این جلسهٔ آخر از سری «معجزه چیست» است. هدف سه جلسه این بود که بفهمیم آیا میتوانیم از دیدگاههای قرآنی استفاده کنیم و بگوییم اگر به صورت فلسفی دربارهٔ معجزه بحث کنیم، تعریف آن چه باید باشد و آیا با تعریفهای مرسوم در فلسفهٔ دین تفاوتی دارد. او دو موضوع را مطرح میکند که فکر میکند در هر مدخل دایرةالمعارفی دربارهٔ معجزه هست: تعریف معجزه، و برهان هیوم.
رویکرد: مفهوم و پرسش از خود قرآن
به نظر او بیشتر مباحث فلسفهٔ اسلامی و کلام اسلامی خیلی متکی به قرآن نبودهاند، و تصورش این است که این کار، یعنی گرفتن مفاهیم و پرسشها از قرآن، در کلام انجام نشده است. کاری که جلسهٔ قبل شروع شد دو مرحله داشت: آشنا شدن با جهانبینی قرآن و پیدا کردن نزدیکترین واژه به مفهوم مورد بررسی، که در مورد معجزه واژهٔ «آیه» است. او تأکید میکند که در تعریف مفهومی مانند معجزه مهم است چه مثالهایی در ذهن داریم، چون کار تعریف این است که یک خطکشیای به وجود بیاورد میان آنچه میخواهیم در مجموعه بیفتد و آنچه نمیخواهیم.
تعریف هیوم در برابر مفهوم آیه
او میگوید تعریف هیوم این است که معجزه تخطی از قوانین طبیعت به وسیلهٔ یک عامل فراطبیعی است. به نظر او تمام واژههایی که در این تعریف میآیند مسئلهدار هستند، و این جنس تعریفها معجزه را مفهومی متافیزیکی جهانی میدانند که چه کسی ببیند یا نبیند معجزه است.
در قرآن به نظر میآید مفهوم آیات هیچ شباهتی به این تعریف ندارد: ملاک این است که آیهٔ نازلشده بر چیزی دلالت کند، و کار پیامبران زیرمجموعهٔ آیات است. آیه پیش از نازل شدن یک مفهوم جهانی و برون اذهانی است، مانند شب و روز، ولی معجزهٔ نازلشده به سوی کسی یا کسانی نازل میشود و به تناسب آن قوم است؛ مار شدن عصای موسی و ید بیضای موسی برای این بود که فرعون و ملأ او بفهمند او از طرف پروردگار آمده است.
در نگاه قرآن تأثیر پدیده بر ذهن مانند برهمکنشی میان پدیده و ذهن است، پس وجهی سابجکتیو دارد و لزوماً جهانی نیست. آیه ممکن است برای یک قوم، یک فرد، گروهی مانند اصحاب کهف یا همهٔ بشر باشد. او میگوید در تعریفی که به هیوم نسبت میدهند نه این جنبهٔ فردی دیده میشود و نه جهانی نبودن، و به نظر میرسد به جنبهٔ معرفتی معجزه توجه نشده است.
چرا فلسفهٔ غرب تعریف جهانی میخواهد
به گفتهٔ او تعریف هیوم خیلی از نگاه قرآن دور است و خیلی معروف است. در فلسفهٔ دین غربی، به دلیل پیشزمینهٔ مسیحیت، مثال اولیه معجزات مسیح است، مانند رستاخیز مسیح و بکرزایی حضرت مریم. در قرآن هم مسیح «آیة للعالمین» است و معجزاتش جهانی است، در حالی که مار شدن عصای موسی بیشتر برای مردم مصر قانعکننده بود چون خیلیها اهل سحر و جادو بودند.
او میگوید غربیها در فرهنگ خود از جایی به بعد علاقهٔ شدیدی به آبجکتیو بودن دارند: همه چیز باید آبجکتیو باشد و به وسیلهٔ همگان قابل تست باشد، و آنچه سابجکتیو است گویی ارزش ندارد. شاید همین علاقه، همراه با مثالهای ذاتاً جهانی، مفهوم میراکل را به تعریفی آبجکتیو و کاملاً جهانی سوق داده باشد.
مثال تاس و معجزات مسیح
او مثالی میزند: کسی میگوید از طرف خدا آمدهام و هر کاری که برایت یقینآور است بگو انجام دهم. اگر از او بخواهد صد تاس را بریزد و عین نتیجهای که گفته بیاید، برای او در حد معجزه است، ولی ناظر بیرونی فقط تاسها را میبیند و هیچ اتفاق معجزهآسایی به نظرش نمیآید. او نمیتواند این را به ناظر بیرونی منتقل کند؛ معجزه فقط برای اوست و نتیجهٔ فرایندی است که از قبل طی شده، و اینجا نه قانون طبیعیای از بین رفته و نه لزوماً عامل فرای طبیعیای بوده است.
او میگوید آگوستین، بنا به نسبتی که میدهند، میگفت معجزه لزوماً نقض قانون طبیعی نیست و جهل ما به قوانین طبیعت ممکن است چیزی را معجزهآسا نشان دهد. بعضی معجزات مسیح که در قرآن آمده، مانند آگاه کردن مردم به آنچه خوردهاند یا در خانه دارند، به نظر او سطحش پایینترند. شاید روزی با دستگاهی بتوان چنین کاری کرد، و او نتیجه میگیرد که چیزی در زمانی ممکن است واقعاً معجزه بوده باشد و نمیشود معجزه را مفهومی متافیزیکی، آبجکتیو و جهانی دانست.
گزارش معجزه و برهان هیوم
او میگوید گزارش معجزه با مشاهدهٔ آن فرق دارد، و هر چه خبر نسل اندر نسل نقل شده باشد کانالی است که ممکن است در آن خطا شده باشد. برهان را به هیوم نسبت میدهند؛ او فکر میکند کمی زیادی شلوغش کردهاند و آن را برهانی ضد مسیحی ساختهاند، در حالی که احساسش این است که هیوم میخواست خرافهزدایی کند نه دینزدایی.
برهان را او به زبان خودش چنین میگوید: معجزه ذاتاً چیزی نزدیک به محال است، چون میلیاردها مرگ بدون زنده شدن ثبت شده است؛ پس احتمال اینکه این آدم دروغ بگوید یا اشتباه بکند بیشتر از احتمال وقوع آن اتفاق است، و با گزارش نمیشود معجزه را ثابت کرد. به نظر او هیوم بیشتر گزارشهای فرقههای مسیحی را دربارهٔ معجزات قبر فلان پدر مدنظر داشت، و مقاله به نظر میآید ضد خرافات است نه ضد اصل اعتقادات مسیحی؛ او میگوید موضوعش دفاع یا حمله به هیوم نیست.
نکاتی که او بر برهان میگیرد
او میگوید هیوم فرض میکند که ما نسبت به وقوع یا عدم وقوع معجزات کاملاً بیطرف هستیم، و به نظر میآید پیشفرض او این است که معجزه اتفاق نیفتاده و نمیتواند بیفتد. او مثال میزند از کسی که در غار بزرگ شده و موحد است و عقلش به او میگوید نبوتهایی در تاریخ بوده؛ برای او مسئله این است که میان چند گزارش معجزه، کدام کانال است که چیزی که میگوید به عقل بیشتر جور درمیآید.
او به مثالی بر پایهٔ برهان پاسکال هم اشاره میکند: اگر در زمان مسیح کسی بگوید در روستای همسایه مرده زنده میشود، حتی اگر احتمال پایین باشد، چون موضوع مهم است باید دستکم چند دقیقه از پنجره بیرون را نگاه کند. به نظرش آوردن برهان هیوم و هیچ کاری نکردن رفتاری معقول نیست. همچنین از پانویس هیوم دربارهٔ معجزات مقبرهای در پاریس میگوید که حتی اگر خودش آنجا شاهد باشد، مثلاً کور مادرزاد بودن بیمار برایش گزارش است.
او میگوید ما در گزارشها زندگی میکنیم، چون خودمان هم زنده نشدن مردهها را ندیدهایم و فقط گزارش شنیدهایم. با این حال به نظر او شکستن عادت با این برهان سخت میشود ولی تا حدودی برهان درست است: سادهلوح نباشید، و گزارش دربارهٔ چیز بسیار غیرعادی باید بسیار قوی باشد.
پاسخ قرآنی: معجزهٔ زنده و تحدی
او میگوید طبق آنچه گفته شد، نزول آیات از دیدگاه قرآن با آمدن کتابی معجزهآسا ختم شده، و همین کتاب هم گزارش معجزات گذشته را دارد و هم خودش ادعای اعجاز دارد. پادزهر برهان هیوم این است که کسی که برایم گزارش میآورد، اول خودش معجزه کند؛ از اعجاز قرآن در حدی یقین پیدا میکند که این کانال معتبر است، و از این راه بقیهٔ معجزات را میبیند.
برای فهمیدن اینکه کتاب معجزه است، او به مفهوم حد و بینهایت در ریاضیات مثال میزند: به ازای هر مقداری که کسی بخواهد، باید نشان داد از آن بزرگتر میشود. تحدی هم همین است: به ازای هر سورهای که کسی پیشنهاد کند، نشان داده شود که سورههای این کتاب مرتبهٔ بالاتری دارند. به نظر میرسد برای حداقل یک کتاب چنین چیزی تنها راه ممکن باشد، و معجزه باید زنده باشد، وگرنه برهان هیوم دربارهٔ معجزات قدیمی کار میکند.
او میگوید وقتی قرآن را میخوانید خیلی به نظر میآید انگار خدا دارد حرف میزند. اگر کسی سورهای را کپیپیست کند و تغییری جزئی بدهد، در واقع میپذیرد که خدا اینگونه سخن میگوید. به نظر او اساس تحدی این است که کسی که میگوید این کلام خدا نیست باید چیزی بیاورد که به نظرش کلام خداست، و نشان داده شود که خدایی که این جهان را ساخته به نظر میآید این سوره را فرستاده باشد نه آن را.
زاویهٔ دید از بالا و پرسشها
او میگوید یکی از ویژگیهای قرآن که به نظر میآید کلام خداست زاویهٔ دید از بالا به پایین است، انگار دوربین در آسمانهاست. مثالش این است که وقتی موسی به کوه طور میرود، در قرآن همراه او میرویم چون خدا روایت میکند، اینطور به نظر میآید، در حالی که در تورات مردم روایت میکنند. از دید پایین ممکن است قسمت شگفتآور معجزه مهم باشد، و به گفتهٔ او واژهٔ میراکل جنبهٔ بشری دارد، ولی واژهٔ آیه عمیق است و انگار از بالای ابرها دیده میشود.
یکی از حاضران میپرسد آیا میشود از صورتی از zero knowledge proof استفاده کرد؛ او پاسخ میدهد که آن خودش یک جلسه طول میکشد و هیوم از این چیزها خبر نداشته است. حاضر دیگری دربارهٔ آیهٔ «لَوْ أَنزَلْنَا هَٰذَا الْقُرْآنَ عَلَىٰ جَبَلٍ» میپرسد؛ او فکر میکند آن آیه به قدرت روحی کسانی مانند موسی و پیامبر اشاره میکند که میتوانند وحی را تحمل کنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه