جلسه با عقلانی بودن گرایش به عرفان آغاز میشود و میپرسد آیا خداوند برای ارتباط با انسان کلامی فرستاده است. سپس اولویت دادن به اسلام، نسخهشناسی قرآن، معجزه و رقابت متنها و انتظار از زبان یک متن الهی بررسی میشود. در پایان خاطرهٔ خواندن قرآن و بحث دربارهٔ محتوا و فرم معجزه میآید.
گرایش به عرفان و ارتباط کلامی
او یادآوری میکند که لازم نیست عقاید را مثل قوانین ریاضی اثبات کرد، بلکه باید آنها را موجه کرد. به گفتهٔ او برای نگاه کردن به هستی محض بهعنوان آغاز هستی مدل رقیبی نیست و آتئیستها فقط به آن خدشه وارد میکنند، مثل کسانی که به نظریهٔ تکامل خدشه وارد میکنند؛ هیچ راهی برای سرنگون کردن یک مدل نیست مگر ارائهٔ مدل رقیبی که کارآیی بیشتری داشته باشد. نتیجهٔ این بحثها در یک جمله: «گرایش به عرفان، عقلانی است».
او میگوید اگر کسی خالقی را باور کرده باشد، به نظر میرسد مهمترین هدف زندگیاش آشناتر شدن با او و برقراری ارتباط است. اگر توحیدی نگاه کنیم، شوق ارتباط و قدرت تکلم را هم خداوند در انسان گذاشته، پس پرسیدن اینکه آیا خداوند هم کاری برای ارتباط با انسان کرده معقول است. به نظر او فرض اینکه خداوند پیامی فرستاده باشد سؤال خوبی است و با فرض قدرت مطلق نامعقول نیست؛ چیزی را ثابت نمیکند و فقط میگوید کنجکاوی معقول است.
نکتهٔ دومش این است که ادعاهایی با میلیاردها پیرو هست که این ارتباط اتفاق افتاده و تاریخ را دگرگون کرده است. یک نفر میتواند بگوید آنها فریبکار بودند، و او نمیخواهد بگوید این اصلاً امکان ندارد؛ فقط میگوید کنجکاوی نسبت به این وقایع تاریخی معقول است.
اولویت دادن به اسلام و متن مکتوب
او میگوید اولویت دادن به اسلام نامعقول نیست، چون ویژگیهایی در ادعاهای دینی اسلام هست که آن را متمایز میکند؛ ولی تأکید میکند لازم نیست برای اولویت دادن توضیح بدهد و میتواند بگوید همه ادیان را از اول به آخر یا از آخر به اول بررسی میکند. ادعای پیامبری موسی و عیسی و بودا و ادعای تقدس کتابهای هندی همه از راه نوشتهها به ما میرسد؛ به نظر او عاقلانهتر میرسد که متنی بگوید «من خودم معجزهام»، چون آنگاه حائلی میان خواننده و معجزه نیست.
به گفتهٔ او اگر قرار است هدایتی باشد مهمترین چیز ایجاد زبانی است که با آن بتوان جهان را کشف کرد، و برای دینی که میگوید آخرین دین است، مکتوب بودن معجزهاش و رسیدن عینی آن به آیندگان نکتهٔ کلیدی است؛ در آخرین دین میلیاردی همین را میبیند که معجزه کتاب است. از نظر نسخهشناسی هم هیچ شکی نمیبیند که کتاب کمتر از یک قرن بعد نوشته شده، و برخلاف تورات و انجیلها در زمان پیامبر عدهای حافظ بودند؛ دلیل عمدهاش را شاید مرکزیت این متن در اسلام میداند.
یکی از حاضران میگوید معجزات پیامبران دیگر ربط معرفتی برای انسان امروزی ندارد. او میگوید آن معجزهها متناسب با نیاز همان قوم بودند، مثلاً در زمان فرعون که شعبدهبازی شایع بود، و از دید اسلامی میتوان گفت پیام موقتی بوده؛ ولی وقتی قرار است همهٔ تاریخ بشر تحت تأثیر قرار بگیرد، معجزهای لازم است که بماند.
نسخهشناسی و بحث تحریف
او میگوید نه از نظر تاریخی و نه عقلانی میتواند اثبات کند قرآنی که عثمان طه نوشته دقیقاً همان است که پیامبر برای مردم قرائت کرده؛ شاید اشتباهاتی شده باشد. این مسئلهٔ تاریخی و نسخهشناسی است. به نظر او لازم نیست متن صددرصد حفظ شده باشد: اگر کارکرد اصلیاش معجزه بودن است و متن موجود هم معجزهآسا به نظر برسد، هرچه اعوجاج بیشتر بگیریم به نفع این است که اصل بهتر بوده، مثل جواهری که کثیف و لبپر شده؛ ولی از نظر محتوا باید احتیاط کرد.
به گفتهٔ او قرآن از نظر نسخهشناسی کتاب بسیار خوبی است و اطمینان به نزدیکی آن به اصل از شاهنامه خیلی بیشتر است. او میگوید ندیده کسی دلایل نسخهشناسی و زبانشناسی بیاورد که بخشی از قرآن نیست، و شیوهٔ خاص و یکدست قرآن به نفع حفظ شدن همهٔ آن است؛ دینهای جدید صد یا دویست سال اخیر ممکن است متن موثقتری داشته باشند.
او میگوید مسلمانان در بحث تحریف تنبلی کردند: یک آیه را ملاک گرفتند، دلیل عقلی آوردند و «در خواب شدند». به نظر او مهم است که مسلمانان نسخهشناسی را جدی بگیرند، وگرنه نسخهشناسانی که به اسلام معتقد نیستند آنقدر حرف میزنند تا مجبور شوند.
معجزه، رقابت و تحدی
او میپرسد اگر دینی بگوید متنی هست که معجزه است، چگونه میتوان پیش از خواندن فهمید که از بشر برنمیآید. به گفتهٔ او مفهوم معجزه رقابتی است: موسی کاری میکند که شعبدهبازهای دربار فرعون نمیتوانند، و کسی که میگوید این کتاب کتاب خداست در واقع میگوید اگر دیگری کتابی دارد بیاورد تا مقایسه کنیم کدام به کتاب خدا میخورد.
در همان صفحات اول قرآن نوشته شده سورهای شبیه آن بیاورید. او میگوید اگر این در تاریخ اتفاق میافتاد رکورد خوبی داشتیم، و این هم جزء تنبلی مسلمانان بود؛ مسلمانان به نوعی احساس میکردند این کار حرام است و غیرمسلمانان موجود در فضای اسلامی هم احتمالاً جرأت نداشتند. به نظر او اگر امروز آتئیستی چیزی مشابه و بهتر تولید کند، برای بسیاری قانعکننده خواهد بود، ولی اگر این هزار بار انجام میشد و هر بار بعد از مدتی برای همه مشخص میشد آن متنها ضعیفند و مربوط به دوران خودشان، قرآن خیلی تقویت میشد. او همه را به تحدی دعوت میکند.
او میگوید اگر کسی نظم عددی قرآن را معجزه بداند، با کامپیوتر میتوان متنهایی با نظم عددی بالاتر تولید کرد؛ ملاکهای محتوایی و فرم هم لازم است و او انتظار دارد متن مقدس راهنمای عرفان و دربارهٔ خدا و توحید باشد. وقتی یکی از حاضران نظریهٔ «منع» را میآورد، میگوید نخواستند، نمیتوانند یا ترسیدند، خداوند اینها را نترسانده است. به نظر او اعجاز یعنی شما نمیتوانید این کار را بکنید، و باید حسرت خورد که مسلمانان بیشتر از ۱۴۰۰ سال وقت داشتند و فکر کردند گناه است.
زبان ویژهٔ کتاب الهی
او میگوید بهتر است پیش از باز کردن متن، انتظار خود را مشخص کرد؛ خودش اولین بار که قرآن را خواند چنین نکرده بود. انتظار اول این است که حرفها درست باشد و انتظار مهم دیگر اینکه متن غیرعادی باشد، چون ادعا میشود از طرف خداست: به نظرش اگر ساده باشد نکتهٔ منفی است و واژگانش باید مقداری نامأنوس و فهمیدنش راحت نباشد.
مهمترین چیز به گفتهٔ او این است که زبان متن زبان ویژهای باشد: نه زبانی که وجود نداشته، بلکه زبان موجود، مثل زبان حافظ و هایدگر. هایدگر واژه میسازد و حافظ اگر واژهای نساخته، واژهٔ موجود را در معنایی به کار برده که تا حالا کسی به کار نبرده؛ به نظر میرسد واژهٔ رند سابقه نداشته، هرچند عدهای میگویند دارد. خواننده کمکم معنا را میفهمد، مثل «شب» در اشعار نیما.
واژههای قرآن به روایت ایزوتسو
او میگوید این حرفی نیست که مسلمانان زده باشند، حرف علمی زبانشناس است: شاید با قاطعیت بتوان گفت هیچ کتابی در طول تاریخ به اندازهٔ قرآن واژه جدید ابداع نکرده. ایزوتسو، زبانشناس ژاپنی، در کتاب خدا و انسان در قرآن میگوید تقریباً همهٔ واژگان اصلی قرآن ابداع شدند و در عربی معاصر قرآن این معنی را نداشتند. مثالش واژهٔ تقوا است که برای اعراب بار منفی و بیشتر معنی ترس داشت، در حالی که در قرآن یکی از چند واژهٔ اصلی مثبت اخلاقی است.
کرامت در عربی معاصر قرآن یعنی اصل و نسب شریف داشتن؛ پس به گفتهٔ او «إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَاللّهِ أَتقَاکُم» در عربی حجاز بیمعنی بوده، چون یعنی اصل و نسبدارترین شما ترسوترین شماست. او میگوید واژهٔ اسلام در آیهٔ «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلام» مترادف ایمان و تسلیم خداوند بودن است، یک یهودی هم میتواند مسلم باشد، و در آن نوعی پلورالیسم دینی هست؛ اگر آن را دین اسلام بگیرید، درست برعکس میفهمید.
به گفتهٔ او واژههای کلیدی قرآن مفاهیم انتزاعیاند و مثالی در ذهن ندارد که استثنا باشد؛ هر کدام یکبار غیرانتزاعی به کار رفتهاند، مثل ایمان در آیهای که برادران یوسف به پدرشان میگویند «حرف ما را باور نمیکنی ولو اینکه ما صادق باشیم». در خود قرآن در پاسخ به اعتراض، زبان قرآن عربی مبین خوانده میشود، و او نتیجه میگیرد زبان قرآن برای اعراب آنقدر غیرعادی بود که میگفتند این عربی نیست.
ایزوتسو مروت را مهمترین واژهٔ اخلاقی عرب میداند که در قرآن یکبار هم نیامده. او میگوید این ویژگی متن کتاب مقدس مسیحیان و یهودیان نیست، و اگر هست مدافعانشان توضیح دهند؛ به صورت جدی میگوید تا الآن کتابی نیست که اینقدر واژه ابداع کرده باشد، و این انتظار او را از دیدن متنی شگفتانگیز و نامتعارف از نظر واژگان تا حدودی ارضا میکند.
مفردات، وجوه و نظایر
او میگوید در دو قرن اول بیشتر تفاسیر پرسش از معنای واژهها بود؛ مثلاً تقریباً میشود گفت فقط در این مورد از ابنعباس پرسیدند این واژه به چه معناست و او گفت نمیداند. به نظر او واژهها بعد از مدتی از جای خود حرکت داده شدند و فهم قرآن را مشکل کردند، و علم «وجوه و نظایر» از اصل مبنایش غلط است چون به جای فهمیدن واژه به معنای جدید، برایش در آیات مختلف معانی مختلف در نظر میگیرد.
به نظر او فایدهٔ کتابهای وجوه و نظایر فقط این است که فهرست آیاتی را میدهد که واژه در آنها به نظر فرق میکند، و فایدهٔ دیگری ندارد و به نوعی انحرافی است؛ همینکه ببینید واژه در قرآن معانی مختلف پیدا کرده، باید بدانید خوب نفهمیدید. مفاهیم انتزاعی را بدون جاهایی که واژه در موقعیتهای ملموس به کار رفته نمیتوان فهمید: اگر کتابی فقط با صد واژهٔ انتزاعی جدید نوشته شود، کسی متوجه نمیشود مگر خودش به عرفان رسیده باشد؛ پس متن باید داستان و توصیف طبیعت و دیالوگهای معمولی هم داشته باشد.
خاطرهٔ خواندن و محتوای اصلی
او میگوید اولین بار که قرآن را از ابتدا تا انتها خواند ۱۵ ساله بود؛ پیشتر فلسفه خوانده بود و انتظار داشت کتابی بهتر از آنها ببیند، و حسش این بود که این چگونه کتابی است. روزی به ذهنش رسید که اگر این کتاب خداست باید برای او غیرعادی باشد، و این فکر برایش آرامشبخش بود. میگوید کتابی با این ظاهر آشفته و درهم، با قطعهای استدلال فلسفی وسط داستان، همین الآن هم پیدا نمیکنید، هرچند پستمدرنها شاید آشفتهتر تولید کرده باشند؛ و همینکه راحت نمیشود فهمید به نظر او سیگنال مثبتی است.
یکی از حاضران از حسنزاده آملی نقل میکند که پیششرط فهم قرآن این است که همه را مثل حروف مقطعه بفهمی؛ او میگوید یعنی پیشداوریهای خود را کنار بگذاری و فکر کنی همیشه یک چیز جدید گفته میشود، و فکر نکنی کلمهٔ تقوا را میفهمی. یکی از حاضران انتظار اصلیاش را محتوا میداند؛ او میگوید غیر از زبان خوب، محتوای اصلی باید دربارهٔ خدا و شناخت خدا باشد، نه دربارهٔ شیوهٔ جنگیدن یا آشپزی.
یکی از حاضران میگوید بیشتر دنبال معجزهٔ محتوایی است. پاسخ او این است که به نظرش معجزه چیزی تلفیقی است، و بیشترین حرفی که در تاریخ کلام زده شده، یعنی معجزهٔ ادبی بودن قرآن، به نظرش خیلی خوب نیست. قرآن میگوید «چیزی مثل یک سوره» و سوره ابتدا و انتها و فرم و محتوای پیچیده دارد، پس معجزه در کلیت آن است، نه در یک بخش.
→ متنِ کاملِ این جلسه