او در ابتدای جلسه میگوید از نظر محتوایی هنوز بحث شروع نشده و جلسات اول آمادهکردن زمین بازی بودهاند. بعد میگوید در ابتدای راه یقین ممکن نیست و باید بر اساس عقاید موجه ولی با چشم و گوش باز زندگی کرد. سپس به وجود خدا میرسد: به نظر او تنها مدل منطقی برای توجیه هستی جهان فرض واجبالوجود است، و آن را در برابر پاسخ خداناباوران و مرجعیت علم میگذارد.
آمادهکردن زمین بازی
او میگوید از نظر محتوایی هنوز بحث شروع نشده؛ در این جلسات فقط مثل کسی بوده که زمین بازی را آماده میکند و قواعد بحث را میگوید، و بحثها کمکم جدیتر خواهند شد. به گمان او متفکرین دینی به طور سنتی شاید قیدهایی زیادی برای خودشان پذیرفتهاند، مثل اثبات دقیق وجود خدا یا حتی اصول و فروع دین. میگوید میشود بار را سبک کرد: مجموعهای از عقاید هست و از بین آنها انتخاب میکنیم؛ کافی است نشان بدهیم عقایدی که انتخاب کردیم موجهتر هستند نسبت به بقیه عقاید موجود.
یقین و چشم و گوش باز
به گفتهٔ او اگر استدلالهایی دارید که ۶۰ یا ۷۰ درصد قانعتان میکند و گزینهٔ قویتری نیست، موجه است که به آن اعتقاد داشته باشید. چون باید در زمان محدودی به نتیجه برسیم تا زندگی کنیم، به نظر او ممکن نیست و ضرورتی هم ندارد که در ابتدا یقین داشته باشی؛ یقین دیرتر میآید و با بحثهای نظری نمیتوان به آن رسید.
این نکات منفی هم دارد. اگر اولین فرمان عقیدهای این باشد که چند صد نفر را سر ببری یا به جسم خودت آسیب عمده بزنی، با ۶۰-۷۰ درصد اطمینان معقول نیست چنین کاری بکنی؛ هر چه از یقین دورتر باشی، معقولتر است زیر بار بعضی چیزها نروی. پس از آدمی که در ابتدای راه است نباید انتظار فرمانبرداری چشم و گوش بسته داشت و باید بتواند عقایدش را دوباره بررسی کند.
عقیدهٔ شخصی او، که نمیخواهد دربارهٔ آن اینجا بحث کند، این است که با عمل و تجربهٔ دینی میشود بعد از مدتی به چیزی نزدیک به یقین رسید، ولی تا آن موقع چشم و گوش باید باز باشد. او نقلی منسوب به دکارت را میآورد که نمیداند راست است یا نه: مسیحیت معقولترین دینی است که میشناسد، ولی شاید در ایران مذهبی باشد که بهتر است و او نمیشناسد. فکر میکند حال آدم معقول همین است. مهم است که آدم با خودش روراست باشد و وقتی یقین ندارد با چشم و گوش باز زندگی کند؛ او میگوید این نقطهٔ ضعف اکثریت آدمها، به خصوص مذهبیها، در طول تاریخ بوده، چون زندگی بر اساس ایمان ولی با دریچهای باز از نظر روانی بار سنگینی است.
آدمها و عقایدشان
او میگوید بخشی از وجود آدمی دوست دارد به چیزی اعتقاد نداشته باشد، که در اصطلاح فرویدی نهاد است، و بخش دیگری دوست دارد اگر اعتقادی دارد چشم و گوش بسته عمل کند. اگر کسی بگوید به این فرقه یقین دارد که همهچیزش، حتی احکام شرعی، درست است، به نظر او تحت تأثیر سوپرایگوی خودش است؛ فکر میکند حداکثر به یک اصولی میتوان یقین داشت. غالباً آدمها همان چیزهایی را باور میکنند که جایی که به دنیا آمدهاند متداول است؛ این کسانی را هم که اعتقاد دینی ندارند شامل میشود.
به گفتهٔ او بیشترین چیزی که دربارهٔ آدمهایی که متدین نیستند و ضددین حرف میزنند میتوان گفت این است که اصلاً نمیفهمند دین چیست. جلوتر تأکید میکند که ۹۹ درصد شبههها از نظر اهمیت برای خود متدینها مربوط به ۱ درصد اعتقاداتشان است؛ ۹۹ درصد اعتقادات دینی مربوط به اعتقاد به خدا، ارتباط با خدا و عبادت است که معمولاً شبهه آنجا وارد نمیشود. انگار آنکه از بیرون حمله میکند لایهٔ بیرونی دین را میبیند.
خداناباوری و برهان
او میگوید بهترین نقطهٔ شروع بحث وجود خداست، چون خط اصلی دینداری و دیننداری را از هم جدا میکند. برهان به معنای ریاضی دربارهٔ جهان خارج چیزی را اثبات نمیکند و شأنش این است که شهودی میدهد. معمولاً کسانی که خداباور هستند برهان اقامه میکنند و خداناباورها برهانی بر نبودن خدا نمیآورند، بلکه به برهانهای خداشناسی خدشه وارد میکنند. به نظر او اگر روال بحث این است، تنها خداناباوری موجه آگنوستیک است، یعنی کسی که میگوید نمیدانم، چون اثبات عدم وجود چیزی جز در حالت خاصی مثل تعریف متناقض ممکن نیست.
آتئیستهایی که میگویند خدا نیست پاسخ میدهند برای نداشتن اعتقاد نیازی به برهان بر عدم نیست، همانطور که برای زئوس یا اژدهای سهسر برهان ارائه نمیکنیم و فقط نشان میدهیم شواهدی برای وجود نیست. او میگوید اگر آگنوستیک باشیم، این شامل زئوس و بعل هم میشود و برای همهشان پنجاه-پنجاه باز میشود. او این پاسخ را مطرح میکند و بعداً به آن جواب میدهد.
مدل منطقی واجبالوجود
او از برهانی شروع میکند که به نظر خودش بحثهای شسته و رفتهتری دارد و شاید ابهامات آن کمتر است، هرچند شاید بهترین برهان نباشد. موجودات جهان ممکنالوجودند؛ میتوانستند وجود نداشته باشند. سؤال این است که جهان از کجا پیدا شده، و به نظر او تنها راه منطقی این است که فرض کنیم موجودی در ابتدا هست که برای وجود خودش نیاز به علت ندارد، یعنی واجبالوجود. دور و تسلسل را لازم نمیداند و میگوید اگر کسی مدل دیگری دارد میتواند ارائه بدهد.
واجبالوجود نیاز به علت ندارد، پس ازلی و ابدی است و موجودات دیگر میتوانند بر آن تکیه کنند. به گفتهٔ او برهان ارسطو و ابنسینا اساساً همین است؛ ارسطو از محرک بدون حرکت میگوید. دکارت هم نسخهای دارد که لازم نیست به جهان نگاه کنیم: موجودی که برای وجود خودش احتیاج به شرط ندارد، وجود دارد. این نسخه حس ریاضی زیادی دارد و به نظر او فرم اول برای اکثریت مردم پذیرفتنیتر است.
به نظر او مدل رقیبی وجود ندارد. راسل میگوید نمیداند واجبالوجود هست یا نه و ترجیح میدهد بگوید جهان در یک زمان محدود در گذشته بدون علت به وجود آمده، ولی به نظر او این مدلی ارائه نکرده است. اساس تفکر راسل شواهد تجربی و حسی است؛ اما در فیزیک هم به چیزهایی که حس مستقیم نداریم اعتقاد داریم، مثل ذرهٔ هیگز که حدود ۴۰ سال قبل بدون شواهد از مدل ریاضی حدس زده شد. او میگوید توپ در زمین کسانی است که حسگرا هستند، هرچند شاید راسل حسگرا به معنای مطلق آن نباشد.
وقتی بحث را دینی بکنیم، معادل بودن واجبالوجود با مفهومی که از خدا داریم باید ادامه یابد. ممکن است آتئیستی بگوید منکر خدای فلسفی نیستم؛ ولی آیا این خدای مسیحیان است؟ او میگوید این هنوز مسئلهای است که باید بررسی شود.
واجبالوجود و زئوس
پاسخ او به آتئیستهایی که میگویند خدا وجود ندارد این است که واجبالوجود را نمیشود با زئوس یا اژدهای سهسر مقایسه کرد: به نظر میرسد تنها چیزی که ممکن است برایش برهان منطقی پیدا شود همین است. به نظر او در یک ردیف قرار دادن آنها کمی دور از انصاف و بازی با کلمات است، مگر اینکه طرف بگوید منظورم از خداناباوری خدای فلسفی نیست و خدای مسیحی را شبیه زئوس میداند.
او میگوید شاهد منطقی هم شاهد است، مثل ذرهٔ هیگز. اگر کسی بگوید چیزی که در دسترس قوای شناختیاش نیست نیست، میپرسد احساس نمیکنید این اعتقاد به شدت انسانمحورانه است؟ او میپرسد اگر میمونی بگوید «اگر چیزی در قوهی شناخت من نباشد، نیست»، یا موشکوری کراوات بزند و همین را بگوید، چه احساسی پیدا میکنید. به نظر او آتئیست واقعی که فکر میکند انسان تصادفی در تکامل به وجود آمده نمیتواند چنین اعتقادی داشته باشد؛ ممکن است ۹۹ درصد جهان خارج از دسترس شناخت این موجود باشد.
کسی که میگوید خدای فلسفی را قبول دارد ولی ادیان را نه، به نظر او آتئیست نیست؛ مثلاً اینشتین میگفت به خدا اعتقاد دارم ولی به هیچ دینی. شاید خودش هم به این معنا آتئیست باشد، یعنی با دین به معنای چیزی که افراد متدین به آن عمل میکنند مخالف باشد؛ اعتقاد او این است که اصل ادیان درست است و بعداً دچار انحراف یا تحریف شدهاند.
مرجعیت علم و آغاز جهان
او میگوید در اعتقادات آتئیستی مرجعیت علم مهم است: میگویند این بحثها را بگذارید کنار و منتظر بمانید علم نشان دهد جهان چگونه آغاز شده، همانطور که دویست سال پیش نمیدانستید بیماریها از کجا میآیند. میگویند فیزیکدانها به بیگبنگ رسیدهاند.
او میگوید باید دربارهٔ شأن ساینس توهمزدایی کرد: علم میگوید یک چیزی و یک قوانینی هست و این نقطه تحت این قوانین چگونه بسط پیدا میکند؛ نمیگوید عدم چگونه تبدیل به وجود میشود. او حرفی را از هاوکینگ نقل میکند که کسی به او گفته و مطمئن نیست صحیح باشد: اگر قوانین فیزیک وجود داشته باشند، ماده و انرژی از دلشان درمیآیند؛ ولی این آدم هم حداقل میفهمد که چیزی باید وجود داشته باشد.
به گفتهٔ او بیگبنگ فقط کیفیت آغاز جهان را توصیف میکند، و فکر میکند الان در فیزیک سه مدل هست. هیچکدام ربطی به مدل واجبالوجود ندارد و هیچ فیزیکدانی مدلی ندارد که از عدم شروع شود. او میگوید خود فیزیکدانهایی هستند که احساس میکنند دارند مشکلات پیدایش جهان را فلسفی حل میکنند؛ دلیلش این است که دانشمندان فلسفه نمیخوانند و ممکن است ذوق فلسفی هم نداشته باشند.
صفات واجبالوجود
او میگوید تنها مدل منطقی برای توجیه هستی جهان اعتقاد به خدای فلسفه است، ولی در قرآن و هیچ کتاب مقدس دیگری نمیخوانید که به خدای واجبالوجود اعتقاد پیدا کنید؛ چیزی نزدیک، جملهٔ معروفی در تورات است: «من آنم که هستم». خدای ادیان صفاتی دارد؛ از همین بحث میشود غنای مطلق و خالقبودن را درآورد، ولی بعضی صفات، مثل مهربانی، را شاید واجبالوجود اصلاً نداشته باشد.
او میگوید جلسهٔ آینده میتوان دربارهٔ این ادامه داد که چه موجودی است که برای وجودش به علت نیاز ندارد. معتقد نیست که این مجموعه برهانها بهترین برهانهای خداشناسی است؛ ولی اگر حرفش را بپذیریم، حسن برهان این است که به شهودی برساند، و این برهانها نهایتاً به یک چیز اشاره میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه