این جلسه با مرور جلسهٔ پیش دربارهٔ نظم و فاینتیونینگ آغاز میشود و به سؤالی دربارهٔ حرفی از دنت میرسد که نظم را از تکامل میداند. او نظریهٔ تکامل را توضیح میدهد و میگوید با برهان نظم ربطی ندارد. بعد به مدل واجب الوجود برمیگردد و ماتریالیستها و فیزیکالیسم را بررسی میکند، مرزهای آنها و عدم قطعیت.
پرسشی دربارهٔ دنت
او میگوید جلسهٔ پیش تقریباً سراسر دربارهٔ بیانهای مدرن برهان نظم بود، از مفهوم قانون و اینکه قانون باید آنتولوژی داشته باشد تا فاینتیونینگ که بیانی از برهان نظم بر اساس فیزیک امروز است. حتی اگر این مسئله که قانون چیست و از کجا آمده حل شده باشد، مسئلهٔ فاینتیونینگ باقی میماند؛ و اگر آن سؤال را کنار بگذاریم، فاینتیونینگ نشانهٔ خوبی از وجود دیزاین است.
کسی دربارهٔ دنیل دنت، فیلسوف آتئیست معاصر، سؤالی فرستاده است. طبق آنچه در سؤال نقل شده، دنت واجب الوجود را قبول دارد ولی آن را همین جهان میداند که لازم نیست ذیشعور باشد، و میگوید نظمی که در این جهان وجود دارد از تکامل ایجاد شده است. او میگوید نقل قول را از ایمیل یک دانشجو آورده و اگر بعداً ثابت شود از دنت نبوده مسئولیتش با آن دانشجو یا استاد است؛ و قصد دارد دربارهٔ بخش دوم صحبت کند، یعنی اینکه آیا میشود با نظریهٔ تکامل دربارهٔ چیزی مثل نظم حرفی زد.
نظریهٔ تکامل چه میگوید
به گفتهٔ او داروین در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم نظریهای داد که موجودات زنده از منشأ واحدی میآیند، مثلاً یک تکسلولی، و با مکانیسمی که او توصیف میکند موجودات دیگر ظاهر شدند، به شکلی که به نظر میرسد نیازی به دیزاین نیست. این نظریه تنوع گونهها و پیچیده شدن ساختار موجودات را توجیه میکند و حتی نمیگوید حیات چگونه به وجود آمده است.
در برابر لامارک، که تغییرات اکتسابی در زمان حیات را مطرح میکرد و زیستشناسان دیدند صفات اکتسابی به ارث نمیرسند، ایدهٔ داروین این بود که در زمان تولید مثل اغتشاشهایی ایجاد شود و موجودی متفاوت با پدر و مادر پدید آید. داروین توضیح نمیدهد چه مکانیسمی است و فقط میگوید فرض کنید چنین باشد؛ آنگاه انتخاب طبیعی کار میکند و آنهایی که با محیط هماهنگاند باقی میمانند.
بعدها ژنتیک و DNA و موتاسیون کشف شد، ولی به نظر میرسد موتاسیونهایی که میشناسیم بیشتر به بهم خوردن نظم و موجودات عقبافتاده منجر میشود. او میگوید احساسش این است که شاید در آینده چیزهایی کشف شود که لزوماً همین موتاسیونهای رندوم ساده نباشند، و نباید عجله کرد، چون نظریهای که تحت فشار باشد معمولاً به اشتباه میافتد. با این حال میگوید در پنجاه شصت سال اخیر مدام چیزهایی کشف شده که احتمال درستی نظریه را بالا میبرد.
تکامل با برهان نظم ربطی ندارد
برهان نظم در سطح فیزیک کار میکند: جهانی بدون حیات هم منظم است. اینکه قوانین فیزیک خودشان در روندی تکاملی پدید آمده باشند، به گفتهٔ او با فیزیک نمیخواند، چون دو قانون با هم تولید مثل نمیکنند؛ برای همین مشکوک است که این نقل قول از دنت باشد، که فیلسوف است و در این زمینهها صحبت نکرده. نظریهٔ تکامل هم نمیگوید قوانین اولیه از کجا آمدهاند.
نظریهٔ تکامل تمام قوانین فیزیک و شیمی را از قبل فرض میگیرد و در این بستر کاملاً دترمینیستیک فقط یک جا، هنگام تولید مثل، رندومنس وارد میکند. اگر قوانین فیزیک و شیمی نبود نظریهٔ داروین هم نبود، و در محیطی بیقانون و رندوم کار نمیکند؛ پس به گفتهٔ او با برهان نظم، به این معنا که نظم چگونه ایجاد شده، ربطی ندارد.
یکی از حاضران میگوید آتئیستها بیشتر از این راه وارد میشوند که تکامل ادعای دینداران دربارهٔ خلق یکدفعهٔ انسان را زیر سؤال میبرد. او پاسخ میدهد این ربطی به برهان نظم ندارد و به ادیان ابراهیمی مربوط است و هر وقت به آنها برسند بحث میکنند. او همچنین به فیلسوف علمی اشاره میکند که در متن «کوپر» آمده و نظریهٔ تکامل را علمی نمیدانست چون ابطالپذیر نیست، زیرا فیتنس تعریفی ندارد و هر چیزی که ماند فیت بوده و هر چیزی که نماند فیت نبوده؛ و توصیه میکند هم این نقد و هم پاسخهای طرفداران تکامل را بخوانند.
مدل واجب الوجود و رقیب آن
او به بحث خودش برمیگردد: لازم نیست مدل اثبات شود، کافی است کارایی بیشتری از بقیهٔ مدلها داشته باشد. به نظر میرسد چارهای جز پذیرفتن یک واجب الوجود نیست که ازلی، ابدی، بسیط، لایتغیر و نامتناهی است، و جهان، که حداقل بنا بر نظریههای فعلی متناهی است و چیزها در آن در رفت و آمدند، چنین نیست. برهان نظم به این برهان اضافه میکند که واجب الوجود ذی شعور است و طراحی دارد، و به خالقی که منظوری از خلق دارد نزدیکتر میشود.
حالا میخواهد ببیند طرف مقابل، یعنی ماتریالیسم یا فیزیکالیسم، چه میگوید. او میگوید فقط دفاع از یک عقیده در کار نیست و حق داریم معقول بودن عقیدهٔ مقابل را هم بررسی کنیم؛ در رینگ معمولاً آتئیست مهاجم است و کسی که در مقام پاسخگویی است ضعیف به نظر میرسد، پس باید طرفین هر دو سؤال و جواب کنند.
ماتریالیسم و فیزیکالیسم چه میگویند
او یادآوری میکند بدترین کار این است که ضعیفترین صورت نظریهٔ مقابل را مطرح کنیم، و میخواهد ماتریالیسم را به معقولترین شکل ممکن بگوید. ماتریالیسم میگوید چیزی جز همین جهان مادی محسوس نیست؛ در صورت یونانی آن، اتمیستها هر چیزی، از جمله موجودات زنده و ادراک، را ذرات کنار هم میدانستند.
به گفتهٔ او فیزیکالیسم جانشین ماتریالیسم شد چون معلوم نبود ماده یعنی چه: فیزیک موج الکترومغناطیس و فضا زمان و بعد پدیدهٔ انتنگلمنت را اضافه کرد که انیشتین تا پایان عمر با آن مخالف بود. فیزیکالیسم یعنی هر چیزی که علم فیزیک بتواند مطالعه کند و بپذیرد قابل قبول است. بیان سادهاش این است که همهٔ پدیدهها فیزیکی هستند و برای توجیهشان نیازی به چیز غیر فیزیکال نیست.
نقد: مرزهای متغیر و ابطالناپذیری
نخستین نکته این است که ماتریالیستها معمولاً دربارهٔ اینکه جهان مادی از کجا آمده چیزی نمیگویند. خودبسنده بودن جهان هم به معنای نبودن چیزی غیر از آن نیست؛ کسی که ادعا کند چیز دیگری وجود ندارد باید برهان بیاورد، و به گفتهٔ او چنین برهانی نمیآورد. اگر معقول نگاه کنیم، ادعایشان اگنوستیک است نه ماتریالیستی.
او ضعف بزرگ را در این میبیند که ماتریالیست نمیداند به وجود چه چیزهایی اعتقاد دارد و منتظر است فیزیکدانان روشن کنند: اول اتم، بعد موج، بعد انتنگلمنت. از چالمرز، فیلسوف استرالیایی ذهن، نام میبرد که به نقل او خود را اتئیست و فیزیکالیست میداند ولی استدلال میکند که فیزیک موجود نمیتواند خودآگاهی را در خود جای دهد و فیزیکدانان باید عنصری جدید بپذیرند. او فکر نمیکند فیزیکدانان حرف چالمرز را فهمیده باشند، ولی آن را معقول میداند.
او میگوید اگر مرزهای فیزیکالیسم بسته نشود و هر لحظه ممکن است چیزی به آن ورود پیدا کند، این بازی بدی است؛ با شوخی میگوید میشود فردا خدا را هم عنصر G در فیزیک گذاشت و گفت فیزیکالیسم برد. یکی از حاضران میگوید وقتی تکامل در ایران مطرح شد همهٔ مذهبیها مخالفت کردند و بعد پذیرفتند؛ او نمیخواهد دربارهٔ درستی حرف آن حاضر بحث کند، ولی میگوید اگر درست باشد آن نظریه ضعیف بوده، چون هر نظریهای که مرزهایش را عوض کند ضعیف است. تا مرز فیزیکال و متریال تعریف نشده، به گفتهٔ او نظریهای وجود ندارد و فقط توافق جمعی فیزیکدانان است.
او میگوید قدیمیها در برابر ماتریالیستها هرمی میدیدند: عالم اجسام، عالم مثال، عالم عقول و در رأس خداوند. به نظر او توصیف عالم اجسام شبیه ماده و ذرات امروز است، عالم مثال شبیه موج الکترومغناطیس، و عالم معقول چیزی شبیه انتنگلمنت؛ و با هر چیز تازهای که وارد فیزیک میشود فقط نوک هرم مانده است. او احساس میکند چیزهای غیرمادی که قبلاً میگفتند در حال پذیرفته شدناند، و میگوید در تغییر واژهٔ ماتریالیسم به فیزیکالیسم سیاستی هست.
دربارهٔ ادعای اینکه هر چیزی در جهان فیزیکی توجیه فیزیکی دارد میپرسد چگونه ممکن است نقض شود: باید پدیدهای نشان داد که فیزیکی نباشد یا توجیه فیزیکی نداشته باشد، ولی جواب معمول فیزیکدانان این است که توجیهش را هنوز نمیدانیم و بعداً پیدا میشود. پس به نظر میآید این تئوری هیچوقت نقض نمیشود و حالتی ابطالناپذیر دارد، که چون فلسفی است لازم نیست ابطالپذیر باشد.
عدم قطعیت
او میگوید اگر پدیدهای نشان داده شود که نه تنها در حال حاضر توجیه فیزیکی برایش شناخته شده نیست بلکه ثابت شود هیچ توجیه فیزیکی ندارد، خودبسنده بودن جهان از بین میرود؛ و حدود هشتاد سال پیش چنین چیزی رخ داد: عدم قطعیت. تئوری کوانتوم آزمایشهایی را ممکن میداند که نتیجه آن به هیچ وجه با پارامترهای شناختهشده بهطور دترمینیستیک قابل پیشبینی نیست، آن هم نه به دلیل جهل ما: الکترونی با احتمالی به یک سو و با احتمالی دیگر به سوی دیگر میرود.
انیشتین میگفت احتمالاً متغیرهای پنهانی وجود دارد، ولی در دههٔ هشتاد میلادی با آزمایش بل نشان دادند پارامترهای پنهانی وجود ندارد و پروندهٔ آن در فیزیک بسته شد. او نمیداند ایدهٔ مدرن پسابل برای پارامترهای پنهانی هست یا نه.
به گفتهٔ او نظریهپردازان اتئیست اولیه این را شکست ماتریالیسم یا فیزیکالیسم نگرفتند، بلکه گفتند در جاهایی از جهان علیتی وجود ندارد و اسمش را عدم قطعیت گذاشتند، یعنی بعضی چیزها توجیه نمیخواهد. به نظر او برخورد نخست باید این میبود که جهان فیزیکی خودبسنده نیست، نه اینکه علیت نقض شود. او میگوید همه قبول داشتند هر چیزی را باید توجیه کرد و اختلاف فقط بر سر این بود که توجیه در جهان مادی است یا به چیزی فارغ از آن نیاز داریم؛ وقتی چیزی یافت شد که قابل توجیه نبود، همان اصل نخست کنار گذاشته شد.
→ متنِ کاملِ این جلسه