او در این جلسه توضیح میدهد جلسات دربارهٔ چیست و چگونه برگزار میشود. میگوید دفاع عقلانی از دین نه اثبات عقلی اصول دین است و نه رفع شبههها یکییکی. بحث را با تغییر معنای اثبات در فلسفهٔ جدید ادامه میدهد، بعد میگوید ما ناگزیر بر پایهٔ عقایدی زندگی میکنیم و باید بین عقاید رقیب انتخاب موجهی بکنیم؛ در پایان میگوید جلسات نکات مثبت اسلام را میگوید.
صورت جلسات و انگیزهٔ او
او میگوید تحصیلاتش مهندسی الکترونیک است و دکترای ریاضی دارد؛ کار او دفاع عقلانی از دین نیست و به طور معمول نباید متولی چنین جلساتی باشد، ولی فکر میکند دستکم در محیطهای دانشگاهی دربارهٔ چنین بحثهایی کمبود هست. بیشتر از ده سال است در دانشگاه صنعتی شریف جلساتی حولوحوش قرآن برگزار کرده است. جلسات ضبط و آپلود میشوند.
او داستانی از علامه طباطبایی نقل میکند که به گمان او در زندگینامهٔ مختصر خودشان آمده است: علامه در آذربایجان دیده بود جوانهای مسلمان با خواندن چند صفحه کتاب مارکسیستی از دین برمیگردند، چون دینشان پایهٔ محکمی نداشت و استدلالی پشت عقایدشان نبود. به همین دلیل باغبانی را رها کرد و به قم آمد تا فلسفه را احیا کند، چون وارد دورانی شدهایم که لازم است مسلمانها کمی مسائل عقلی دیده باشند و در برابر عقاید خلاف دین واکسینه شده باشند. او فکر میکند علامه نیاز جدیدی را بهموقع تشخیص داد.
به گفتهٔ او در هفت-هشت-ده سال اخیر دوباره نقطهٔ عطفی پیش آمده: فضای مجازی دسترسی به اطلاعات را خیلی زیاد کرده و بستن تلگرام و فیلترکردن سایتها دیگر کار نمیکند. هزینهٔ شنیدن حرفهای ضددینی پایین آمده و او میگوید به شدت نیاز به واکسیناسیون است: مردم علاوه بر نکات مثبت عقاید خودشان نقطهضعفهایی را هم که دیگران میگیرند شنیده باشند تا با شنیدن یکی دو شبهه ناگهان در همهٔ عقاید خود شک نکنند.
دو برداشت اولیه
او میگوید دو برداشت اول به ذهن میآید: اثبات وجود خدا و اصول دین با برهانهای عقلی، مثل کار متکلمان و حکما، یا رفع شبهه، یعنی جوابهای معقول به حملاتی که به دین میشود. او میگوید این دو کار را به این شکل انجام نمیدهد؛ ترکیبی از اینها و کارهای دیگر است. به نظر او نه جلسهٔ رفع شبهه کار خوبی است و مثمر ثمر، و نه جلسهٔ اثبات عقلانی دینی.
تغییر معنای اثبات
او میگوید اگر کسی دربارهٔ اثبات وجود خدا مطالعه کند، شاید احساس کند این اثباتها دیگر زیاد معتبر دانسته نمیشوند: هیوم دربارهٔ برهان نظم شبهه وارد کرد، کانت ادامه داد و راسل در بحثی با کاپلستون سعی میکند نشان دهد برهان او از نظر منطقی به نتیجه نمیرسد. ولی تقریباً تا قرن هجدهم همهٔ دانشمندان، از یونان تا حکمای اسلامی، این برهانها را معتبر میدانستند و آدمهای کندذهنی نبودند. او میپرسد آیا همهٔ آنها انسانهای نادانی یا مغرضی بودهاند، یا تحت فشار کلیسا اشکال را بیان نمیکردند.
جواب او این است که مفهوم اثبات و برهان تغییر کرده است. به معنای جدید، که در فرگه و راسل صراحت پیدا میکند، آن برهانها اعتبار ندارند، و هیچ برهان دیگری هم اعتبار نخواهد داشت اگر معنای اثبات را همان چیزی بگیریم که اکنون در علوم مطرح است.
اثبات اکنون یعنی در یک دستگاه اصل موضوعی، مثل هندسهٔ اقلیدسی، از چند گزاره به نتیجه رسیدن؛ این اثباتها دربارهٔ این دستگاه است نه جهان خارج. با کشف هندسههای نا اقلیدسی معلوم شد مجموع زوایای مثلث در یکی کمتر از ۱۸۰ درجه و در دیگری بیشتر است و هر سه در دستگاه خودشان درستاند. او میگوید در این معنا نمیشود دربارهٔ جهان خارج هیچ اثباتی آورد، مگر اینکه اصول موضوع در جهان خارج مصداق داشته باشند که خارج از حیطهٔ ریاضیات است؛ این را فاجعه میخواند. به گمان او ظرف سی-چهل سال نتیجهٔ فلسفهٔ با دقت ریاضی راسل و فرگه این شد که دربارهٔ جهان خارج با آن دقت نمیتوان چیزی گفت؛ به نظر میرسد فلسفه به بنبست رسید.
او میگوید چه کسی باید قضاوت کند دقت را کجا بگذاریم، چون سطح دقت را همیشه میتوان آنقدر بالا برد که هر برهانی خدشهپذیر شود. این بحران دقت فقط مشکل دین نیست، مشکل فلسفه و کشف حقیقت است. به نظر میآید توطئهای علیه دین در کار نبوده، چون بسیاری از کسانی که سطح دقت را بالا بردند متدین بودند.
برهان برای انتقال شهود
به نظر او برهان فقط به این درد میخورد که شهودات ما را نسبت به جهان خارج منتقل کند، همانطور که یک شعر میتواند. خواندن برهان به معنای قدیمی همدلی میخواهد، و اگر کسی همدلانه برخورد نکند هر برهانی را میتواند خراب کند. اگر دربارهٔ جهان خارج بحث عقلانی میکنیم باید سطحی از عدمدقت را تحمل کنیم.
اگر در این کلاس برهانی اقامه شد، باید اینگونه گوش داد که آیا شهودی دربارهٔ حقیقتی میدهد یا نه؛ خطبهخط فرمالکردنش به هیچچیز نمیرسد. او فکر میکند ابنسینا هم احساسش این بوده که کسانی که برهانش را میخوانند همدلانه میخوانند، هرچند نمیداند تصورشان واقعاً چه بود. دنبال اثبات به آن معنا نیستند، ولی ممکن است گاهی به برخی برهانهای قدیمی یا جدید اشاره کنند.
زندگی بدون عقیده نیست
او دین را عقایدی میداند که راه زندگی را مشخص میکند. ما مدت کوتاهی زندگی میکنیم و مهمترین کار تصمیم دربارهٔ شیوهٔ زندگی است: بعد از مرگ حیات ادامه دارد یا نه، خدایی هست که از ما انتظاراتی دارد یا نه، و ادعاهای عرفانی دربارهٔ رسیدن به کمالات درستاند یا توهم. اگر درست باشند، میگوید، زندگی باشکوهی میشود.
او میگوید هرچقدر هم تشخیص ندهید کدام نظر حقیقت است، بالاخره بر اساس چیزی زندگی میکنید: مثل کسی که به آخرت اعتقاد دارد یا مثل کسی که ندارد. راسل میگوید نمیدانم خدا هست یا نه، ولی به نظر میآید مثل کسی زندگی میکند که میداند خدا نیست، چون نمیترسد بعد از مرگ بازخواست شود. نمیشود هر روز یک سبک زندگی رندوم انتخاب کرد؛ زندگی بدون عقیده نداریم.
نتیجه این است که به عقایدی نیاز داریم و نیاز داریم تا حد ممکن موجه باشند. کاری که عملاً میکنیم این است که بین عقاید رقیب یکی را انتخاب میکنیم، اول دیندار بودن یا نبودن و بعد یک دین. دفاع عقلانی یعنی ثابت کردن یکی از ادیان از نقطهٔ صفر نیست؛ کافی است بتواند نشان دهد ادیان از غیرادیان معقولترند و اسلام از بقیه بهتر است. باید همیشه امکان بازنگری هم باشد.
رقابت نظریهها
او میگوید فضای علم هم شروع از صفر نیست، رقابتی است. فیزیکدانها به مکانیک کوانتوم و نسبیت عام معتقدند، با اینکه حدود هفتاد-هشتاد سال است نمیتوانند آنها را تلفیق کنند و هر دو اشکالاتی دارند. دلیل اعتقاد به کوانتوم به گفتهٔ او ساده است: تئوری رقیبی ندارد و دقت فوقالعادهای دارد، مثلاً فکر میکند بار الکترون را تا ۱۵ رقم اعشار میشود با آن حساب کرد. تا یک نظریه جایگزین نیاید، این بیشتر به عقاید دینی و ایدئولوژیک ما شبیه است.
او میگوید اگر کسی بر اساس دینی زندگی میکند، تا وقتی کسی عقاید بهتری ارائه نکرده احمقانه است که آن را کنار بگذارد. فقط وقتی شنیدن مشکلاتی که یک نفر میگوید ارزش دارد که جایگزینی ارائه کرده باشد. مسیحیای که به مسلمان شبهه وارد کند قابلقبول است، ولی کسی که به هیچچیز اعتقاد ندارد و فقط به اثباتهای خدا ایراد میگیرد، به نظر او بحثش تا حدود زیادی پوچ است، چون مکتب بیخدایی را نمیبیند که حرف حسابی دربارهٔ آغاز جهان بزند.
او میگوید به کسی که شبهه وارد میکند باید فرمی جلویش گذاشت که بگوید به چه چیزی عقیده دارد؛ در خلأ نمیتوان شبهه وارد کرد. کسی که فقط حرف منفی میزند نباید در بازی راه داده شود؛ با کسانی بازی میکنند که دنبال حقیقت هستند. اعتقاد داشتن و عملکردن بر اساس نظریهای که ایرادهایی دارد نامعقول نیست؛ باید نظریهای را پذیرفت که بیشترین نکات مثبت و کمترین نکات منفی را دارد.
تعدد زوجات و بوکسور
اگر مسیحیای به تعدد زوجات در اسلام ایراد بگیرد، به گفتهٔ او میشود کتاب مقدس را جلویش باز کرد: ابراهیم تعدد زوجات دارد و حضرت داوود صد همسر دارد. او میگوید میشود دفاع نکرد و حملهای مؤثر کرد، و در مثالش جواب نمیدهد که تعدد زوجات خوب بوده یا بد؛ به او میگوید چون به این کتاب معتقد است حق ندارد این ایراد را بگیرد. به گفتهٔ او بشر ذاتاً دوست ندارد به چیزی عقیده داشته باشد، و کسی که فقط ایراد میگیرد بازی را خراب میکند.
او مثال میزند: اگر قویترین بوکسور جهان باشید و بپذیرید مشت نزنید و فقط دفاع کنید، هر ناظر خارجی فکر میکند او بوکسور قویتری است. آدم متدینی که جلسهای میگذارد که فقط شبههها را مطرح میکند و دفاع میکند هم همینطور است؛ کسانی که جلسه را گوش دهند فکر میکنند چه دین ضعیفی است. او میگوید دستش باید باز باشد و فرد اول فرمی را که گفته پر کند؛ غیر از این عادلانه نیست.
جمعبندی دربارهٔ جلسات
او میگوید کار این جلسات عملی است: میخواهد به این نتیجه برسد که دین، به معنای اسلام، انتخاب معقولی است برای عقیدهای که راه زندگی را بر اساس آن میگذاریم. نه اصول دین را ثابت میکند و نه شبهات را یکییکی رفع میکند؛ موجه بودن عقاید، مثل یک نظریهٔ علمی، از این میآید که نکات مثبت کافی باشد، نکات منفی زیادی نداشته باشد و در رقابت با عقاید دیگر برتری احساس شود. پس نکات مثبت اسلام را میگوید و دفاع میکند که اعتقاد به خدا از عدم اعتقاد معقولتر است.
شروع از تعدد زوجات به گفتهٔ او جای خوبی نیست، چون فضای ذهنی عموم این است که چیز مشکوکی است و حتی دفاع بسیار خوب راه را برای عقیدهپیداکردن باز نمیکند. اگر دربارهٔ آن حرفی بزند، ایدههای کلی روابط زن و مرد در اسلام را میگوید و بعد توضیح میدهد چرا تعدد زوجات پذیرفته شده، اگر پذیرفته شده است. جلسات نه اثباتیاند و نه رفع شبهه، هرچند همهٔ اینها در آنها هست؛ تلفیقی از همه است.
→ متنِ کاملِ این جلسه