جلسه با بحث قانون علمی و این پرسش آغاز میشود که قوانین چه هستند. سپس مقالهٔ کارترایت و برهان نظم میآید و بحث به برهان Fine Tuning، نظر پنروز و جهانهای متعدد میرسد.
قانون علمی و پرسش از ماهیت آن
او فیزیک را علم پایهای میداند که دربارهٔ جهان حرف میزند، و ریاضیات را جزء علوم پایه نمیگیرد چون دربارهٔ جهان بیرون صحبت نمیکند؛ نقش ریاضیات ارائهٔ مدل ریاضی برای پدیدههای طبیعی است. به گفتهٔ او فیزیکدانها معتقدند قوانین طبیعت را با ابزارها و روشهای علمی کشف میکنند.
مثالش صفحهٔ پلاستیکی است که روی آن گوی های فلزی حرکت میکنند و جمله با معنایی مینویسند. ممکن است اول فکر کنیم کسی با آهن ربا این کار را میکند، و بعد ببینیم روی میز شیارهای ریز نامحسوسی وجود دارد. او میگوید نسبیت عام از حرکت کرات تصوری شبیه این مثال میدهد: نیروی جاذبهای وجود ندارد، اجرام فضا و زمان را دچار انحنا میکنند و کرات در مسیرهای تعیین شده حرکت میکنند.
به گفتهٔ او گفتن اینکه قانون وجود دارد مثل این است که در جهان محدودیتهایی مانند آن شیار ها تعبیه شده، و این مهمترین نکتهٔ کل مباحثی است که دربارهٔ علم میکند و به آن توجه نمیشود. باید گفت قوانین چه هستند، یک توضیح انتولوژیک: از جنس ذرات هستند؟ چیزی که در دنیا داریم ذرات و چیزها هستند به علاوهٔ قوانین. بعد باید پرسید چرا این شیار ها این گونه هستند و طور دیگری نیستند.
مقالهٔ کارترایت: No Gods No Laws
او از مقالهای با عنوان «No Gods No Laws» از نانسی کارترایت میگوید، که او را از معروفترین فیلسوفهای علم معاصر و کاملاً آتئیست میداند. مذهبیها به فیزیکدانها میگویند شما که خدا را قبول ندارید حق ندارید بگویید قانون علمی وجود دارد، چون به نظر میرسد در جهان مادی چیزی به اسم قانون جا ندارد؛ حرف کارترایت به گفتهٔ او دقیقاً همین است که اگر وجود قانون علمی را بپذیرید انگار خدا را پذیرفتهاید.
کارترایت میگوید کلمهٔ قانون علمی را نیاورید و بگویید فیزیک ریگولاریتی جهان را توصیف میکند؛ به نظر او اعتقاد به قانون علمی مانند اعتقاد به مُثُل افلاطونی است و از آنجا راهی تا خدا نمانده. بنابراین نیوتون نباید بگوید واقعاً اینها به هم نیرو وارد میکنند و انیشتین نباید بگوید فضا و زمان منحنی داریم؛ باید بگویند مدل ریاضی دارند که با آن میشود پیشگویی کرد.
او مقاله را توصیه میکند و میگوید مقالهای بهتر که سؤال را خوب ایجاد کرده باشد نمیشناسد؛ هرچند ممکن است در سالهای اخیر مقالههای خوبی نوشته شده باشد، و امیدوار است خاطرهٔ درستی از مقاله داشته باشد.
برهان نظم و ایراد تصادف
برهان نظم را ملموستر از برهانهای فلسفی میداند و میگوید خیلی از مردم از آن به وجود خدا پی میبرند. ما در جهانی بینهایت منظم زندگی میکنیم: میشود گفت ۱۵۰ سال دیگر زمین کجاست، خسوف و کسوف را از قرنها قبل پیشگویی کردهاند، و جرم پروتون تا ۳۰ رقم اعشار ثابت است. برهان این است که وقتی با ساختار منظمی روبرو میشویم انتظار داریم عاملی آن را منظم کرده باشد.
مثالش کمپرسی آجر است که اگر خالی شود ساختمان نمیشود، تودهای آجر میشود؛ احتمال تصادفی بودن ساختارهای پیچیده بسیار کم است، پس Intelligent Design وجود دارد. یکی از حاضران میگوید آتئیستها و بعضی فیزیکدانان میگویند اگر تعداد اتفاقات تصادفی زیاد شود نمونههایی مثل کرهٔ زمین هم پیدا میشود؛ او میگوید جواب این را غیرمستقیم میدهد.
عقبنشینی برهان نظم در برابر علم
به گفتهٔ او برخی متدینین هم برهان نظم را کنار گذاشتند چون حس عدهای از دانشمندان این بود که عامل نظم نه خدا، بلکه قوانین علمی است. از پیرزنی میگوید که چرخ نخ ریسی را میچرخاند و خورشید و ماه را به گردانندهٔ جهان ربط میداد؛ نیوتون نوشت پایداری منظومه شمسی را با قوانین خودش نمیتواند توجیه کند، و او نمیداند عین این را نوشت یا دیگران چنین برداشت کردند، و کمتر از یک قرن بعد لاپلاس پایداری را با معادلات نشان داد. بعد مذهبیها اینجا را رها کردند و گفتند حیات از دیزاین است، تا تئوری داروین آمد.
قانون هم نظم را توجیه نمیکند
او میگوید اگر بگویید قوانینی نظم را به وجود آورده اند و نگویید این قوانین چه هستند، هیچ توضیحی برای نظم نمی دهید و فقط مسئله را از یک سطح به سطح دیگر می برید. وقتی احساس میکند نظم ناظم میخواهد، منظورش ناظمی نیست که با انگشت مهره های فلزی را جابجا کند، بلکه ناظمی است که دیزاین کرده؛ و میپرسد شیارها را چه کسی ایجاد کرده است. به نظر او توضیحات علمی مسئله را پیچیدهتر میکنند، چون از چیزی حرف میزنند که آنتولوژی آن مشخص نیست و نمیگویند چرا این قوانین ثابت هستند.
به نظر او اگر مطمئن شود این نظم حاصل قوانین ثابتی است، بیشتر مطمئن میشود که دیزاینی هست؛ جهان قانونمند نظمش از جهان منظم بالاتر است. به کارترایت میگوید اگر قانون علمی وجود ندارد و علم فقط ریگولاریتی را توصیف میکند، این ریگولاریتیها از کجا آمدهاند؛ به همان برهان نظم قدیمی برمیگردیم.
یکی از حاضران میپرسد شاید قوانین توصیفی باشند که در شرایط و زمان تغییر میکنند. او میگوید پرسش این است که آیا قوانین واقعاً در جهان وجود دارند یا فقط روش محاسبهاند؛ اسمش را نظم بگذارید یا قانونمندی، بالاخره وجود دارد. مسئلهٔ وجود قوانین و عدم وجود آنها برهان نظم را زیر سؤال نمیبرد، و به نظر او طبیعیترین تصور جهان این است که از قوانینی تبعیت میکند که با طراحی جهان تعارض ندارند.
برهان Fine Tuning
او میگوید در قرن بیستم تصور تئوری همهچیز پیدا شد، یعنی تئوریهایی که همه چیز جهان را توجیه کنند؛ مثلاً مغناطیس را میشود از الکتریسیته و نسبیت به دست آورد. جهان و قوانین پر از ثوابتاند، مثل ثابت پلانک، ثابت کیهانشناختی انیشتین و جرم پروتون، و سؤال قرن بیستمی این بود که اگر این ثوابت کمی تغییر کنند چه میشود.
جواب شگفتانگیز این بود که خیلی حساساند: مدلهای فیزیکی نشان میدهند با کوچکترین تغییر هیچ جهان و هیچ ساختاری تشکیل نمیشود. ثابت کیهانشناختی انیشتین اگر کمی زیادتر باشد جهان منبسط میشود و اگر کمتر باشد منقبض میشود؛ بعضی ثوابت را شاید بشود به زحمت با تغییر همزمان چند ثابت دیگر جبران کرد. Fine Tuning یعنی قوانین فیزیک به شدت تنظیم شدهاند تا جهانی پایدار با ساختارهای منظم و حیات به وجود بیاید.
او در جواب سؤال میگوید مهم نیست آزمایشها صدهزار میلیون بار انجام شود، چون اگر Fine Tuning نباشد هیچوقت کرهای تشکیل نمیشود. حتی اگر فیزیکدانان ماهیت قوانین را توضیح دهند، Fine Tuning به عنوان سطح دوم حمله سر جایش میماند؛ و میگوید فیزیکدانی نیست که اصلاً Fine Tuning را نپذیرد.
پنروز و پاسخهای آتئیستها
راجر پنروز را فیزیکدان طراز اول و آتئیست معرفی میکند. در کتاب «The Large, the Small and the Human Mind» میگوید اگر قوانین موجود فیزیک درست باشند، احتمال پیدایش جهانی مثل جهان ما بسیار ناچیز است، با عددی که ده به توان ده به توان صد و بیست و سه در آن میآید؛ او میگوید عین عدد را به یاد ندارد چون فقط نسخهٔ کاغذی کتاب را دارد. ولی نتیجهٔ پنروز این است که قوانین فیزیک اشتباهاند، نه اینکه خدا وجود دارد.
او با مثال تاسی که هزار بار پشت سر هم شش بیاید میگوید یا تاس خراب است، یا قوانین ما خراباند، یا کسی کنترلش میکند. به گفتهٔ او این نوعی برهان نظم مدرن فیزیکی است: اگر این فیزیک درست است، برهان نظم درست است، مگر اینکه بگویید قوانین غلطاند.
او میگوید احساسش این است که در بحث دربارهٔ خدا هر دو طرف بایاس دارند، و آتئیستها وقتی Fine Tuning را میشنوند قانع نمیشوند و دنبال راه فرار میگردند. به تعبیر او کارترایت و پنروز هر دو به دوستان آتئیستشان پیام میدهند که نپذیرند و مقاومت کنند، ولی دربارهٔ پنروز احساس او این است که بایاسی ندارد و به دلایل علمی خودش فکر میکند مکانیک کوانتوم غلط است.
راهحل دیگر جهانهای متعدد است که جان لزلی مطرح کرد: اگر ده به توان صد و بیست و سه جهان باشد، ما در جهانی هستیم که Fine Tuning در آن اتفاق افتاده. او لازم نمیبیند جواب بدهد و میگوید کسی که واجبالوجود را قبول نمیکند حاضر است ده به توان صد و بیست و سه جهان موهومی را بپذیرد که معلوم نیست کجا هستند؛ احساس میکند چنین کسی نه تصوری از جهانهای دیگر دارد و نه واقعاً حسش این است که وجود دارند، بلکه میخواهد راه فراری پیدا کند.
برهان نظم و بهترین جهان
یکی از حاضران میگوید برخی عکس این فضا به آن نگاه میکنند و میپرسند چگونه بهتر میتوانست باشد. او میگوید برهان نظم برهان پرفکت بودن و بهترین نیست؛ پایه برهان نظم این نیست که در بهترین جهان زندگی میکنیم، بلکه این است که در یک جهان منظم زندگی میکنیم. اگر کسی بگوید جهان منظم بهتری هم میشود وجود داشته باشد، برهان نظم را زیر سؤال نمیبرد؛ و میپرسد بهترین بودن یعنی چی.
به نظر او برهان نظم به صرف منظم بودن و قاعدهمند بودن جهان است: وقتی مدل ریاضی بار الکترون را تا سی رقم اعشار حساب میکند و اندازهگیری همان را نشان میدهد، یعنی در جهانی منظم و قاعدهمند زندگی میکنیم. او میگوید مقدمات مینیمال برهان نظم این است که چیز منظمی میبیند، و اگر ادعا را زیاد کنند و تئوری جالبی بیاید، کل برهان زیر سؤال میرود و راه برای هجوم باز میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه