این اولین جلسه از سه جلسهای است که در ماه رمضان با عنوان «معجزه چیست» برگزار میشود. او ابتدا واژه معجزه و منظور از دیدگاه اسلامی را روشن میکند و رجوع مستقیم به قرآن و ترجمه آن به زبان فلسفه را پیشنهاد میدهد، بعد با مثال فاعل معجزه نشان میدهد چه کاری نمیخواهد بکند، و در پایان طرح کلی بحث را با واژه آیه و نزول آیات میگوید.
زمینه جلسات و واژه معجزه
او میگوید ماجرای پشت این جلسات این است که قرار است مقالهای بنویسد برای کتابی درباره فلسفه دین از دیدگاه اسلامی، و قسمت مربوط به معجزه آن با اوست. بنابراین بحث کمی از فضای قرآنی همیشگی فاصله دارد و طعم فلسفه دارد، چون مانند ترجمه کردن آن چیزی است که در قرآن میبینیم به زبان فلسفه.
به نظر او ابهام بزرگ این است که واژه معجزه اصلاً واژه قرآنی نیست؛ بعدها مسلمانان آن را برای کارهایی که پیامبران برای اثبات رسالت انجام میدادند به کار بردند. در انگلیسی باید miracle گفت، و اختلاف میان این واژهها معنیدار است: miracle روی شگفتانگیز بودن حادثهای تأکید میکند که خداوند یا امور الهی تحقق دادهاند، معجزه بیشتر روی عجز طرف مقابل تکیه میکند، و آیه به هیچکدام کار ندارد و به پدیدهای اشاره میکند که بر چیز دیگری دلالت میکند. به نظر میآید miracle و معجزه هیچکدام در تعلیمات اورجینال اسلامی به عنوان واژه وجود ندارند، و این اولین مشکل است.
منظور از دیدگاه اسلامی
او میپرسد دیدگاه اسلامی درباره چیزی یعنی چه و چطور باید استخراج شود. معمولاً طیفی از برخورد هست: یک سر طیف انتخاب یک فیلسوف، گاهی ناشناخته، و توضیح دقیق دیدگاه او؛ سر دیگر نگاه تاریخی به اینکه پرسشها از کجا وارد فرهنگ اسلامی شدند، از مسیحیهای مرز تا فلسفه یونان و فرهنگ ایرانی و هندی و مکتبهایی مثل اشاعره و معتزله و امامیه. کاری که او در این جلسات میخواهد بکند هیچکدام از اینها نیست.
او بین دیدگاه مسلمانان و دیدگاه اسلامی فرق میگذارد: هر چه در تاریخ تفکر اسلامی گذشته اسلامی نیست. میپرسد آیا میشود دنبال تعلیمات اورجینال رفت، یعنی قرآن و شاید در حاشیهاش سنت پیامبر و امامان. ممکن است برداشتهای تفسیری مختلف باشد، ولی این جواب پرسش نیست؛ دیدگاههایی که بدون ارجاع به قرآن ساخته میشوند چندان اسلامی نیستند، و دیدگاهی را اسلامی میگوید که حداکثر تلاشش را کرده باشد دیدگاه خودش را از منابع اسلامی استخراج کند، ولو خطا کرده باشد.
رجوع به قرآن و ترجمه به زبان فلسفه
پرسشهایی مثل معجزه چیست و فاعل معجزه کیست را میشود از قرآن پرسید؟ او میگوید جوابش کاملاً بله است اگر مسئله را ساده نگیریم: زبان قرآن با زبان فیلسوفان یکی نیست، جوهر و عرض ندارد، از قیاس خیلی استفاده نمیکند، داستان میگوید و بخشهایی شبیه شعر است، و گزاره کلی فلسفی به ندرت دارد. پس خیلی از سؤالات فلسفی ممکن است جوابی صریح یا غیرصریح در قرآن نداشته باشند؛ ولی قرآن جهانبینی میدهد، و اگر وارد فضای قرآن شویم به نظر میآید برای هر سؤالی میتوانیم جوابی داشته باشیم.
بنابراین نباید جواب شستهرفته انتظار داشت؛ ولی اگر جهانبینی قرآن را جذب کنیم و زبان فلسفه را خوب بلد باشیم میتوانیم نگرشمان را برای فیلسوفان ترجمه کنیم. او دنبال فرایند ترجمه از یک اثر ادبی مقدس به زبان فلسفی است، نه پیدا کردن تعریف معجزه حاضر و آماده در یک آیه. به توافق هم نمیرسیم چون قرآن متن است و تفسیرهای مختلف قابل پذیرش است؛ و بسیاری از حرفهای مسلمانان تحتتأثیر فرهنگ یونانی و واکنش به الهیات مسیحی بوده.
امکان این کار و جمعبندی مقدمه
او میگوید این کار شاید هزار سال پیش مقدور نبوده، چون زبان فلسفه بسیار محدود بود؛ در یکی دو قرن اخیر فلسفه، حداقل در غرب، بسط پیدا کرده و دربارهٔ معجزه انفجاری از کتاب و مقاله داریم. نکته مثبت دیگر این است که به نظر میرسد تصور برتری مطلق فلسفه غرب بر شرق کمی شکسته شده؛ امیدوار است این برداشتش درست باشد.
تا مدتی پیش اگر از یک فیلسوف غربی که اطلاعاتی درباره فلسفه اسلامی داشت میپرسیدید به احتمال بسیار زیاد میگفت ابنرشد انتهای فلسفه اسلامی است، و این دیدگاه حداقل در پنجاه سال اخیر با تلاش کسانی مثل کربن کمی شکسته شده. به گفته او دلیلش این بود که ابنرشد کمال جنبهای بود که از یونان آمده بود؛ غربیها لنز و عینکی روی چشم داشتند و دنبال چیزی شبیه فلسفه خودشان میگشتند، و برای معجزه سراغ حکما و متکلمین میرفتند نه عرفا و مفسرین.
او میگوید تأکیدش در این مقدمه روی رسیدن به شیوهای کلی است و دوری از اینکه دیدگاه اسلامی فقط آنچه در ۱۴۰۰ سال بعد از اسلام مسلمانان نوشتهاند باشد. به شوخی میگوید اگر کسی خیلی مقاومت کند، میتواند بگوید چون مسلمان است حرفهایش هم جزء دیدگاههای مسلمانان است و قرار نیست مسلمانان از یک جایی به بعد حرف جدیدی نزنند.
پژوهش آکادمیک و نگاه مؤمنانه
او میپرسد چرا کسانی که در غرب درباره فلسفه اسلامی کار میکنند به جای آموزههای اسلامی سراغ بحثهای فیلسوفان و متکلمین میروند؟ انگیزهها را روشن میداند، بیآنکه توهین به مطالعات آکادمیک باشد: در مطالعات آکادمیک اعتبار از وسیع خواندن میآید، و اگر کسی بگوید قرآن را دقیق خوانده و عمیق فهمیده ولی غزالی و ابنسینا را نخوانده، فضای آکادمیک این را نمیپسندد.
نکته دیگر نگاه مؤمنانه است: مؤمن حس میکند آنچه در قرآن آمده جالبتر و کاملتر از همه چیزهایی است که مسلمانان گفتهاند، ولی کسی که مؤمن نیست و قرآن را کتابی پراکنده میداند راحتتر سراغ حکمای متأله میرود؛ حتی غربی با ذوق فلسفی ابنسینا را بالاتر از قرآن میداند. او میگوید خودش مؤمنانه نگاه میکند و به قرآن اهمیت بیشتری میدهد، ولی این به این معنا نیست که به نوشتههای مسلمانان هیچ نگاهی نکنیم.
فاعل معجزه کیست؟
برای نشان دادن اینکه چه کاری نمیخواهد بکند، یکی از مسائل کلاسیک را میآورد: فاعل معجزه کیست؟ اگر معجزه را اعمالی بگیریم که پیامبران برای روشن شدن رسالتشان انجام میدادند، آیا خدا مستقیماً انجام میدهد یا قدرت روحی پیامبر یا فرشتگان؟ این در کلام و فلسفه اسلامی قدیمی است و شاید بشود گفت دو ترند اصلی هست، مثل دوگانه اشاعره و معتزله؛ نظر حکما به معتزله نزدیک است و امامیه شاید بیشتر به اشاعره. او از این اصطلاحات فراری است و دو گروه کردن را سادهسازی میداند.
اشاعره معمولاً چون روی توحید افعالی تأکید داشتند میگفتند فاعل معجزه خداست؛ از علامهمجلسی نقل است که اگر کسی معتقد باشد انبیاء با قدرت خودشان معجزه میکردند این کفر صریح است. یک دلیل دیگر این بود که معجزه باید کاری باشد که از مخلوق بر نیاید، وگرنه هر کس تهذیب نفس کند و کرامتی پیدا کند میتواند ادعای پیغمبری کند. طرف مقابل، حکما، میگفتند بیمعنی است که خداوند کاری را بیواسطه انجام دهد و همه چیز سلسلهمراتب دارد؛ و این بحثها از فارابی و ابنسینا شروع شده که نفس انسان مراحلی دارد و میتواند به جایی برسد که بر طبیعت اشراف و تصرف پیدا کند.
او به قرآن رجوع میکند که حداقل میشود گفت به چهل پنجاه معجزه اشاره کرده است. در تبدیل عصای موسی به مار، موسی نمیداند چه اتفاقی میافتد و میترسد و کاملاً مفعول است، دستکم از ظاهر آیهها؛ ولی مسیح میگوید برایتان از گل پرنده میسازم، و «بِإِذْنِ اللَّهِ» از لحاظ ادبی نشانه این است که خودش دارد انجام میدهد، با اجازه. پس به نظر میآید مسئله فاعلیت معجزه جواب صفر و یکی ندارد: بعضی انبیاء نفسشان به شدت دخیل بوده و بعضی اصلاً فاعل نبودهاند.
غزالی معتقد است معجزات دو سر دارند، در بعضی نفس پیامبر مؤثر بوده و در بعضی خداوند مستقیم انجام میداده، و فخر رازی هم کم و بیش شبیه این است. او این مثال را برای این آورد که رجوع به قرآن از طرف حکما و متکلمین سابقه زیاد داشته، ولی به احساس او موردی بوده، یعنی وقتی اختلافی پیش میآمد دنبال آیهای به نفع خودشان میگشتند؛ کاری که او میخواهد کمی کلیتر است: طرح کلی قرآن درباره جهان و جایگاه معجزات را ببیند و بپرسد آیا طرح منسجمی درمیآید یا نه.
واژه آیه و مصداقهایش
کار او شبیه کتابهای ایزوتسو است: واژه معادل معجزه و واژههای اطرافش را پیدا کند و از درون واژگان و آیات به مفاهیم کلی برسد. تعریف معجزه را نمیشود از قرآن به صورت گزاره درآورد، ولی زبان قرآن طوری است که میشود چیزی فهمید. واژهای که به چیزی شبیه معجزه اشاره میکند آیه است: پیامبران آیاتی از طرف خداوند میآوردند و مردم به آن ایمان میآوردند یا کافر میشدند؛ حول آن برهان و سلطان هم هست، مثل «بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّكَ» دربارهٔ موسی. در قرآن تعریف کلی کم است و تعداد زیادی مثال هست.
او میپرسد مصداقها چقدر همپوشانی دارند: در فلسفه دین miracle شامل رستاخیز مسیح و جایی مثل لورد است که عدهای شفا پیدا میکنند، ولی در کلام اسلامی معجزه چیزی است که پیغمبر آن را بر عدهای عرضه میکند و لزوماً هر اتفاقی که در زندگی ما میافتد و حالت معجزهآسا دارد نیست. سوال این است که مصداقهای آیه در قرآن چه هستند و آیا به کرامات و اتفاقهای عجیب زندگی هم اشاره میکند یا نه.
آیه به معنای نشانه است و به چیزی ورای خودش دلالت میکند؛ مفهوم مرکزی miracle شگفتی است و مفهوم مرکزی معجزه عاجز کردن طرف مقابل، پس واژه آیه سیگنالی میدهد که از جهت دیگری نگاه میکنیم. آیه واژهای بسیار گسترده است: هر چیزی در جهان آیه و نشانه خداوند است، و بعضی پدیدهها ممکن است نشانه قیامت باشند. مفهوم آیه اختصاص به کارهای پیامبران ندارد و بیشتر جنبه فلسفی و جهانشناسی دارد.
نزول آیات و تشریع و تکوین
جهان در قرآن سلسلهمراتب دارد و ادراک انسانها هم: پایینترین سطح ادراک حواس پنجگانه و احساس گرسنگی و تشنگی است و ادراک میتواند بینهایت قوی شود. همه عالم آیت توحید است ولی اکثریت مردم درکشان به جایی نمیرسد که این را ببینند، پس پدیدهای به اسم نزول آیات هست: حقیقتی برخلاف روند طبیعی نازل میشود، اتفاقی میافتد که در اختیار آدمهایی قرار بگیرد که سطح درکشان در حد حواس پنجگانه است.
او مثال میزند که حیات را هر روز میبیند و تکان نمیخورد، ولی اگر شتری از درون صخره یک دفعه دربیاید ممکن است تکان بخورد. کارهایی که پیامبران انجام میدهند آیات نازلشدهاند و در سطح درک پایین یک تکان میدهند. به گفته او آیه در ابتدا ربطی به پیامبران ندارد، ولی نزول آیات درباره پیامبران به مفهوم معجزه اشاره دارد و با هدایت هم ارتباط دارد.
آیه هم به پدیدههای طبیعی، از جمله معجزات پیامبران، اطلاق میشود و هم به وحیای که در کتاب نوشته شده، مثل هر جمله شمارهخورده قرآن؛ پس دوگانگی تشریع و تکوین در این مفهوم هم هست. او از ما میخواهد فعلاً واژه معجزه و miracle را کنار بگذاریم و جهانبینی قرآن را بفهمیم، و میخواهد نشان دهد تصادفی نیست که miracle یا معجزه معادل قرآنی ندارد. خلاصهاش این است که همه چیز آیه است و مردم نمیفهمند، آیه نازل میشود و این نزول صورت کلامی هم پیدا میکند؛ جزئیات برای جلسه آینده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه