او میگوید نکاتی که در مقدمات میگوید در جلسههای بعد لازم میشود و ادامهٔ نکات ناتمام جلسهٔ قبل است دربارهٔ کاری که میخواهند انجام دهند و شیوهٔ آن. مهمترین نکتهٔ جلسهٔ قبل را این میداند که انتخاب دین یا عقیده در فضایی رقابتی میان نظریهها انجام میشود، و میگوید بحثها جنبهٔ عملی دارند: در زمانی محدود دربارهٔ پرسشهای مهم زندگی تصمیم میگیریم.
تمایل درونی به بیعقیدهبودن
به گفتهٔ او آدمیزاد گرایش روانی بسیار شدیدی به بیعقیدهبودن دارد، چون هر عقیدهای محدودیتهایی در زندگی میآورد و آدم دوست دارد هر لحظه هر کاری دلش خواست انجام دهد. کلمهٔ آزادی را در این معنا غلطانداز میداند: چنین آدمی بندهٔ امیال درونی بینظمی میشود که نمیداند از کجا میآیند. اگر آدم خودش را با نفس یکی بگیرد، پیروی از آن مثل آزادی از بیرون است؛ اگر با روح یکی بگیرد، پیروی از تمایلات نفسانی عین بندگی است.
طرف بحث باید عقیدهمند باشد
به نظر او این تمایل هم در درون ماست و هم در آدمهای بیرونی که ضدعقیدهاند. خطری که آدم را تهدید میکند این است که زندگی باریبههرجهت داشته باشد و تصمیم نگیرد که بعد از مرگ حیات جاودانهای دارد یا نه. پس فرض میکند فقط با کسانی بحث میکند که پذیرفتهاند باید عقایدی را پذیرفت؛ کسانی که فقط موضع منفی میگیرند در این بازی نیستند، یعنی قواعد را نپذیرفتهاند؛ میگوید اینجا بازی نمیکنند، کارشان جدی است و دربارهٔ زندگی خودشان تصمیم میگیرند.
کافی است دفاع کنیم که عقیدهای را پذیرفتهایم چون موجه است و بر عقاید دیگر ارجحیت دارد؛ اثبات به معنای ریاضی لازم نیست. آدمهایی که دنبال عقیده نیستند و عقیدهخرابکناند نمایندهٔ همان گرایش درونی ما هستند و او با آنها بحث نمیکند؛ دوست دارد هر کسی که خدشهای وارد میکند خودش هم عقایدی داشته باشد تا بتوان دربارهٔ آنها قضاوت کرد.
نمونه: جامعهٔ ایدهآل
میپرسد کدام مکتب، از اسلام و مسیحیت و یهودیت تا مارکسیسم، میتواند بگوید جامعهای ایدهآل ساخته است. اگر کسی این ایراد را به اسلام بگیرد، پاسخ میدهد که نه، نتوانستیم؛ هیچکس نتوانسته است، و میپرسد تو چه اعتقادی داری. تصور او این است که در جوامع بشری نقطهضعفی هست که نمیگذارد جامعهٔ ایدهآل مدتی طولانی بماند، پس این ایراد بیخودی است. از این رو میخواهد طرف مقابل نسخهای داشته باشد تا ببینند کدام به جامعهٔ ایدهآل نزدیکتر است.
دام دقت
او به آیهای از قرآن اشاره میکند، که در متن ناخوانا ثبت شده و به گفتهٔ او میگوید آدمیزاد دوست دارد جلویش باز باشد و هر کاری دلش میخواهد بکند و میپرسد روز قیامت کی میآید. به نظر او این پرسش از آنجا میآید که اگر قیامت را بپذیرد محدود میشود.
به گفتهٔ او یکی از مهمترین چیزها در این مقاومت در برابر عقیدهمند بودن توسل به مفهوم دقت است: «اگر نمیتوانید چیزی را به دقت بیان کنید، اصلاً سخن نگویید». نمیخواهد بگوید گویندهٔ این جمله حتماً چنین منظوری داشته. ولی جماعتی که این را میپسندند اکثراً با گذاشتن استانداردهای دقت خیلی بالا میتوانند جلوی مردم را بگیرند که به چیزی عقیده پیدا کنند. پس فقط رقابتی فکر کنیم: میان اعتقاد به اینکه خدا هست و اعتقاد به اینکه خدا نیست، در زمانی متناهی موجهتر را انتخاب کنیم؛ اثباتهایمان دقت ریاضی داشته باشد یا نداشته باشد، به هر حال دقتی دارد.
بحث با «ای تیست»
واژهٔ «ای تیست» را خوب میداند، چون «ای» نفی است و «تیستم» خداباور؛ با کسی که فقط موضع منفی دارد بحث ندارد و به او میگوید به چه عقیده داری. با مارکسیستها بهراحتی بحث میکند، چون خداناباورند ولی برای جامعه و خانواده نسخه دارند. به کسی که فقط میگوید دقیقتر باشید میگوید تو چرا اثباتی نمیآوری که خدا نیست، و با چه دقتی چه چیزی را میتوانی اثبات کنی.
به گفتهٔ او کسانی که استانداردهای دقت بسیار بالا دارند خودشان هم چیزی نمیتوانند بگویند، و پرسشهایی مثل «قیامت کی میآید» نتیجهٔ همان تمایل درونیاند. فضای ذهنی او این است که زندگی محدود و کوتاه است و باید در این زمان حقایقی را کشف و باور کنیم؛ پس با منفیبافان بحث نمیکنیم.
تمثیل مکانیک کوانتوم
برخلاف بحثهای عقلانیِ کلامی، هدف او اثبات عقاید دینی نیست و دستکم تنها هدفش هم برطرفکردن شبهات نیست. تمثیلش مکانیک کوانتوم است: فیزیکدانها میدانند ایرادهایی بر آن وارد است، مثل گربهٔ شرودینگر که پاسخ قانعکنندهای ندارد، ولی فیزیک را تعطیل اعلام نمیکنند. دیدگاه او همین است: اگر اعتقاداتی را پذیرفت و ایرادهایی هم هست، زندگیاش را تعطیل نمیکند، مگر اینکه نظریهای بهتر به دستش بیاید.
آزمایش مایکلسون مورلی را مثال میزند که با مبانی فیزیک تناقض داشت و تا آمدن نظریهٔ نسبیت خاص فیزیک تعطیل نشد. شباهت با بحث این است که برای کنار گذاشتن عقیدهای باید دنبال نظریهٔ جایگزین بود، نه اینکه با دو شبهه که جوابش را نیافتیم عقایدمان تهی شود و به نقطهٔ صفر برسیم. در پایان میپرسد اگر بخواهید جلساتی با عنوان دفاع عقلانی از مکانیک کوانتوم برگزار کنید چه میکنید.
→ متنِ کاملِ این جلسه