویم این کفِ چیزی است، ولی بلندی چیز مشخصی نیست که بگویم چیز مشخصی هست که بلندترین جاست و نقطهٔ مقابلش — که آن را پستترین جا در نظر گرفتهام — کف است. مشکل باینریهای ما در محور عمودی این است که لایههایی وجود دارد و ما خیلی به آنها توجه نمیکنیم و اشکال از همینجا میآید؛ نه اینکه به آنچه بالا قرار گرفته ارزش بیشتری میدهیم — فکر میکنم طبیعی است که ارزش بیشتری بدهیم. مثلاً شناختهای سطح بالاترِ خودمان را در برابر شناختهای حسی که میگوییم سطح پایینتر و فیزیولوژیکترند قرار میدهیم، و چیزهایی که در ردههای بالاترند — مثلاً شناختهای علمی، یا الهامهای هنری؛ اینکه بدون آنکه هیچ سیگنالی گرفته باشید حقیقت خیلی عمیقی از جهان درک میکنید — نوعی در بالاترین لایهاند و ارزش بیشتری دارند. مثلاً آدمی که خیلی خوب میبیند، گوشش هم خیلی خوب میشنود و همهٔ حسهای پنجگانهاش خیلی عالی کار میکند — فکر نمیکنم بتوانید بگویید این آدم از لحاظ شناختی در بالاترین لایهها قرار گرفته است. من نمیخواهم به حس خودتان ارجاع بدهم چون مطمئناً فرهنگ رویش اثر گذاشته؛ ولی همینطوری بهعنوان شاهد میگویم. ما معمولاً وقتی از شناختهای ارزشمند و شناختهای سطح بالا حرف میزنیم واقعاً اینجا تفاوتی وجود دارد: گرفتن سیگنال از عالم خارج مثل دادهٔ خام است؛ بعداً ما اینها را تحلیل میکنیم؛ تمام ساینس کارش این است که هرمی میسازد: دادهٔ خام را میگیرد و مدلها و تئوریهایی میسازد که همهٔ این مشاهدات پراکنده را در مدلی منسجم جمع کند. فکر میکنم بهطور طبیعی و درست ارزشگذاری میکنیم که شناختهایی در لایههای بالاتر قرار دارند. اشتباهی که میکنیم این است که واژگانی درست کردهایم که انگار سقفی در مقابل کف میگذارد و این میتواند کاملاً غیردقیق باشد. من حتی در مورد وجود و عدم فکر میکنم تا حدودی این مسئله وجود دارد. حضور و غیاب به نظر من در این محور قرار میگیرد، نه در محور مربوط به مرد و زن؛ خودِ نوشتار و گفتار بیشتر به آن میخورد که در یک محور عمودی باشد تا محور افقی. خدا در مقابل انسان — میتوانید بگویید چه دوگانگی؛ اصلاً اگر در فرهنگی وجود دارد — یا نالج در مقابل ایمان، مثل این مثالها مربوط به این نیست. به هر حال بعضی از این چیزها، مثل روح در مقابل جسم، دقیقاً همین مشکل را دارد: عمودی است، افقی نیست. روح و جسم اینگونه نیست که ربطی به مرد و زن داشته باشد؛ به اندازهٔ هم روح دارند و جسم هم. ولی معلوم نیست روح دقیقاً به چه لایهای اشاره میکند. جسم را شاید بتوانیم کفش را تعیین کنیم که حدوداً چیست، ولی بالای آن را فکر میکنم کاملاً تخیلی است چیزی در نظر بگیریم که در مقابل جسم قرار میگیرد؛ ولی در همهٔ فرهنگها این واقعاً تقابل روح و جسم است. پس نشانهٔ اینکه چه چیزی عمودی است و چه چیزی افقی — بهجز اینکه وقتی چند تایش را شناختی قیاس میکنید که مثلاً روح و جسم به مرد و زن میخورد، یا مثلاً به حس و شهود؛ حس چیزی جسمانیتر است و شهود از نظر روانی سطح بالاتری است. نکتهٔ مهم این است که آنهایی که در محور عمودیاند درجهبندی تقریباً زیادی دارند؛ یعنی از لایهای شروع میشوند و جایی هم ختم نمیشوند، در حالی که مرد و زن و خیلی چیزهایی که در این دوقطبیهای افقیاند، در سمتهای چپ و راست این محورها نوعی تقابل واقعی با هم دارند.
چرا؟ برای اینکه آنچه در محور عمودی هست، محور رشد است — حالا رشد شناخت بخواهد باشد یا هر چیز دیگر، محور نیازها باشد یا هر چیز — و رشد چیزی نیست که انتها داشته باشد؛ ولی عدم تعادل باینری ایجاد میکند. وقتی چیزی متعادل را به یک سمتش میکشید، مقابل آن هم چیزی قرار میگیرد: اگر اینجا چیز مثبتی هست آنجا چیز منفی قرار میگیرد و الی آخر. دقت میکنید؟ باینریهای افقی که مربوط به مردسالاری میشوند، باینریبودنشان اشکالی ندارد؛ معمولاً میتوانند اشکالی نداشته باشند — همهشان به معناهایی اشکال دارند — ولی مشکل، ارزشگذاری نادرست است. من سعی میکنم این موضوع binary oppositionها را با یک مدل شبهیونگی تمایزهایی بینشان بگذارم و بگویم همیشه راهحل این نیست که اینها را پیدا کنیم و از بین ببریم؛ باید اینها را پیدا کنیم، نوعشان را تشخیص دهیم و مشکلات دیگری که در آنهاست را پیدا کنیم و دربارهشان حرف بزنیم. پس چیزهایی که مربوط به مردسالاری میشوند اینهاست: آن تمایزهایی که در اثر عدم تعادل جنسی به وجود آمدهاند — دستکم در انسان — تقابل بین مرد و زن، تینکینگ با فیلینگ و هر چیز دیگری که دفعهٔ قبل چند تایش را گفتم؛ اینها را ما ارزشگذاری نادرست میکنیم، بهاضافهٔ اینکه مشکل غامضتر است. چون میخواهیم ارزشگذاری نادرست بکنیم، آن سمتی را که میخواهیم تحقیر کنیم با واژههایی اشاره میکنیم و مفهومهایی به آن میدهیم که نوعی واقعی نیستند؛ مثل حرفزدن دربارهٔ چیزی که نمیشناسیم و برایمان تاریک است. اصلاً دقیق نمیتوانیم؛ مثل تعبیری که ما از احساس داریم: اینکه تصمیمگرفتن بر اساس احساس بد است، بدیهی فرض میشود. وقتی میگوییم احساس یا احساسات — در زبان فارسی واژهٔ احساسات را به کار میبریم و میگوییم یک آدم احساساتی است — این واژه به چیزی اشاره میکند که چندان مطلوب نیست. میخواهم بگویم جلوی تینکینگ چیزی وجود دارد که ما واژهٔ خوبی برایش نداریم و اصلاً مفهومش در ذهن ما نیست. مردسالاری اینطور نیست که این دوقطبی را خیلی فیر و عادلانه بیان کند و بعد بگوید این قسمتش خوب است؛ آن قسمت را مخدوش میکند چون نمیشناسد و طبعاً ارزشگذاری منفی هم در آن میکند. نمونهٔ خوبی که دفعهٔ قبل مثال زدم و خیلی دربارهاش بحث نکردم، تقابل بین فعالبودن و انفعال است. آنچه تقابل واقعی بین زن و مرد است — سعی کردهام اینطور بیان کنم — همه برمیگردد به نوعی جذب در مقابل دفع؛ چیزی را از درون به بیرون دادن یا از بیرون به درون بردن. اگر اینطور نگاه کنید، از درون به بیرون بردن هنر است و از بیرون به درون آوردن هم هنر است. و فعالیت در مقابل انفعال، صورت باینری خوبش — اگر بخواهیم عادلانه بیان کنیم — تأثیرگذاری در مقابل تأثیرپذیری است. تأثیرپذیری: تمام هنر از اینجا شروع میشود که الهامی از یک موقعیت بگیرید، تأثیری را بپذیرید و بعداً این را خوب بیان کنید.
هنرمند کسی است که بهخوبی چیزی، حسی را از عالم میگیرد و بهخوبی هم بیانش میکند. هنرمند موجودی است که باید به نوعی کمالی رسیده باشد، به تعادلی رسیده باشد که بتواند این دو کار را انجام دهد؛ هنرمندی که بشود اسمش را هنرمند گذاشت. در زنها این تأثیرپذیری را زیاد میبینید؛ خیلی حس میگیرند در موقعیتهای مختلف ولی در بیان ضعیفترند. مردان در بیان قویترند؛ در کارهای هنر آبستره و فرم — چیزی که ممکن است حسی در آن نباشد — خیلی کارهای جالبی میتوانند انجام دهند، ولی معمولاً در پیدا کردن آن فیلینگ و حسی که باید داشته باشند مشکل دارند. بنابراین تقابلهای دوتایی افقی از جنس تقابل واقعیاند — مثل از درون به بیرون دادن در مقابل بیرون به درون دادن که تقابل واقعی است — ولی بیانشان در فرهنگ نوعی تحریف شده است. بنابراین اینطور نیست که فقط این تقابلها را بچینید و بگویید از فردا به هر دو طرفش وزن میدهیم؛ اینطور نیست که این وزنِ واقعی روزی کسی جایی علامت گذاشته باشد. اساساً توصیفهایی که وجود دارد و واژههایی که ساخته شده و یک طرف را توصیف میکند کاملاً دچار اعوجاجاند؛ نتیجهٔ عدم شناخت است یا مغرضانه است، هر چه میخواهید اسمش را بگذارید. دقیقاً همانطور که فیلینگ یا انفعال — این واژههایی که در یک طرف نوشته میشوند — بار منفیای در زبان دارند، در حالی که واقعیتِ آن چیزی که وضعیت ذهن را توجیه میکند انفعال نیست. انفعال یعنی مثلاً موجودی که فعل برایش واقع میشود؛ وقتی میگویید فعل واقع میشود انگار آدم دیگری دارد روی این آدم کاری انجام میدهد؛ در حالی که اگر بگویید تأثیرپذیری — شاید واژهٔ قشنگتری درست کنید — معنایی را که آنجا وجود دارد بهتر بیان میکنید. انفعال برای توصیف اینکه یک انسان میتواند از عالم خارج اثری در خودش بگیرد توصیف خوبی نیست. پس اینجا اولاً بین این باینریهای عمودی و افقی کاملاً تمایز باید قائل شد؛ باینریهای عمودی مشکلشان این است که سقفشان معمولاً ابهام دارد؛ یعنی آن یک طرفشان معلوم نیست چرا چیزی گذاشته شده؛ ممکن است حس یا جسم چیزهای روشنی باشند ولی در مقابلشان چیزهای مبهمی گذاشتهایم. بهاضافهٔ اینکه در مورد باینریهای افقی مشکلات اساسیتری هست: هم ارزشگذاری غلط کردهایم، هم معمولاً یک طرف یا هر دو طرفش را بد تعریف کردهایم. نوعی ابهام هست که سمت مثلاً چپ — اگر قسمت زنانه را سمت چپ بگیریم — به چه اشاره میکند؟ فیلینگ به چه اشاره میکند؟ تصمیمگیری بر اساس فیلینگ یعنی چه؟ آدمی را تصور کنید که وقتی میخواهد در موقعیتی تصمیم بگیرد، بر اساس اینکه در موقعیتی قرار گرفته و حس بدی دارد، سعی میکند علیه این موقعیت کاری بکند؛ کاری میخواهد بکند ولی احساس خوبی نسبت به این کاری که میکند ندارد؛ بنابراین آن کار را نمیکند؛ مثل اینکه دارد به الهاماتی در درون خودش پاسخ میدهد. چنین آدمی ممکن است زندگی فوقالعاده خوبی داشته باشد؛ یعنی حسهایش حسهای درستی باشند. گاهی هرچه فکر میکنید ممکن است به نظرتان برسد که کاری درست است ولی طرف میگوید به دلم بد میآید. در فرهنگمان میگوییم این آدم خرافاتی است؛ یعنی چه که به دلم بد میآید؟ مشورت کردهای، فکر کردهای، کتاب خواندهای، این تصمیم را گرفتهای، باید این کار را بکنی. ولی واقعاً گاهی اوقات آن حسها حسهای خیلی عمیقیاند و از جاهای خیلی خوبی میآیند و اصلاً اینطور نیست که شما را به اشتباه بیندازند، هرچند تفکر خودآگاهتان ممکن است اشتباه کند. بگذارید اینطور بگویم؛ من یک بار جایی این موضوع را به کسی گفتم و او گفت ولی آنطور آدم اشتباه میکند. مگر ما اینهمه فکر میکنیم و اینهمه اشتباه نمیکنیم؟ بله، فیلینگ هم اشتباه میکند؛ هیچ حرفی در آن نیست. ولی چرا وقتی فکر کردیم و اشتباه کردیم همه میگویند اشکال ندارد، تو فکر کردی، مشورت کردی و این کارها را کردی، دیگر ایرادی به تو نیست؛ ولی اگر همینطور الکی از حس خودت استفاده کنی، آن چیز الکی است. در حالی که اصلاً اینطور نیست.
واقعیت این است — مثل اینکه دو نیمکره در مغزمان هست — هر دویشان دو نوع تفکر دارند: تفکری بر اساس ارزشگذاری داریم و نوعی تفکر سمبلیک. یکی بیشتر به اخلاق مربوط میشود و یکی بیشتر به دانش. من نمیخواهم دانش و اخلاق را وارد این باینریها کنم ولی فکر نمیکنم هیچکدامشان ارجحیت خاصی داشته باشند. یک آدم میتواند حسهای خودش را تربیت کند و با آنها خیلی خوب زندگی کند؛ فکر میکنم پیامبران یا آدمهایی که خیلی برجستهاند از نظر اخلاقی، حسشان بهشان دروغ نمیگوید، همانطور که تفکرشان گمراهشان نمیکند. و همانطور که میشود تفکر را تربیت کرد، آن حسها را هم میشود به نوعی تربیت کرد؛ چقدرش را نمیدانم. ممکن است آموزشپذیری در این بخش بیشتر از آن بخش باشد؛ و اینکه از نوع کلامِ تفکر باشد، این از نوع کلام نیست. ولی اصلاً اینطور نیست که یک نیمکرهٔ مغز ما بهتر کار میکند و آن یکی را باید خاموش کنیم و این یکی را روشن؛ این کاملاً تصور نادرستی است، نوعی ارجحیت و ارزشگذاری بیمنطق. در این حرفهایی که میزنم، شما بگردید ببینید میتوانید واژهای پیدا کنید که همارز تفکر باشد و بهخوبی توصیف کند وضع آدمی را که در تصمیماتش از چیز دیگری غیر از تفکر استفاده میکند. فکر میکنم اصلاً واژه نداریم. مشکل این باینریهای افقی این است که دستکم برای یک طرفشان معمولاً واژهٔ خوبی نداریم؛ اصلاً نساختهایم. چون این واژهها را مردان ساختند و آنور را نمیدیدند؛ دنیای خودشان را دیدند و برایش واژه درست کردند و به نظرشان آن قسمت روشن دنیاست: آن قسمتی که من میبینم برای من روشن است، همان قسمت روشن دنیاست؛ ممکن است بخش دیگری از دنیا برایشان کمروشن باشد و اینجاها تاریک باشد، ولی اساس کار مردان این است که اینجاها روشن است؛ واژگان درست کردند، اینها را توصیف کردند و چیزهای الکیای هم ممکن است در مقابلش برای طرف دیگر گذاشته باشند. بنابراین مسئله این نیست که من این binary oppositionها را بگردم پیدا کنم، چک بزنم، درستشان کنم و فردا فرهنگ متعادل خوبی درست کنم؛ مسئله این است که اصلاً از ریشه این مشکلات را داریم؛ نمیتوانیم خوب توصیف کنیم که در آنور چه اتفاقی دارد میافتد. و پیش از آنکه از این تمایزی که بین این دو محور و این دو جور باینری گذاشتم رد شوم، میخواهم روی این تأکید کنم که سری باینریها وضعشان اصلاً خارج از این حرفهاست؛ یعنی اصلاً وجود ندارند مثلاً. کاملاً ممکن است باینریهایی وارد فرهنگ شده باشند که اصلاً تقابلشان الکی باشد. شاید خیلی مهم نباشد که الان به این اشاره کنم، ولی چون دیدم بعضی از این بحثهایی که الان مد شده — مثلاً دانش در مقابل ایمان یا خدا در مقابل انسان — در هیچکدام از این دو محور نیست. مثل اینکه برای خودم بگویم هوم در مقابل هاسپیتال؛ این دیگر چه باینریای است! این را دیدهام، از خودم نمیگویم. چیزهای عجیبوغریبتر، مثلاً فیزیولوژی در مقابل فارماکولوژی؛ من نمیدانم این تقابل از کجا آمده؛ شاید چون نوعی فیزیولوژی طبیعی برای طبیعت هست و برای آن طبیعت، فارماکولوژی نوعی مصنوعی است؛ نمیدانم. نمیدانم. به هر حال همین الان آشفتگیای در بررسی این binary oppositionها وجود دارد و دلیلش این است که نه این تمایز افقی-عمودی در آن گذاشته میشود و نه اینکه اصلاً بگویند این باینری غیر از این حرفهاست، اصلاً اینجا تقابلی وجود ندارد. در محور افقی-عمودیای که من سعی میکنم با آن مدل توصیفش کنم نوعی تقابل وجود دارد؛ یک تقابل واقعی اینجا هست که خوب توصیف نشده. آنجا تقابلی هست که تقابل واقعی نیست؛ نوعی اعتباری است و نوع ارزشگذاریهایش اشتباه است. آنجا احتمالاً خیلی جاها درست است، ولی سری چیزها هم اصلاً وجود دارد که در هیچکدام از اینها نمیگنجد؛ اصلاً binary opposition نیست و بیخود نباید خودمان را گرفتار کنیم که بیاییم آن را در محور دیگری به مدلمان اضافه کنیم که مثلاً هوم در مقابل هاسپیتال هم در آن بگنجد.
من برای اینکه کمی ادامه بدهم، دارم از تأثیرات عمیق مردسالاری بر زبان حرف میزنم؛ بخشی از فرهنگ که معمولاً اصلاً دیده نمیشود. ما جزو فرهنگ حسابش نمیکنیم؛ این حس را داریم که زبان چیز معصومی است؛ ما چیزهایی را با آن بیان میکنیم و زبان خودش خیلی کاری انجام نمیدهد. در حالی که دستکم در قرن بیستم، مهمترین بحث فلسفی که همهٔ دنیای فلسفه و همهٔ شاخههای مختلف فلسفه را تحت تأثیر قرار داد، کشف همین موضوع بود که زبان اصلاً موجودی شفاف و معصوم نیست؛ تأثیر خیلی زیادی روی تفکر ما میگذارد. و شاید اولین کسی که عمیقاً این موضوع را مطرح کرد ویتگنشتاین بوده و بعداً در فرانسه هم — در سطحی که اوجش آدمهایی مثل دریدا است — این بحثها پیش برده شد. چرا الان این موضوع تقابلهای دوتایی مهم است؟ برای اینکه دستکم دریدا و پیروانش نشان دادند که اینها چقدر روی تفکر ما تأثیر میگذارند؛ وجود این باینریها و ارزشگذاریهایی که میکنند. من از اینجا شروع کردم چون جایی است که خیلی دربارهاش بحث شده و روشنبودن اهمیتش مشخص است. حالا میخواهم بروم سراغ جاهایی که کمتر دربارهاش بحث کردهاند ولی به نظر من شاید عمیقتر حتی از این موضوع binary oppositionها باشند؛ بعضیشان از نظر من شاید درست باشند. فقط یک نکته بگویم: نمیدانم یونگ این موضوع را — فکر میکنم بعد از اینکه این حرفها را در دورههای اول کارش زده بود و این چهارگانه را معرفی کرده بود — سراغ مطالعات عجیبوغریبش در فرهنگهای مختلف و کیمیاگری رفت. دستکم بهعنوان نکتهٔ جالب بگویم که در کیمیاگری چیزها باینری نیستند؛ همه به اصطلاح کواترنیوناند؛ تقابلها نوعی چهارتاییاند؛ چهارتاییهایشان به این چهارتاییای که ما الان میگوییم مربوط میشود. دستکم جایی در طول تاریخ دیدند که انگار دو نوع باینری داریم. و فکر نمیکنم یونگ آن موقع که این حرفها را میزد هیچ آگاهیای از کیمیاگری داشت، ولی احتمالاً بعداً وقتی کیمیاگری را بررسی کرده، این برایش بهعنوان نوعی تأییدِ نوع تفکر خودش بوده که اینها اینطور به مسائل نگاه میکنند. جاهایی بحثهایی کردهام و میتوانم خلاصهٔ بسیار کوتاهی بگویم، ولی وقت نمیشود که اینجا به آن بپردازم.
یک سری از مشکلات زبان
همانطور که الان در این بررسی باینریها مجبور شدم بگویم، اصلاً واژگانمان اشکال دارد. یک نکته دربارهٔ وضع واژگان: وقتی روی چیزی اسم میگذارید، مثل اینکه به آن انرژی میدهید؛ به آن روشنی، مثل اینکه نوری میاندازید. بگذارید مثال خوبی بزنم؛ این مثال را از مقدمهٔ کتابی از ایزوتسو میگویم — زبانشناس جالبی است — این مقدمه را خود ایزوتسو ننوشته، مترجم فارسی کتاب نوشته. اگر اشتباه نکنم — کمی شک کردم که از مقدمهٔ آن کتاب میگویم یا جای دیگری خواندهام — در زبان ژاپنی برای بیان احساس انسان نسبت به طبیعت شاید مثلاً ۱۰۰ واژه وجود دارد. مثلاً واژهای که بخواهیم به فارسی ترجمه کنیم، مثلاً «احساس صبحگاهی»؛ آن احساس خاصی که آدم وقتی صبح هوا خیلی تمیز است دارد — قدیمها اینطور بوده، حالا در بعضی جای ژاپن شاید هوا خیلی تمیز است — انگار از خواب بیدار شدهاید، ناخودآگاه تنفس عمیق میکنید، حس خاصی دارید. این در زبان ژاپنی اسم دارد؛ ولی در زبان فارسی من باید کلی حرف بزنم تا شما حدوداً متوجه شوید چه میگویم. قبول دارید که اگر واژهها زیاد باشند آن حسها تقویت میشوند: شما جوانهٔ آن حس صبحگاهی را که در وجودتان به وجود میآید دیتکت میکنید، چون واژهای برایش دارید؛ در خودآگاهیتان جایی برای این نوع احساس گذاشتهاید؛ آن را با نوعی حس صبحگاهی نوع دوم فرق میگذارید چون دو تا واژه دارید.
ما با واژگان دنیا را نوعی تقسیمبندی میکنیم و جاهایی که واژه داریم برایمان روشنتر است نسبت به جاهایی که واژگانی برایشان ابداع نکردهایم. مشکل اساسیای که همین الان پیش آمد این است که ما برای حالات مردانه خیلی واژه داریم و برای حالات زنانه نداریم؛ به این دلیل که زبان و فرهنگ اصولاً توسط مردان به وجود آمده است. این خودش یک دنیا مشکل است: دربارهٔ نیمی از عواطف و احساسات انگار واژگان کم وضع شده و دربارهٔ بخشی زیاد وضع شده. بعد تمام این واژگان ما مشکل دارند؛ یعنی خیلیهایشان به چیزهایی اشاره میکنند که وجود ندارند و دقیق نیستند. خود واژگان بخش مهمی از زبان است که خیلی سخت میشود حتی ایرادهایش را پیدا کرد. فقط میخواهم بگویم مشکل اینها فقط ارزشگذاری روی دوتاییها نیست. فرهنگ بخش عمدهاش از زبان تشکیل شده؛ در این زبان واژگان خیلی نقش دارند و این واژگان کاملاً مردانه است، تا حد زیادی مردانه. بنابراین واقعاً چیزهایی که در قسمت مردانه است روشنترند، برای اینکه روی آن چیزی علامتهایی گذاشته شده است؛ انگار آن نقشها را خوب گشتهایم، گشتهایم، علامتگذاری کردهایم؛ حالا ممکن است علامتهای خوب یا بد گذاشته باشیم، به هر حال آن قسمت علامتگذاریشده را داریم.
و مورد خیلی روشنی که من یک بار خیلی دربارهاش بحث کردهام — نه در این کلاسها — اشتقاقی است که در زبان به وجود میآید. دربارهٔ گرامر بحث نمیکنم؛ گرامر هم همینطور است، حالا شاید تأثیرش کمتر باشد، ولی اشتقاق: من یک بار بحث خیلی طولانیای کردم تحت عنوان اینکه غریزهٔ جنسی وجود ندارد. وقتی میگویم غریزهٔ جنسی، اولاً دارم میگویم چیزی تحت عنوان غریزه وجود دارد؛ این خودش ایدئولوژیای پشتش است که در موجودات زنده چیزی بهعنوان غریزه وجود دارد؛ کاملاً مدرن است — ۲۰۰ سال قبل ما واژهٔ غریزه را به این معنا به کار نمیبردیم. بعد هم اینکه چیزی وجود دارد به اسم غریزهٔ جنسی، که معمولاً وقتی میگویند غریزهٔ جنسی یعنی نوعی میل جسمانی که مرد و زن، یا نر و ماده، را به سمت همدیگر میکشد. این چیز نهتنها بدیهی نیست، درست هم نیست؛ یعنی در احساس مرد نسبت به زن و متقابلش خیلی عناصر غیرجسمانی وجود دارد: میل به مادر شدن، میل به پدر شدن، میل به زیبایی، میل به امنیت و چه میدانم؛ در دو طرف عالمی احساسات وجود دارد. اینکه بیایم تکهای از این مجموعهٔ درهمتنیده را جدا کنم و اسمش را بگذارم غریزهٔ جنسی، یعنی دارم نوع خاصی به دنیا نگاه میکنم که در آن ایدئولوژیای هست. ولی وقتی ایدئولوژی میرود در قالب واژگان، محو میشود؛ شما بدون آنکه بفهمید که پشت این واژهٔ غریزهٔ جنسی نوعی نگاه خاص به دنیا هست — و تماماً با حرفهایی که میزنم باید حس کنید که این بخشی از فرهنگ سرمایهداری است. یعنی من چیزی را که در تمام لایههای نیاز، رابطهٔ زن و مرد نمایندههایی دارد، میخواهم کات کنم؛ آن قسمت جسمانیاش را — که بعداً میتوانم در بازار برایش کالا عرضه کنم — بزرگش کنم، واژهای برایش نسبت بدهم، بعد ایدئولوژیای هم پشتش رسماً بیان کنم که اگر غریزهٔ جنسیتان را ارضا نکنید بدبخت و بیچاره میشوید، پس حتماً بروید در بازار کاری برای خودتان بکنید. در حالی که موضوع اصلاً یک چیز ایدئولوژیک است؛ نوعی نگاه خاص به دنیا وجود دارد. همهٔ اشتقاقها اینطورند. و وقتی میگویم غریزه و بعد جنسی، یعنی مثل اینکه درختی میکشم و از جایی شروع میکنم؛ اینها تا حد زیادی اختیاری است و به منظورها و چیزهایی که به آنها رسیدهام — مثل نوعی نگاه خاص به دنیا — میریزم در واژگان و در اشتقاق واژهها از هم. گرامر هم تا حدی بار ایدئولوژیک دارد. و مردسالاری همهجا اینجا نفوذ دارد: یعنی تمام واژگان شما و تمام اشتقاقهای واژگانتان تحت تأثیر این جهل نسبت به آن بخش زنانه و ارزشگذاری بیش از اندازهٔ قسمت مردانه قرار گرفته است.
من بیشتر از این ادامه نمیدهم و میخواهم سعی کنم بگویم مشکل، مشکلی خیلی قدیمی و خیلی عمیق است و دستکم توجهدادن به اینکه چنین مشکلی در فرهنگ وجود دارد مفید است. ولی اینکه چطور میشود این را حل کرد — دستکم از این حرفهای من متوجه هستید — اینجا زنها لزوماً نباید قیام کنند؛ مردها هم باید قیام کنند. یعنی اصلاً مشکلی در درک من از دنیا پیش آمده است؛ یعنی مردها باید کنجکاو باشند که بروند ببینند آن نیمهای که ما ندیدهایم، واژگانش چیست. یعنی اصلاً مسئلهٔ مبارزه با مردسالاری مسئلهٔ خاص زنها نیست که مثلاً مردان از چیزی دفاع کنند؛ همه باید حالت تهاجمی داشته باشند نسبت به مشکلی که به وجود آمده؛ همانطور که همهٔ مردم، از هر طبقه و با هر شغلی، باید علیه سرمایهسالاری کاری انجام دهند. این وضعی که در دنیا به وجود آمده بخش عمدهاش مربوط به نظام سرمایهسالاری است؛ اینکه یک طبقهٔ خاص دفاع کند و طبقهای حمله کند، به نظر من اصلاً خیلی بیش از اندازه سطحی است. به جایی نرسیده است. اگر به جاهای خوبی رسیده بود — من فکر میکنم در مورد نظامهای سوسیالیست؛ الان هم شاید چین که سرمایهسالارترین کشورهای دنیاست، با اینکه نظام سوسیالیستی دارد. واقعاً — البته نظام سوسیالیستی به این استاندارد، کلاً همین حالت را دارد؛ فقط نوعی سرمایهداری دولتی است؛ سرمایهسالاری نه، سرمایهداری دولتی.
من این فیلم مستندی را که با تلویزیون نشان داد — میدانستم چنین وضعی خوب نیست ولی نه اینقدر — در خوابگاهی که دخترهای نوجوان کارگر اسکان داده شده بودند و شلوار جین درست میکردند؛ کسی این فیلم مستند را دیده است؟ واقعاً تقاضا کنیم یک بار دیگر تلویزیون پخشش کند؛ چیز عجیبی بود. ساعات کارشان: ۱۶ ساعت کار میکردند. جای محل اسکان — یعنی فکر میکنند مثل یک قرن قبل، دو قرن قبل اروپا؛ یعنی در آن اوج تصوری که از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم داریم که مردم را — کارگرها را — جایی میچپانند، دستکم غذا بدهند — نمیدانم — دستکم امکانات بدهند، حداکثر کار؛ این بیچارهها مدام روی این مشکل بودند که از شدت خستگی موقع کار خوابشان میبرد و اگر خوابشان میبرد دیگر بدبخت میشدند. سرکارگرهایی بودند که مدام میچرخیدند که اینها نخوابند. بعد سفارش — روزهایی بود که سفارش دیر شده بود و نزدیک موعد بود که چند هزار شلوار جینی که تعهد کرده بودند را تحویل دهند — ساعت کار را مثلاً به ۲۰ ساعت میرساندند؛ حقوق را زیاد میکردند ولی مجبورشان میکردند بیشتر کار کنند. و در آخرین حالتهای وحشتناکی که در این فیلم هست، دختر نوجوانی هم قهرمان فیلم است که فیلم را روایت میکند؛ واقعی است، یعنی دختر چینیای که آنجا واقعاً کار میکند. بگذریم از اینکه اینجور مبارزهها مبارزه با سرمایه و طبقهٔ سرمایهدار نبودند؛ آخرش به اینجا رسیده که ظاهراً طبقهٔ سرمایهداری وجود ندارد. این فیلم را که نگاه میکنید میبینید طبقهٔ سرمایهدار هم وجود دارد: این رئیس پلیس بازنشسته نقش سرمایهدار را بازی میکند؛ چون در حزب است و آدم مورد اعتمادی است، کلی خانه و چیز خوب به او دادهاند و این کار را برای دولت انجام میدهد. دولت میخواهد این فشار را بیاورد و تولیدش از آمریکا بیشتر شود؛ حس میکنند دارند با نظام سرمایهداری بینالمللی مبارزه میکنند و از آن حالت واقعیِ مبارزه با سرمایهداری خارج شدهاند. خیلی جاها این اتفاق میافتد. الان چین دارد با آمریکا رقابت میکند، با همان شیوهای که آمریکا کار میکند، بدتر تولید میکند؛ تمام کارگرهای چین خوشبخت میشوند اگر با این وضعی که دارند بروند در آمریکا کار کنند. اینکه چه چیزی اینجا وجود دارد که مالِ آمریکا بده یا مال چین، دیگر گم شده است. چینیها با چه چیزی از اول شروع به مبارزه کردند؟ به همان رسیدند؛ بدتر از آنچه در آمریکا هست رسیدند.
آیا مردسالاری فقط یک موضوع ذهنی است؟/تاثیر روی جسم و روان
باز یک لایه میخواهم بروم و مسئلهٔ بدبودن اوضاع را بیشترش کنم. همهٔ این حرفهایی که میزنم و دفعهٔ قبل تا حدودی زدم، نوعی به نظر میآید که مردسالاری چیزی است در فرهنگ، در اعتقادات ما؛ که حتی خیلی عمیقتر، در زبان ریشه دارد؛ ولی چیزهایی ذهنی است. ولی اینطور نیست. میخواهم بگویم اینطور به موضوع نگاه کنید: وقتی فرهنگی به وجود میآید و شما از اول بچگی با این زبان و این فرهنگ رشد میکنید، به معنای واقعی کلمه حتی بر جسمتان تأثیرهایی میگذارد. فرهنگ از ما رفتار میگیرد؛ وقتی من رفتارهایی مطابق با فرهنگی که به من تحمیل شده انجام میدهم، تمام مکانیسمهای جسمانی و مخصوصاً مکانیسمهای روانی من هم تحت تأثیر قرار میگیرند. مثلاً این مثال خیلی ساده: جزو فرهنگ هند است که خیلی ادویه مصرف میکنند؛ اتفاقی افتاده است. من میتوانم آب بخورم، مشکلی نیست. فرض کنید این ادویهزیادخوردن در هند سنتی است و همه هم میخورند؛ قبول دارید اگر آدمی از بچگی همان مقدار، همان حجم ادویه را بخورد عادت میکند. ولی امکان دارد — من نمیدانم ادویه چه تأثیرهایی میگذارد — چیزی از بچگی بخورید و کاملاً وضعیت گوارشتان تغییراتی بکند که بهراحتی هم دیگر قابل برگشت نباشد. متوجه هستید منظورم چیست؟ اگر فرهنگی به وجود بیاید که ما چیزهای خیلی مضر بخوریم، ارزشگذاریهایی بشود، غذاهایی مد شود و همهٔ مردم هم شروع کنند خوردن، اینطور نیست که بگوییم اینجا یک مشکل فرهنگی وجود دارد، میرویم در تلویزیون میگوییم از این به بعد این را نخورید؛ این مردم دیگر عادت کردهاند که این چیز را بخورند؛ بدنشان دیگر مثل هندیها نمیتواند چیز دیگری بخورد؛ بدنشان دیگر قبول نمیکند. متوجه هستید؟ مشکل این نیست که من یک مسئلهٔ فرهنگی پیشآمده را با یک بخشنامه درست کنم. اولش ممکن است یکی فکر کند که سری باینری وجود دارد، من بخشنامهای میدهم و درستش میکنم؛ بعد میگوید نه، اصلاً اینطور نیست؛ اصلاً معلوم نیست باینریها چیاند، ابهامها خیلی عظیمتر از این است و اصلاً احساسات مردم نسبت به ارزشگذاریها را هم با بخشنامه نمیشود درست کرد. میخواهم بگویم موضوع اصلاً فراتر از این حرفهاست. وقتی ما در فرهنگی زندگی میکنیم، تمام ویژگیهای جسمانی و روانی ما سعی میکنند خودشان را با این نوع زندگی تطبیق دهند. بنابراین الان ما آدمهایی نیستیم که اگر فرهنگی درست هم از آسمان بیاید و به ما ارزش بدهد، بهراحتی بگوییم اوه و راحت شویم؛ نه، اصلاً اتفاقاً بدبخت میشویم. بگذارید نمونهٔ خیلی سادهای بگویم — در واقع چیزی که میخواهم بگویم این است: اعضای بدن ما، مخصوصاً مغز ما، بخشهاییاش دچار بیشفعالی است و بخشهایی هم تعطیل؛ برای اینکه فرهنگ اینطور بوده که از جایی استفاده کردهایم و از جایی نکردهایم. فرهنگی را تصور کنید که آدمها در آن راه نروند ولی با دستهایشان همهٔ کارها را انجام دهند؛ حتی راه رفتن — مثل فوتبایندینگ در نظر بگیرید که همهٔ آدمها از اول پایشان را ببندند. دستهای بسیار قوی و پاهای ضعیفی پیدا میکنند. دربارهٔ همین فوتبایندینگ فکر میکنید دیدید آن پاها چه شکلی درآمده بود؟ اگر باند آدمی را باز کنید، آن فرهنگ را نابود کنید و باند پاهای زنها را باز کنید، راه نمیتوانند بروند؛ یعنی همانگونه که هستند، با همان باند، راه میروند. قبول دارید که نوعی راحتترند که همان باند باشد تا اینکه این پای مچالهشدهشان را از داخل باند خارج کنند؛ دیگر عادت کردهاند به آن وضعیت. وضعیت بشر در این نظام مردسالار این است که کیفیتی، نوعی سبک زندگی، تحت تأثیر این فرهنگ پیدا کرده و به چیزهایی بهطور انحرافی عادت کرده است. مثال خیلی سادهاش: بخشی از نئوکورتکس مغز ما دچار بیشفعالی است چون ما از ۶ سالگی داریم با آن کار میکنیم. بخشهایی که مربوط به فیلینگ است در مردان تقریباً تعطیل است، تقریباً بخشهایی از مغزشان. در زنها هم که بهطور معمول فعالتر بوده، به آن مقداری که بهطور طبیعی باید فعالیت کند فعالیت نمیکند؛ یعنی زنها هم خیلی از مشکلات خودشان را در این فرهنگ و فعالیتهای قسمت سمبولیک مغزشان باید حل کنند، چون اینطور آموزش دیدهاند. این چیزی نیست که با یک تغییر فرهنگ فوری درست شود؛ اصلاً مغز اینطور است، بخشهاییاش تعطیل است. مثال خیلی سادهای که با آن بهطور عملی بارها مواجه شدهام: درک آدمها، چه مرد چه زن، از استدلالهای سمبولیک خیلی خیلی سریعتر و بهتر است تا فهمیدن تمثیل. مثلاً تمثیلهای ادبی، در قرآن سری تمثیل هست.
آدمهایی که خیلی مشتاقاند اصلاً قرآن را بفهمند معمولاً این تمثیل را نمیفهمند، اصلاً چه میگوید. اصلاً ما برای فهم تمثیل آموزش ندیدهایم. تمثیل را ارسطو ممنوع اعلام کرد؛ از ۲۰۰۰ و خوردهای سال قبل به اینور قرار شد مغز ما فقط از قیاس استفاده کند. وقتی فرهنگ اینطور شد، بخش مربوط به قیاس از ۶ سالگی فعال میشود و کار میکند. ما الان بهطور اغراقشدهای بخشی از مغزمان را داریم به کار میاندازیم و حتی سعی میکنیم با این بخش مغز، مشکلات آن بخشی که کار نمیکند را حل کنیم. مثلاً قبلاً گفتم که ثابت شده لینک بین دو نیمکرهٔ مغز زن خیلی بیشتر از مرد است. فکر میکنید زنها چقدر از این لینکها استفاده میکنند؟ خیلی کم. یعنی اینها میتواند خیلی فعالیتها را انجام دهد که به آنها عادت نکرده؛ برای اینکه زن در فرهنگی کار میکند، زندگی میکند، آموزش میبیند که همان قسمتهای مغزش که مال مردان بهتر کار میکند تحریک میشود و زنها هم باید مثلاً استدلال قیاسیشان خوب باشد. اگر مثلاً ثابت شود که زنها استعاره را بهتر از مرد میفهمند، به دردشان میخورد؟ شما کجای تعلیمات و آموزشتان فهم استعاره به دردتان خورده؟ خراب است، تمثیل اصلاً؛ ارسطو فتوا داده و گفته از تمثیل استفاده نکنید — چون احتمالاً خودش نمیفهمیده و به نظرش جالب نمیآمده. قبلاً فکر کنم به این موضوع اشاره کردهام. به نظر من خیلی جالب است که گروهی از کسانی که در کاگنتیو ساینس کار میکنند الان حرفشان این است که مبنای همهٔ شناختهای ما استعاره است؛ یعنی آن بخش قیاس و اینها بخش خیلی سطحیای است که ما را به جاهایی میرساند، ولی همهٔ درکهای اصلی و عمیق ما از استعاره میآید؛ یعنی چیزی را ناخودآگاه شبیه چیزی میگیرید و بعد میفهمید؛ مثلاً میخواهید ببینید این دستگاه چطور کار میکند، میخوانید و میخوانید و ناخودآگاه این استعاره را برمیگردانید به اینکه آها این شبیه آن چیزی است که قبلاً فهمیدهام. مثل اینکه بیسی در ادراکات ما وجود دارد و بیشتر از روی شباهتها — از روی اینکه این مثل آن است — ادراک خودمان را بسط میدهیم؛ و این خیلی مهمتر از استدلالهای صوریای است که معمولاً انجام میدهیم وقتی دنیا را درک میکنیم، نه مدل ریاضیای که ساختهایم؛ مدل ریاضی هم آن ابزار استدلال قیاسی در آن درست کار میکند. بنابراین موضوع این است: ما الان وضعیت کارکرد مغز و سیستم عصبی و هورمونهایمان در شرایط طبیعی نیست، به این دلیل که تحت تأثیر فرهنگ است. بنابراین اینطور نیست که یک فرهنگ خوب الان خیلی خریدار داشته باشد. فرهنگی بیاید به مردم شما ثابت کند که تمثیل و استعاره و فیلینگ بهاندازهٔ کافی ارزش دارد — که چه؟ نمیتواند از فردا تصمیم بگیرد که از بخشی از مغزش که از اول تعطیل بوده استفاده کند. اگر این قرار است بیفتد، قبول دارید که این اصلاحات خیلی طول میکشد و تدریجی است؛ یعنی باید عمیقاً در زبان و نظام آموزشی و همهجا اصلاحاتی صورت بگیرد — این را بهعنوان تمثیل میگویم نه چیز خیلی دقیقی. بنابراین احتمالاً شما این بیاناتِ از روی تمثیل را نمیپسندید. مثل این است که ما عادت کردهایم از یک نیمکرهٔ مغزمان استفاده کنیم، و مبارزه با مردسالاری نوعی معنایش این میشود که از هر دو نیمکره استفاده کنیم و بتوانیم — فکر میکنم مغز طوری طراحی شده که نه، هر دو همزمان میتوانند کار کنند — و آن لینکهایی که وجود دارد امکان میدهد بین این دو بخش، فیلینگ و تینکینگ و اینها، کلی رابطه برقرار شود؛ و ما اینطور آموزش دیدیم و اینطور زندگی کردیم که انگار از یک بخش از قوای شناختیمان استفاده میکنیم نه از همهٔ آن؛ و برای همین هم هست که تقریباً به نظر میرسد هیچچیز نمیفهمیم. و بعد، واقعاً احساس من نسبت به فلسفه — شما که میخوانید، احساس خود فیلسوفها این است که چون خیلی دقیق شدهاند بعضی از چیزهایی را که اجدادشان فکر میکردند فهمیدهاند که درست نیست یا دقیق نیست؛ ولی واقعیتش به نظر من این است که آنها چیزهایی میفهمیدند که اینها دیگر نمیفهمند. زیر این دقتنظرها و قیاسها و استدلالهای صوری نوعی عدم فهم وجود دارد؛ یعنی کاملاً بخشهایی از شناخت را تعطیل کردهاند و فقط و فقط میخواهند توصیهٔ جد بزرگشان ارسطو را عمل کنند: از هیچجور تمثیل و تشبیه استفاده نکنند، همهچیز را فرمال در یک نظام اصلموضوعی فرمال بنویسند؛ و بعد هیچی نمیشود دربارهٔ دنیا ثابت کرد. و بعد توبه هم نمیکنند؛ میگویند حقیقت وجود ندارد؛ قبلاً اینها احمق بودند که فکر میکردند حقیقت وجود دارد؛ ما الان میبینیم که نه، حقیقتی وجود ندارد. فکر کنم این اوجِ ماجراست؛ این تأثیرات، نوعی عدم تعادل — نه فقط در نظام ارزشگذاری، در نحوهٔ کارکرد مغز و همهٔ زندگی ما — ما را به اینجا رسانده است.
حالا اصلاً مشکلی که میخواهم اشاره کنم — همان مشکلی که دو جلسهٔ قبل در این کلاس به وجود آمد و انگیزه شد که اصلاً از این کلاس برویم بیرون تا من بتوانم حرف بزنم — این است که اصلاً چه چیزی طبیعی است و چه چیزی غیرطبیعی؟ میدانید، یک مشکل این است که وقتی من خیلی غیرطبیعی در فرهنگی غیرطبیعی زندگی کنم، موجودی غیرطبیعی میشوم. شاید اکثریت مردم دنیا الان اشتراکی با هم دارند که غیرطبیعی است. من چطور میخواهم ثابت کنم؟ مثلاً من الان بهراحتی میتوانم بیان کنم که یکی از نتایج مردسالاری همجنسگرایی است، بهطور طبیعی، به دلایل خیلی روشن و متعدد. بیاییم و این فرهنگ کارش به جایی برسد که ۹۹ درصد مردم همجنسگرا شوند؛ بعد چطور یکی میتواند ادعا کند که این غیرطبیعی است، مثلاً هتروسکشوال بودن طبیعی است، وقتی همهٔ مردم هموسکشوال شدهاند؟ مثل وضعیت حضرت نوح در قوم خودش؛ کاملاً موجود غیرطبیعی بود؛ به متلک به او میگفتند؛ میگفتند این و پیروانش کسانی هستند که مثلاً بهعنوان نوعی قتلوعمی دنبال پاکی هستند؛ مثل اینکه مسخرهاش میکردند. همهٔ مردم فرهنگشان آنطور است و فقط مسئله فرهنگ نیست؛ بدنشان هم دیگر آن را میخواهد؛ میدانید؟ ذهنشان، بدنشان، همهچیز اصلاً نیازی پیدا کرده است. همجنسگرایی اینطور نیست که یک آدم بتواند بهراحتی ترکش کند؛ یک عادت است. بنابراین مشکل ما دربارهٔ مردسالاری این نیست که فقط یک فرهنگ کجومعوج داریم؛ ما در این فرهنگ داریم زندگی میکنیم و این فرهنگ دارد ما را تا حدودی شکل میدهد؛ خوشبختانه نه خیلی. تمام حرف یونگ — چیز خوبش — این است که وقتی میخوابید نوعی میخواهید به آن تعادل برگردید؛ چیزی وجود دارد، ملاکهایی وجود دارد که میشود تشخیص داد کجاها از حالت تعادل خارج شدهاید، کجا رشدتان متوقف شده، و مثلاً میشود دیسیپلینی علمی ایجاد کرد که بهنوعی دربارهٔ تعادل و دربارهٔ رشد حرفی بزند. از نظر یونگ چیزی در درون انسان فعال است و تا پایان عمر هم فعال میماند که نمیتوانید دست رویش بگذارید؛ یعنی آن بخش روشن تئوری یونگ که اطلاعاتی در ناخودآگاه شماست که تحت تأثیر فرهنگ قرار نمیگیرد؛ ممکن است تضعیف شود، خیلی فعال نباشد، ولی خلاصه گاهی وقتی میخوابید — اگر خیلی غیرعادی زندگی میکنید — گاهوبیگاه از جاهایی سیگنالهایی دریافت میکنید که اوضاع خوب نیست؛ و دعوت یونگ این است که اوضاعمان خیلی خراب شده و کمی به این سیگنالها دقت کنید. اینجا تئوری یونگ تئوری امیدوارکنندهای است که فرهنگ هیچجور نمیتواند از لایهٔ خودآگاه اعماق ناخودآگاه را پاک کند. اما روزی من شاید وقتی میگفتم که یونگ میگوید خودآگاهی جزیرهای است در مقابل اقیانوس ناخودآگاهی، بعضیها احساس بدی بهشان دست میداد. الان باید خیلی شکرگزار باشیم و خدا را شکر کنیم که خودآگاهی — که کلاً فاجعه است واقعاً؛ یعنی از زبان گرفته همهٔ شئون خودآگاهیمان از آن خراب است — در مقابل ناخودآگاهی کوچک است. پس اینکه چیزی وجود دارد، بیسی هست که شاید بشود بر اساسش این خودآگاهی را تصحیح کرد، خیلی حرف امیدوارکنندهای است به جای اینکه ناراحتکننده باشد. شما — این مثالی از این مثالهای خیلی سطحی — به وضع هنر در دنیا نگاه کنید. فکر کنم میشود خطی ترسیم کرد اگر متری فرمالیست درست کنیم برای آثار هنری؛ یعنی میزان توجه هنرمند به آن بخش صوری و فرمال کارش نسبت به محتوایش. من احساس عمیقی دارم؛ فقط میخواهم این را در قالبی هنری بریزم و عرضه کنم؛ هنر این است مثلاً. فکر میکنم اگر متری درست کنیم که این فرمالیسم و حجم آن بخش فرمال را نسبت به محتوا بسنجد، اگر خط مستقیم صعودی شود خوب است، درجهٔ دو هم بشود خوب است. فکر کنم نمای رشد: الان اصلاً هنر از قرن بیستم تا الان آدمی را که دنبال این است که احساسی را بیان کند مسخره میکند؛ هنرمند کسی است که آن بخش فرمالش خوب درآمده باشد؛ یعنی شیوههای بیانی جدیدی را مثلاً آزموده باشد؛ حالا چه بیان کرده خیلی مهم نیست. اینجا شاید این قیاس روشن کند موضوع چیست: برای خطاط مهمتر است چه نوشته یا چگونه اجرا کرده؟ ممکن است کسی فحش خیلی زشتی را زیبا اجرا کند — فکر کنم خطاطها خوششان میآید — یا شما یک شعر حافظ را کسی خرچنگقورباغه بنویسد. هنر حتی در سینما هم همینطور است. مثلاً آقای تارانتینو — که دیروز از اینجا فیلمی از او پخش شد — Reservoir Dogs؛ چه میخواهد بگوید در فیلم Reservoir Dogs؟ خیلی فیلمی است از نظر تارانتینو؛ واقعاً استاد فرم است؛ فرم سینمای پستمدرن. نمیدانم چند نفر Pulp Fiction را دیدهاند؛ فوقالعاده است؛ پیچیدگی مثلاً روایت، عقبوجلو انداختن زمانها فوقالعاده است؛ ولی محتوایش چیست؟ Reservoir Dogs مثلاً محتوایش — ولی این فیلم بیمحتوا نیست؛ من خوشم میآید از این فیلم، حقیقتش؛ ولی نوعی خشونت وحشتناکی در فیلم هست؛ در جاهایش — در فیلم Pulp Fiction هم همینطور — نوع قتلها و جنایتهایی که با خونسردی کامل و با شوخی انجام میشود در آن فیلمها؛ خیلی جالب است؛ اینکه چه تأثیری اینها میگذارند، روی هیچکس. این فیلم Pulp Fiction نخل طلای جشنواره کن را گرفته؛ مثلاً بالاترین جایزهٔ هنری دنیای سینما را گرفته. فکر نمیکنم کسی که دارد جایزه میدهد اصلاً به این فکر کند که تأثیر این فیلم بر مردم چیست، چه احساسی در آن وجود دارد، چه فرهنگی ایجاد میکند؛ این محتوا اصلاً جزو کار داور نیست که دربارهٔ خوب و بد بودن محتوا خیلی قضاوت بکند؛ مهم این است که فیلم پر از نوآوری است. تمام هنر رفته به این سمت دیگر: بیان مهم است، شیوهٔ بیان. این بخش مردانه است دیگر، نیست؟ بخش مردانه است که مهم نیست من چه چیزی در وجودم گرفتهام، چه چیزی وارد وجودم شده که میخواهم بیان کنم؛ الهامات هنری و اینها غیرمهم است؛ مهم این است که بتوانم اینها را در ظرف بریزم؛ مثل ظرفهای بسیار زیبایی که الان میسازیم که در آن آب و هیچی نیست؛ خالیاند ولی بهعنوان مثلاً آدم ظرفساز، ظرفها خیلی ارزش دارند؛ چقدر لیوان — هیچ آبی برای خوردن نیست ولی همینطور دارید لیوان تولید میکنید؛ اگر یک روزی آب باشد با این لیوان میشود این آبها را خورد، ولی از آب خبری نیست. در تمام این چیزی که مثال زدم تأثیر واضح مردسالاری این است که هنر به این وضع افتاده است. از آن طرف نگاه کنید: میتوانید این مسئله را اصلاح کنید؟ فکر کنم مردم الان آموزش میبینند که از فرم لذت ببرند؛ اینطور نیست که چیزی به آنها تحمیل شود. من خودم شخصاً با توجه به اینکه همهٔ هنر کموبیش اینطور شده، فکر کنم بیشتر از فرم لذت میبرم تا از محتوا. همهٔ این حرفها را هم میزنم ولی اعتراف میکنم که هم Pulp Fiction را میبینم، هم از این فیلم خیلی خوشم میآید، Reservoir Dogs؛ اجرای فوقالعادهای دارد؛ حالا اگر چیزی بهتری میگفت بهتر بود، ولی فعلاً همینش خیلی خوب است؛ بازیهای درخشان، دیالوگهای فوقالعاده، فیلمبرداری خوب، همهچیزش عالی. منظورم این است که با بخشنامه نمیشود درست کرد. همهٔ این حرفهایی که میزنم را قبول کنید و چند سال بنشینید فکر کنید، دربارهٔ زبان و همهچیز؛ آخرش حستان این است که مثل همان هندی که از اول غذای پرادویه خورده، از همان خوشتان میآید؛ اینطور آموزش دیدهاید، اینطور تربیت شدهاید؛ در نظامی اینطور تربیت شدهاید. بنابراین تشخیص اینکه الان چه چیزی طبیعی است و چه چیزی طبیعی نیست، فقط باید متوسل شویم به تئوریای مثل تئوری یونگ؛ بگوییم که مثلاً چیزی در اعماق وجود ما دستنخورده باقی میماند و در جاهایی خودش را ظاهر میکند.
میتوان به آن متوسل شد و چیزهایی را فهمید. میخواهم مثالی بزنم — فکر کنم دارد دیر میشود ولی اشکال ندارد، چون دیگر نمیخواهم سخنرانی سومی دربارهٔ مردسالاری بکنم، هرچند شاید مجبور شوم، برای اینکه در این جلسه فعلاً دربارهٔ رابطهٔ بین مردسالاری و سرمایهسالاری چیزی نگفتهام. کوتاه مثال میزنم: اینکه وقتی در فرهنگی زندگی میکنید، اعضای بدنتان حتی ممکن است تحت تأثیر آن فرهنگ بیشفعال یا کمفعال شوند. فکر کنم نمونهٔ واضحش دربارهٔ زنهای قرن بیستم و بیستویکم این است که رحم — عضوی زنانه که با مرد مشترک نیست — دچار کمفعالی شده است؛ اکثر زنها اصلاً میل ندارند بچهدار شوند. یک لحظه دقت کنید: مثل اینکه من گوشی داشته باشم ولی دوست نداشته باشم با آن چیزی بشنوم. غیرطبیعیبودن بیشتر از این نمیشود که عضو و مکانیسمی در بدنم باشد و دوست نداشته باشم از آن استفاده کنم؛ دوست نداشته باشم راه بروم، دوست نداشته باشم مثلاً دست راستم را حرکت بدهم؛ چیزی غیرطبیعیتر از این وجود دارد؟ حالا بگذارید بگویم: همین رحم ۵۰۰ سال قبل دچار بیشفعالی بود؛ تحت تأثیر نظام مردسالار، مردان پسر میخواستند، میخواستند کشاورزی کنند، جمعیت دوست داشتند؛ عین ماشین میکشید، بدون اینکه معلوم باشد سلامت زن به خطر میافتد؛ ۲۰ تا مثلاً بچه میآورد، سالی یکی، یا دوتا؛ دوقلو هم میزاییدند. یک خانم ایتالیایی یک موقع رکورد داشت — نمیدانم شکسته شده یا نه — ۷۹ تا بچه به دنیا آورده بود و هیچوقت تکقلو نزاییده بود؛ اصلاً دوقلو هم نزاییده بود؛ یعنی همیشه سهچهارتایی آورده بود؛ ۱۰-۱۵ بار، ۷۹ تا، اگر اشتباه نکنم؛ این رکورد را خواندهام. و ببینید، خلاصه قبول کنید متوسطی برای فعالیت رحم وجود دارد: دو بار، سه بار، پنج بار، نه ۷۰ بار و نه هیچبار؛ واضحترش همین هیچبار است. نه هیچبار؛ این واضحتر است که هیچبار نیست. یعنی زنی که میتواند بچهدار شود، بدیهیترین چیز این است که تمایل به بچهدار شدن داشته باشد؛ برای اینکه اصلاً بخشی از مکانیسمهای بدن زن برای این کار طراحی شده است. الان زنها — فمینیستها؛ من دارم علیه آن نوع فمینیسمی که با آن مخالفم حرف میزنم — جیغ و داد میکنند که سقط جنین میکنند، که جزو حقوق است؛ اصلاً نمیخواهند بچهدار شوند؛ حس خیلی از زنهای دنیا الان این است. بچهدار هم که میشوند دچار بیماری روانی میشوند: افسردگی قبل از زایمان، افسردگی بعد از زایمان. واضح است که طبیعی نیست؛ چون مربوط میشود به فعالیت یک عضو؛ اینکه در موجود زندهای عضوی در بدنش باشد که فعالیتش با میلش تناسب نداشته باشد. فکر کنم سعی میکنم به جاهای متوسطی برسم که خیلی نشود روی مفهوم طبیعی و غیرطبیعی بحث کرد، برای اینکه هر کاری بکنید طرف میتواند بگوید الان اینهمه جمعیت همجنسگرا هست، چرا میگویید طبیعی نیست؟ استدلالکردنش باید ضوابطی داشته باشد برای اینکه بگوییم چه چیزهایی طبیعی است و چه چیزهایی نیست.
حالا بگذارید این را به سرمایهسالاری ربط بدهم. الان واضح است که جمعیت برای سرمایهسالاری لازم نیست؛ ماشین درست کردهایم، تولید انبوه؛ ماشین انجام میدهد؛ دیگر پسر لازم ندارند، دختر هم لازم ندارند؛ خودشان هم دارند کار میکنند، زن هم برای خودش کار میکند؛ اکثر کارها را ماشین انجام میدهد؛ جمعیت میخواهیم چهکار کنیم؟ بنابراین آن حس ماشینگیری دیگر لازم نیست. یا مثلاً مردی شش زن بگیرد، ده زن بگیرد که هرکدام بیست تا بچه بیاورند و مثلاً خانوادهاش بزرگ شود — در نظامهای قبیلهای اینطور بود: بزرگشدن خانواده حیثیت مردم را بالا میبرد، جزو رؤسای قبیله میشدی، برای اینکه به هر حال روزی دعوا میشد و این صد و خوردهای نوه و نتیجه داشت که میتوانستند بیایند کمکش کنند. کلاً نظام اجتماعی ما، نظام کار، تحت تأثیر انقلاب صنعتی از آن وضعیت درآمد؛ بنابراین مردان دیگر آن نیاز مبرم به داشتن خانوادهٔ پرجمعیت را ندارند. در ظرف مدت خیلی کوتاهی زنها به این نتیجه رسیدند که اصلاً بچه نیاورند، مثلاً بهتر است. پس مردان الان خانوادهٔ زیاد تشکیل نمیدهند. و از آن طرف زنهایی که همیشه میل به تشکیل خانواده داشتند — میتوانم دلایل طبیعی بیاورم که چرا میل به تشکیل خانواده در زن بهوضوح بیشتر از مرد بوده و هست — الان به نظرم زنها هم نوعی قانع شدهاند و حسشان این است که خیلی لازم نیست خانواده تشکیل دهند. و مردان همیشه اینطور بودهاند که رابطههای جنسی موقت را ترجیح میدادند و زنها نمیدادند؛ ولی الان رابطههای جنسی موقت برقرار میشود. اگر این بیماری ایدز نبود، فکر میکنم الان به وضع بدتری رسیده بودیم؛ یعنی آمار فقط این است که از دههٔ ۸۰ میانگین طول پارتنرشیپ کمی بالا رفته و میگویند تأثیر ترس از بیماری ایدز است؛ وگرنه در دهههای ۶۰ و ۷۰ به مینیمم ممکن رسیده بود؛ یعنی اصلاً تقریباً هیچ پارتنرشیپ به معنایی که الان داریم تشکیل نمیشد؛ همینطور روابط رندومی بین مردان و زنان برقرار میشد. چه ارتباطی بین این نوع زندگی و چیزی که واضح به سرمایهسالاری مربوط است: نظام اقتصادی احتیاج به تشکیل خانواده را برای مردان برطرف کرده و آن نوع نظام قبیلهای و — نمیدانم — خانوادگی و اینها کاملاً از بین رفته است. ما دولتی داریم که در واقع پدر همه است، در همه جای دنیا؛ آن نقش رئیس قبیله را یک نظام سیاسی برایش انجام میدهد و همهٔ ما هم جزو قبیلهٔ همان دولت هستیم؛ و حالا میخواهیم خانوادهمان صد نفر باشد یا یک نفر، پلیس از امنیت ما حمایت میکند، نه مثلاً فرزندانمان.
یک نکتهٔ دیگر این است که چیزی در این دنیا بهطور نامحسوس تغییر کرده است؛ شاید اینطور بتوان بیانش کرد: سن ایدهآل زندگیکردن در دنیا. اگر به دنیای قدیم نگاه کنید، انگار دنیا ساخته شده بود برای آدمهای مثلاً ۳۰، ۴۰، ۵۰ ساله؛ اوج زندگیشان آنجاست؛ همهچیز، انگار نظامهای اجتماعی، برای آن آدم طراحی شده بود؛ به جایی میرسید که میتوانستید در شورای ریشسفیدی شرکت کنید؛ و بچهها و نوجوانها — و زنها که اصلاً — وضع خوبی نداشتند؛ در نظام پدرسالار فشار زیادی بهشان میآمد و به میل خودشان نمیتوانستند زندگی کنند. مردی که به مقام پدری یا پدرسالاری رسیده بود در سن میانسالی یا حتی بالاتر از میانسالی به اوج قدرت و اوج زندگی خودش انگار میرسید. هرچه به قدیمتر نگاه کنید، انگار دنیا بیشتر برای آدمهای با سن بالای حدود میانسالی طراحی شده است؛ و هرچه جلوتر میآییم، بیشتر انگار دنیا برای بچهها و نوجوانها طراحی شده است. میخواهم بگویم این به رشد سرمایهداری و سرمایهسالاری خیلی مربوط است؛ در واقع برمیگردد به اینکه در آن هرم نیازها، دقیقاً سرمایهسالاری نیازهای کودکان و نوجوانان را خوب میتواند رفع کند؛ نه نیازهای آدم میانسالی که دیگر نیازهای فیزیولوژیکش در مقابل نیازهای عمیق روانیاش کاملاً تحتالشعاع قرار گرفته است. بنابراین خودبهخود دنیا به این سمت میرود که انگار فرهنگ، فرهنگ جوانها و نوجوانهاست. از قرن بیستم به اینور به موسیقی نگاه کنید: موسیقی قبل از جنگ جهانی دوم موسیقی مثلاً آدمهای ۳۰، ۴۰ ساله است؛ بعد یکدفعه میشود موسیقی نسل Elvis Presley، و الان هم فکر کنم به چیز کودکان رسیده؛ کمکم حتی جوانها هم از بعضی از این چیزهایی که خوانده میشود زیاد خوششان نمیآید. هنر همینطور است؛ فرهنگ اصولاً جهتگیریاش به سمت آدمهای جوانتر است؛ بازار انگار بیشتر اینها را هدف میگیرد. میخواهم بگویم اصلاً توطئهای در کار نیست؛ این طبیعی است: کودک و نوجوان و جوان بیشتر با کالا سروکار دارد تا یک آدم مسن. حالا به فرهنگ جنسی نگاه کنید: تشکیل خانواده — دقیقاً مرد میانسال یا مسن بینهایت از نظر روانی به خانواده نیاز دارد؛ اصلاً مهم نیست که نیاز اقتصادی دارد یا نه؛ به زن و بچه اطراف خودش نیاز دارد برای اینکه احساس آرامش بکند؛ و دقیقاً نوجوانها هستند که بهشدت تمایل به روابط جنسی موقت دارند؛ اصلاً حس خانواده و پدر شدن و مادر شدن هنوز در نوجوان به وجود نیامده است. اینکه فرهنگ جنسی ما شده فرهنگ جنسی نوجوانها، این شیفت به سمت سنین پایین — که ممکن است تا چند سال دیگر به کودکان و نوزادان برسد — تأثیر سرمایهسالاری است؛ دلیلش این است که هرچه نوزادتر باشید، دنیای سرمایهداری بهتر میتواند نیازهایتان را به معنای واقعی کلمه و کامل رفع کند. نوزاد خوب است؛ ببینید چه بچهای در چه گهوارهٔ شیکی، چه پارچههایی — نمیدانم — فلان؛ این غذا هم به اندازهٔ کافی برای همه هست — دستکم در بخش عمدهای از دنیا که دیگر گرسنگی و امراض ساده تهدیدش نمیکند؛ بچهها در آرامش به سر میبرند. آدمهای بعد از سن جوانی و میانسالیاند که وضعشان مدام خرابتر میشود؛ دنیای سرمایهداری نمیتواند به آدمهای با سن بالاتر اصلاً سرویس بدهد؛ بنابراین فرهنگ میشود فرهنگ همین آدمها؛ فرهنگ سرمایهداری میرود به سمت کودکان و نوجوانها. ببینید چقدر مردم حالتهای کودکانه و نوجوانانه خودشان را بیشتر تا سنین بزرگسالی حفظ میکنند. چند تا آدم بزرگسال ۱۰۰ سال قبل، ۲۰۰ سال قبل وجود داشت که اصلاً بازی کند؟ و چقدر آدم الان وجود دارد که مثلاً در سن ۴۰، ۵۰ سالگی بازیهای توپ و اینها انجام دهد — که خیلی هم خوب است. فکر کنم از ۲۰-۳۰ سال دیگر اکثر آدمهای ۴۰، ۵۰ ساله همچنان بازیهای کامپیوتری انجام میدهند؛ اگر خجالت بکشند، یواشکی بروند کمی بازی کنند و دوباره از اتاق بیرون بیایند. فکر کنم کمکم فرهنگ به این سمت میرود که کسی خجالت هم نکشد، چون عادی شده است؛ ولی آیا طبیعی است که آدمی در سن ۵۰، ۶۰ سالگی بازی کند؟ اصلاً طبیعی نیست. بازی چیز کودکانهای است، برای رشد جسم و ذهن و اینها کافی است؛ از جایی به بعد دیگر آدمها باید جدیتر شوند. چقدر آدمهای قدیمی نسبت به آدمهای امروز جدیتر بودند؟ در سن میانسالی به بعد واقعاً آدمها جدی بودند؛ خیلی شوخی نداشتند؛ اکثراً دلیل جدیبودنشان این بود که گرفتار معیشت خودشان بودند؛ شما همین الان گرسنه باشید که بازی نمیکنید؛ میروید سراغ اینکه خودتان و زن و بچهتان شکمشان را سیر کنید. دنیای جدیتری داشتیم و الان دنیا به سمت دنیایی میرود که پر از شوخی و سرگرمی است. اصلاً این آرتور سی. کلارک — کسی که در ساینس فیکشن آدم خیلی مهمی بود — این را شنیدهام که در دههٔ ۶۰ یا ۵۰ این اظهارنظر را کرد که در ۴۰، ۵۰ سال آینده به اقتصادی میرویم که بخش عمدهاش صنعت اینترتینمنت است، سرگرمیسازی. و میگویند آن موقع خیلی عکسالعمل نشان دادند: چقدر اغراق میکنیم؟ مگر میشود؟ مثلاً این شهر ما موشک درست میکند، صنایع غذایی و اینور. واقعاً به اینجا رسیدهایم؛ یعنی الان یکی از بزرگترین حجمهای پولی که در دنیا جابهجا میشود مربوط به تفریحات است؛ فوتبالیستها را ببینید درآمدشان چقدر شده؛ هنرپیشهها را نمیدانم. من یک بار شنیدم که این خانم نیکول کیدمن ۵۰ میلیون دلار گرفته که یک سخنرانی نیمساعته در افتتاحیهٔ جایی در استرالیا انجام دهد، اگر اشتباه نکنم؛ اصلاً بازی فیلم نیست؛ کی میتوانست تصور کند چنین اتفاقی در دنیا بیفتد؟ و روزبهروز هم داریم بیشتر به این سمت میرویم؛ یعنی سرگرمی شده یکی از بزرگترین صنایع؛ حالا ممکن است از این هم بزرگتر شود. بعد سر بچهها را به نوعی گرم کنیم؛ یکی از کارهای نظام سرمایهداری شده سر مردم گرم کند. وقتی به خانه میروند با این وضع، فکر کنم از نظر روانی همهٔ مردم در فشار سنگینی زندگی میکنند؛ بهشدت احتیاج به سرگرمیسازی وجود دارد؛ بهاضافهٔ اینکه نشستن مردم پای تلویزیون خیلی برای هر نظامی مهم است و فرق نمیکند چه نظامی باشد؛ اینکه در خانهٔ هر کسی نمایندهای از رئیس قبیله وجود دارد که به هر حال موقع لازم میشود حرفش را زد و تأثیر گذاشت — حالا بین دو نیمهٔ فوتبال، اینور و آنور. دولت هر جور شده در همهجای دنیا این سرمایهگذاری را میکند. در ایران فکر کنم تنها جایی است که وسط فوتبال زیرنویس میآید؛ ایران خیلی کشور باوضعی است از این جهت که کاری را که همهجای دنیا میکنند نمیکند: تبلیغات. من تا سال ۱۳۶۷، ۶۸، نه در تهران بیلبوردی بود، نه هیچی؛ هیچ تبلیغاتی نبود، تلویزیون تبلیغات پخش نمیکرد؛ پیام بازرگانی نداشتیم در تلویزیون، چون اینها از مظاهر سرمایهداری بود. بعد یادم هست آن موقع خوانده بودم که مثلاً در ایتالیا فیلمسازها اعتراض کرده بودند که چه وضعی است که تلویزیون فیلم را دو سه بار وسطش قطع میکند و آگهی پخش میکند، و کلی جنجال شده بود که نمیگذاریم فیلمهایمان در چنین شرایطی پخش شود. من واقعاً وقتی این را خواندم — ببینید دنیا چطور پیش رفته که وسط فیلم را قطع میکنند — تا الان گاهی این سریالهای پرطرفدار یک ربع، ۲۰ دقیقه، چند بار. اصلاً زیرنویس فوتبال — فکر نکنم هیچجای دیگر زیرنویس داشته باشد؛ گاهی توپ میرود زیر آن نوار و اصلاً جای خیلی حساسش هم هست؛ کنجکاوم ببینم جایی در دنیا چنین پدیدهای وجود دارد؛ فوتبال زنده است، نگاه کنید فوتبال را قطع کنند و پیام بازرگانی پخش کنند؛ بعید نیست، باور کنید؛ مثلاً قبل از پنالتی. خیلی چیزها؛ مثلاً ضربهٔ آزاد که میشود، آن دقیقهای مثلاً ۱۰ میلیون تومان؛ اینها را فکر کنم خیلی ارزان میگویم؛ قیمتها خیلی بالاتر از این حرفهاست؛ ثانیهبهثانیه — دقیقه گفتم، ثانیهبهثانیه — حساب میکنند.