این سومین جلسه دربارهٔ طرح کلی دفاع عقلانی از دین است و با یک جمعبندی همراه با مثال شروع میشود تا اهمیت و معنای دفاع عقلانی از دین روشن شود. ابتدا مثال وزنهبرداری میآید و هدف دفاع عقلانی و ملاکهای برد توضیح داده میشود، سپس نظریهٔ تصمیم و استدلال پاسکال. بعد بحث شبهات و فاصلهٔ دین و معرفت دینی پیش میآید و جلسه با مثالهایی از شبهه تمام میشود.
وزنهبردار با اعتماد به نفس
وزنهبرداری را فرض میکند که رکوردهای یکضرب و دوضرب را به راحتی میشکند و طرح خود را پیش از مسابقه اعلام میکند: بلند کردن وزنهٔ چهارصد کیلوگرمی با یک دست. برای او رقبا مهم نیستند و دوپینگکردن رقبا و عدم صلاحیت داوران هم اهمیت ندارد، چون میداند از بقیه بهتر است.
در برابرش وزنهبردار بدون اعتماد به نفس با احتیاط وزنه انتخاب میکند و رقبا را بررسی میکند. به نظر میرسد متکلمان و حکمای گذشته مثل وزنهبردار با اعتماد به نفس بودند، یعنی «احساس میکردند که رقیبی ندارند»؛ مثلاً ادعا میکردند میتوانند جزئیات دین را اثبات حکیمانه کنند.
هدف: موجه بودن، نه اثبات
یک فیلسوف معاصر ادعا کرده که از اصل عدم امتناع تناقض میتوان تمام حقایق، از جمله وجود خدا، را نتیجه گرفت؛ او این را همان حالت وزنهبردار مطمئن میداند. هدفش اصلاح این حالت است: اثبات درستی عقاید ضروری نیست و کافی است که این مجموعه عقاید از بقیه بهتر باشد و اعتقاد به آنها موجه باشد.
به گفتهٔ او این اعتماد به نفس نسبتاً کاذب بر انتظارات مخالفین هم اثر دارد، به طوری که برای حقانیت اثبات وجود خدا را مطالبه میکنند. ادعاهای بزرگ نباید داشت. شنوندگان هم این توقع را دارند: کسی که شبههای شنیده و جوابی ندارد فرض میکند اعتقاد وقتی موجه است که هیچ ایرادی در ذهن او نباشد، و این توقع بیجا است.
هیچ تئوریای بدون سؤال و شبهه نیست و رسیدن به نقطهٔ بدون شبهه ممکن نیست. در دفاع عقلانی قرار نیست اصول اسلام مانند توحید و معاد و نبوت اثبات شود و «جوابی ندارم» هم میتواند جزء برنامهٔ دفاع باشد؛ نقاط ضعف را باید نوشت و به طور رسمی اعلام کرد. امروز افراد خیلی باهوشی در مقابل افراد متدیّن مینشینند.
به نظر میرسد نمیتوانیم حقایق جهان خارج را اثبات کنیم و تنها دربارهٔ دستگاه اصل موضوعی برخی مسائل را میتوانیم اثبات کنیم؛ پس برهان در جهان خارج روشی برای انتقال یک شهود است. مخالفان و داور مشخّص نیستند: مسیحیان از آزادیهای جنسی در اسلام اشکال میگیرند در حالی که اتئیستهای مدرن محدودیتهای اسلام را ایراد میدانند. داوری نیست که برنده را اعلام کند و تنها شنوندگان باید بشنوند و قضاوت کنند.
ملاکهای برد و پذیرش بدون اثبات
او میگوید ملاکهای برد را باید قبل از ورود به بحث مشخّص کرد. برای دفاع از اسلام باید از بیش از ششهزار آیهٔ قرآن دفاع کرد و طرف مقابل به هر کدام میتواند ایرادی وارد کند. باید دید برای جامعیت یک تئوری امتیازی قائل میشویم یا نه؛ اگر ملاک کم حرف زدن باشد، کسی که هیچ حرفی نداشته باشد از ابتدا برنده خواهد بود.
ملاکهایی جدا از درست و نادرست بودن هم ممکن است، مثلاً موافق طبع بشر بودن، و آن را مانند قوانین tie-break در مسابقات میداند: اگر دو تئوری در ملاکها مساوی شدند، موردی که زیباتر و جالبتر است انتخاب میشود. امّا اصل این است که ببینیم کدام حرف دربارهٔ جهان به حقیقت نزدیکتر است.
به گفتهٔ او توقّع بیش از اندازه اشکال دارد: فردی که با خواندن برهان اثبات خدا دیندار شده و بعد مقالهای آن اثبات را دچار مشکل میکند، چون معتقد است اثبات باید وجود داشته باشد، از اعتقاد به دین دست میکشد. ملاک پذیرش عقاید، بر خلاف تصوّر سنتی، اطمینان از صحت آنها نیست و پذیرش یک مکتب به تصمیم ما در یک لحظه بستگی دارد.
برای پذیرش حقیقت مجبور به اثبات آن نیستیم؛ باید در فضای احتمالی به این نتیجه برسیم که احتمال درستی آن مکتب از سایرین بیشتر است. کسی که به دنبال اثبات صد در صد اسلام برای پذیرش آن است انسان معقولی نیست و باید یک مهلتی برای خود در نظر بگیریم که تا آن زمان به یک تصمیم قطعی برسیم.
نظریهٔ تصمیم و شرط پاسکال
به گفتهٔ او دفاع عقلانی در نهایت وارد بحثهای نظریهٔ تصمیم میشود، یعنی تصمیمگیری عاقلانه بین روشهای مختلف زندگی در یک زمان کوتاه. مثال چتر است: اگر احتمال بارش باران سی درصد باشد، یک جدول با چهار خانه داریم، هر کس عددی شخصی میدهد و امید ریاضی هر گزینه حساب میشود. در نظریهٔ تصمیم، بر خلاف رویکرد سنتی صفر و یک، به عواقب تصمیم هم فکر میکنند.
پاسکال نظریهٔ احتمال را بنیانگذاری کرد و انسان خیلی متدیّنی بود. او استدلال میکند که اگر یک درصد احتمال بدهیم که ایمان درست است باید مطابق ایمان زندگی کنیم: دیندار بودن در صورت وجود آخرت بینهایت ارزشمند است و بیدین بودن بینهایت عذاب، و اگر آخرتی نباشد فقط چند خوشگذرانی را کنار گذاشتهایم. او میگوید هدفش پیشروی در این بحثها نیست.
او این استدلال را خیلی قوی میداند، حتّی در حالت پنجاهپنجاه و تصوّرش این است که افکار احساسی افراد بیدین را به سمت زندگی غیردیندارانه سوق میدهد یا بدون فکر همرنگ جامعه شدهاند. فردی که زندگی بدون دین را انتخاب کرده و کسی که با پذیرش این استدلال هیچ احتیاطی نمیکند هر دو نامعقول هستند؛ با این حال دوست دارد این احتمالات را محاسبه کند تا عقایدی که بر اساس آنها زندگی میکنیم بیشترین احتمال را داشته باشند، نه فقط ده درصد.
شبهه، دین و معرفت دینی
به گفتهٔ او اثبات مبانی دین یا مکتب نه لازم و نه ممکن است و اینکه بخواهیم همهچیز را اثبات کنیم یک توهّم است. برای رد یک تئوری میتوان تناقضهای داخلی آن را نشان داد یا نشان داد که با واقعیتها تناقض دارد.
دین را موقّتاً یک مجموعه از کتب مقدّس بدانید، مثلاً اسلام یعنی قرآن و مجموعهای از احادیث؛ برداشت از آنها معرفت دینی است. هر روایت با یک احتمالی درست است و با یک احتمالی غلط، و از نظر منطقی نمیشود اثبات کرد که قرآن تحریف نشده است.
حتی اگر متن عین حقیقت باشد، معلوم نیست چقدر آن را درست متوجّه شدهام. به گفتهٔ او هیچ آدم عاقلی فکر نمیکند آنچه در ذهن اوست عین آن چیزی است که خدا گفته است. در «جغرافیای معرفت دینی» دربارهٔ بعضی قسمتها شک بیشتر و دربارهٔ بعضی کمتر است؛ مثلاً حکم پنج وعده نماز احتمالاً در حدود نود و نه و خردهای درصد درست است.
همیشه میتوانیم در هر چیز یک احتمال ضعیفی قائل شویم که هیچ چیز صد در صد نیست، و باید بین جهان و معرفت از جهان تمایز قائل شد. ممکن است بین معرفت از دین و معرفت از جهان تضاد پیدا شود. نمونهاش هفت آسمان است: یک تئوری معمولی منظور را خورشید و ماه و پنج سیاره میداند، و در این شبهه گفته میشود در قرآن همین تئوری بطلمیوس منعکس شده؛ چون این تئوری غلط است، تناقضی بین جهان با دین پیدا میشود. او این را «یک نمونهی استاندارد از نحوهی ساخت یک شبهه» میداند.
ساخت شبهه و دو دفترچه
به گفتهٔ او شبههساختن کار بدی نیست و منظور توطئهسازی نیست. شبهه وقتی ایجاد میشود که در علم چیزی و در قرآن چیز دیگری میبینید و به نظرتان با یکدیگر تعارض دارند. او فرض میکند فرشتهای متن قرآن با مجموعهای از احادیث را داده و گفته صد در صد مطالب آن درست است؛ در این حالت مطمئن هستید که یا دنیا را بد متوجّه شدهاید یا کتاب را.
مثال دیگرش دانشمندی است که بیست سال پیش در بزرگترین مرکز تحقیقاتی دنیا آزمایشهایی انجام داده و دفترچهٔ نتایج در آب افتاده و بعضی قسمتها ناخوانا و مبهم است؛ او به عنوان دانشمند درجهٔ دو آن آزمایشها را تکرار کرده است. جایی که عدد آن دانشمند سالم است، مثلاً دوازده میلیولت، اگر عدد او یازده یا هشت باشد، نتیجه میگیرد اشتباه از خودش بوده؛ جایی که متن مخدوش است، ممکن است عدد خودش صحیح باشد. از تطبیق دو دفترچه یک دفترچهٔ سوم درست میشود که قطعاً از هر دوی آنها بهتر است.
اگر فرد متدیّن فرشتهای را دیده باشد و صد در صد به دین اعتقاد پیدا کرده باشد، باید در مورد شبهات چنین رفتار کند: گاهی بپذیرد آن قسمتی از دین که ظاهراً با حقایق در تعارض است قسمتی است که خیلی خوب نمیفهمد و معرفت دینی خود را اصلاح کند؛ ولی جایی که چیزی قاطعانه نوشته و برایش وضوح صد در صد دارد، هزار نفر هم مخالفت کنند روی حرف خود میماند.
مشکل در جهانی است که مخالفان در آن هستند و میخواهند روی قسمتهای متضاد انگشت بگذارند و اثبات کنند این متن دینی تقلّبی است و خدایی هم وجود ندارد یا این متن از طرف خدا نیست. در مقابل مخالفان نمیشود با آرامش گفت که فهم تو درست است و تمام دانشمندهای دنیا اشتباه میکنند.
نمونهٔ سورهٔ یوسف و تعبیر رویا
آدم متدیّنی در قرن نوزدهم قرآن میخواند و سورهٔ یوسف را واقعی احساس میکند، بدون تمثیل. وجه تمثیلی را رد نمیکند و صد در صد نمیداند، ولی با احتمال خیلی زیاد متوجّه میشویم این داستان واقعی است و از آن به علم تعبیر رویا میرسیم.
در این برداشت احتمال خطا هست و ممکن است کل داستان تمثیلی باشد. ولی در قرن نوزدهم همهٔ دانشمندان با اتفاق آرا تعبیر رویا را خرافه میدانستند و اعتقاد مشترک مسلمانان و مسیحیان و یهودیان به آن را از دلایل غلط بودن این ادیان میشمردند. پاسخ متدیّن فرضی، بر اساس قواعدی که گفته شد، این است که این قسمت وضوح بسیاری دارد و به علم تعبیر رویا اعتقاد دارد.
یکی از ابهامات این است که خوارج به تحریف قرآن اعتقاد داشتند و بزرگترین سورهای که ادعا میکردند بعداً اضافه شده سوره یوسف است؛ امّا در تورات هم این داستان به همین شکل آمده است. در قرن بیستم میشد به روانکاوی اشاره کرد، چون در فروید اغلب حقایق درونی افراد از رؤیاها استنتاج میشود. برخورد منطقی دیندارها با شبهه میتواند منجر به حلنشدن شبهه شود و روش طبیعی این است که هر کدام احتمال صحت بیشتری دارد نگه داشته شود.
قبض و بسط، علوم عصری و مثالهای شبهه
او نظریهٔ قبض و بسط شریعت دکتر سروش را راهحلی کلی میداند که ادعایش این است که موظّف هستیم معرفت دینی خود را با علوم عصری تطبیق بدهیم و اصلاح کنیم. ایراد این تئوری از نظر او عدم وجود تقارن است، چون علوم عصر را هم از متن میفهمیم. دربارهٔ فاینمن میگوید در متون عصری احتمال خطا در تطبیق درک فاینمن با جهان است و در متون دینی، اگر متن تحریف نشده باشد، صد در صد با حقیقت منطبق است و مشکل این است که شاید آن را بد بفهمم؛ در هر دو احتمال خطا وجود دارد.
به گفتهٔ او علوم عصری احتمال خطا دارند و معرفت دینی هم احتمال خطا دارد، و برخورد معقول این است که هر کدام احتمال صحت بیشتری دارد نگه داشته شود. هر شبههای قابلحل نیست و ممکن است جوابی برای یک شبهه نداشته باشیم و هیچ اشکالی هم ندارد. اگر همهچیزهایی که با عقل خود به آنها میرسیم با آنچه دین میگوید تطبیق داشت، وجود دین لازم نبود؛ پس باید انتظار داشته باشیم چیزهایی باشد که عقل بشر به آن نمیرسد.
در پایان میگوید به مرور قواعد تمام میشوند و مثالها بیشتر شروع میشوند. یک مثال از شبههای که تعارض درونی را نشان میدهد این است که یک آیه میگوید خداوند زمین را در دو روز آفریده و آیهای دیگر آسمانها و زمین را در شش روز، و یک نفر میتواند بگوید پیغمبر حواسجمع نبوده و حرفهای خود را نقض کرده است. اکنون قصد جواب دادن به این شبهه را ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه