جلسه با یادآوری اولویت دادن به قرآن آغاز میشود و میپرسد پیش از خواندن متنی که ادعای ارتباط خداوند با بشر دارد چه انتظاری باید داشت. به ترتیب زبان و واژگان، فصلبندی، فصاحت و بلاغت، تکنیکهای ادبی، بلاغت مقایسهای و انتظار از محتوا بررسی میشود، با این توضیح که بررسی خود محتوا برای جلسهٔ بعد است؛ در پایان پرسش و پاسخ هست.
انتظار پیش از خواندن متن
او مرور میکند که در جلسات قبل بررسی اسلام و قرآن و اولویت دادن به آن معقول دانسته شد، و نپذیرفتن این اولویت هم نکته خاصی نیست، چون آدمها از یک جایی باید شروع کنند. این دینی است که ادعا میکند خود متن معجزه است و این با خاتمیت سازگار است؛ مسیحیت دفاعی دارد و ممکن است یهودیت هم روی خوب بودن متن تورات تأکید کند، ولی اینها بیشتر حالت عکسالعملی دارد. معجزه بودن رقابتی است: باید متون دیگری باشند که ادعا کنند بهتر از این هستند و مقایسه کنیم. انتظار طبیعی پیش از دیدن متن این است که چیز معمول و متداولی نبینیم؛ او میگوید این از تجربه خودش هم میآید، چون وقتی قرآن را میخواند به این فکر رسید که طبیعی همین است و باید چیز عجیبی میدید.
زبان و واژگان
او میگوید شاید واژگان از گزارهها مهمتر باشد، چون واژگان تصورات را میسازند و گزارهها تصدیقها هستند. پس انتظار دارد خداوند به یکی از زبانهای موجود حرف بزند، نه مثلاً اسپرانتو؛ هر کاری با اسپرانتو میشد با زبان موجود هم میشود، چون میشود از همان واژهها مفهوم جدیدی بیان کرد یا برای واژه معنای تازهای ابداع کرد، البته اگر متن به اندازه کافی بزرگ باشد، و لازم نیست تعریفش نوشته شود.
انتظار دیگر زبان و واژگان جدید است. او میگوید هیچ شکی نیست که صدها واژه جدید، مخصوصاً در مفاهیم اخلاقی و دینی، در قرآن جعل شد؛ شاهدش این است که در تفسیر قرن اول و دوم غلبه با پرسیدن معنی واژهها بود و این نشان میدهد زبان برای اعراب حجاز آنقدر آشنا نبود.
فصلبندی و ارتباط آیات
او میگوید از نظر فصلبندی به زحمت میشود کتاب مشابهی پیدا کرد، مگر در دوران پستمدرن. فصلبندی نه بر اساس طول سورههاست و نه به ظاهر بر اساس محتوا، و نامها هم راهنمایی نمیکنند: بعد از سورهای خیلی کوچک سورهای خیلی بزرگ به نام گاو میآید که فقط در یک جای آن داستانی هست که کلمه گاو دارد.
یکی از حاضران میپرسد چه کسی اسمها را تعیین کرده. او میگوید اختلاف نظرهایی هست ولی نظر شخصی خودش این است که کار مردم نبوده و در زمان پیغمبر اتفاق افتاده؛ از دو مسئله، ترتیب سورهها و اسم سورهها، دومی به نظر قطعی میرسد.
داخل سوره هم بحثهای شبیه عرفانی و کلامی، داستان و حکم کنار هم میآیند و داستانها تکرار میشوند؛ تکرار صحنه خارج از دوران پستمدرن دیده نمیشود، با این تفاوت که در قرآن هر بار تأکید روی چیز دیگری است، مثل فیلم راشامون. یکی از حاضران میگوید قرآن کتاب هدایت است و کتاب منطقی نیست و توقعات ما حاصل اتفاقات مدرن است؛ او میگوید فعلاً فقط دارد درباره غرابت صحبت میکند.
فصاحت و نظریه رؤیای رسولانه
او انتظار دارد کتابی که ادعا میشود از طرف خداوند آمده از نظر فصاحت و بلاغت در اوج باشد، به شرط اینکه واژهها را از طرف خداوند بدانیم. اگر کسی مثل نظریههای جدید آقای سروش به نام رؤیای رسولانه واژهها را از خدا نداند، فصاحت اگر باشد هنر پیامبر است و به نظر او بلاغت هم ضرورت چندانی ندارد. به نظر او فصیح و بلیغ بودن قرآن نقطه ضعف این نظریه است: آن را نقض نمیکند ولی سازگار هم نیست.
یکی از حاضران میگوید این نظریه برای پاسخ به مسئله دخالت خداوند در تاریخ پدید آمده و رؤیا کانالی طبیعی است. او پاسخ میدهد که رؤیایی که فرد موظف باشد برای مردم بیان کند همان دخالت خداوند در تاریخ است و آن مشکل را حل نمیکند. انتظارش این است که نه فقط خود متن بلکه محیط و جوانب آن هم غیرعادی باشد؛ اگر این کانال روزمره بود چرا دیگر کسی رؤیای رسولانه نمیبیند؟ آمدن جبرئیل با کاغذ با نظریهای که خودش از آن شروع کرده سازگارتر است.
به تعبیر او نظریه برای این است که اگر فردا دانشمندان در قرآن اشکالی پیدا کردند بگوییم رؤیای رسولانه بوده و ایمانتان را از دست ندهید، مثل سیبلی که کمی انعطافپذیر باشد تا تیر به آن نخورد. او میگوید به نظرش بشر اکنون توانایی بررسی دقیق متون را پیدا کرده و قرآن میتواند خودش را عرضه کند؛ پروژه خودش این است که قرآن را زیر ذرهبین ببریم و همه چیز، حتی «الم»، را جدی بگیریم، و سروش برعکس میگوید شل بگیریم.
تکنیکهای ادبی قرآن
او میگوید به نظرش قرآن از نظر تکنیکهای ادبی نه فقط از دوران خودش پیشرفتهتر است بلکه هنوز حرف برای گفتن دارد؛ اگر برای تکنیکی سابقهای پیدا شد اشکالی ندارد، چون ادعایش این نیست که هیچ سابقهای ندارد. مثالش صحنه فرعون و سپاهیانش است که دنبال بنیاسرائیل میافتند: در جایی با تفصیل آمده و در جایی فقط با یک عبارت که میگوید گرفتیمشان و در دریا پرتشان کردیم. به نظر او این استفاده از ریتم است و حس میدهد که برای خدا کار خیلی راحتی بود؛ توضیح مکانیسم این سهولت را از بین میبرد.
تکنیک دیگر شکستن گرامر برای رساندن منظور مهم است. موسی و هارون «رسول رب العالمین» خوانده میشوند، نه رسولان، چون رسالت یکی است. در آیه سی یوسف فعل «قال» برای زنان مصر مذکر آمده و نشانه مونثی نیست، ولی در آیه بعد که زلیخا مجلسی زنانه ترتیب میدهد ضمایر مونث انباشته است؛ او این را از نظر روانکاوی و یونگ چنین میخواند که وقتی زنان قضاوت میکنند آنیموسشان حرف میزند و بعد دوباره زن میشوند. استفاده از چنین تکنیکی خیلی جرات میخواهد، چون همه فکر میکنند غلط چاپی است.
ریتم قرآن را او شعر نو میداند، نه شعر کلاسیک با ریتم تکراری. مثلاً در سوره تکویر آیههای کوتاه با ریتمی یکسان پیش میروند و در آیه هشتم ریتم عوض میشود، و در سوره بعد آخر ریتم ناگهان میشکند؛ شعر نو هم با چیزهای کوتاه شروع میکند تا انتظاری بسازد و بعد حرف اصلی را غافلگیرکننده بگذارد. ریتم ثابت، مثل فردوسی که وزنی را انتخاب کرد و تا آخر مجبور شد با آن بگوید، تغییر ریتم برای انتقال مفهوم را از بین میبرد، هرچند فردوسی آنقدر استادی دارد که در همان وزن هم تغییر ریتم دارد.
در قرن بیستم داستان تصویریتر روایت میشود که همه آن را نتیجه اختراع سینما میدانند، و او میگوید داستانهای قرآن هم تصویریاند؛ سید قطب در کتابی به نام تفسیر فنی در قرآن روی این تأکید میکند. جمعبندی او این است که انتظار دارد تکنیکهای ادبی نامتعارف ببیند و همین را در قرآن میبیند و در کتب مقدس دیگر نمیبیند.
بلاغت مقایسهای
در ۴۰ تا ۵۰ سال اخیر رشتهای به نام بلاغت مقایسهای پدید آمده که شیوههای بلاغی را در تاریخ و جغرافیا مقایسه میکند. آغازش، یا یکی از کانالهایش، معلم کلاسهای زبانآموزی بود که از انشاها متوجه شد ساختار انشاها فرق دارد: فرانسویها تز، آنتیتز و سنتز، انگلیسیها راست و خطی، و عربها و فارسیزبانان ساختار دیگری دارند. رتوریک یعنی چگونه حرف بزنیم که شما قانع شوید، نه تکنیکهای ادبی.
او در این فضا میپرسد آیا انتظار داریم رتوریک قرآن مثل عربی باشد یا رتوریک عجیب و غریبی داشته باشد که با رتوریک اعراب آن زمان هم فرق کند. میشلکوییپرس اصطلاح رتوریک سامی را باب کرده: غربیها پرشها و جهشهای یک سوره را پراکنده میبینند و یکی از دلایلش این است که با شیوه بلاغی سامی آشنا نیستند، که خطی نیست و دایرهای است و در تورات و انجیل هم هست؛ این با ادعای وحی بودن سازگار است و او دوست دارد بگوید رتوریک الهی. کتابی درباره سوره مائده نشان میدهد با این رتوریک سوره چقدر منظم است، و او فکر میکند از همین میشلکوییپرس است.
انتظار از محتوا
او میگوید ممکن است کسی بگوید ظاهر خوب است ولی محتوا به کتاب خدا نمیخورد؛ به تعبیر او نظریه رؤیای رسولانه برای همین است که اگر قرآن جایی از هفت آسمان بگوید بگویند رؤیای پیغمبر بوده. انتظارش این است که فرهنگ عربی یا عاداتشون و عقاید پرت و پلایی که عربها داشتند در قرآن نباشد، مگر اینکه توجیهی داشته باشد، و رنگ تاریخ و جغرافیای خودش را نگرفته باشد؛ اگر توانسته از واژگان عربی فرار کند، به طریق اولی از محتوای عربی هم. اگر در قرآن گزارههای غلط باشد، مثلاً اگر گفته باشد آسمان هفت طبقه است یا خورشید به دور زمین میگردد، هر قدر آرایههای ادبی خوب باشد مسئله دارد. او میگوید در جلسه بعد باید نشان دهد اوضاع خوب است، و اگر بد است بگوید خوب نیست.
پرسش و پاسخ
یکی از حاضران میپرسد آیا این استدلالها فقط برای بعد از نزول قرآن صدق میکند. او میگوید متکلم یهودی پیش از قرآن نمیتوانست این حرفها را بزند؛ چیزی پیدا نمیکرد و میفهمید هنوز دین آخر نیامده، چون معجزات موسی را ندیده و فقط شنیده است. اگر کسی درست فکر میکرد به این نتیجه میرسید که ماجرا ادامه دارد، ولی سخت است و فکر میکند توقع زیادی است.
او میگوید محتوای فرهنگی و دانش کیهانشناسی قرآن نباید تحت تأثیر فرهنگ عربی یا دانش بطلمیوسی باشد، ولی اینکه اتفاقی تاریخی در قرآن منعکس شود وابستگی به تاریخ نیست. قرآن کتاب جانورشناسی نیست و به چیزی که هست میگوید نگاه کنید، مثل شتر؛ اگر پنگوئن حیوان مهمی بود به شکلی از آن حرف میزد. ممکن است کسی بگوید درباره چیزی که اعراب نمیشناختند نمیشود حرف زد، ولی از لحاظ زبانشناسی میشود با یک جمله توصیفش کرد، و به نظر میآید در قرآن برای تگرگ چنین شده است.
یکی از حاضران میگوید میوههای بهشتی هم میوههای عربیاند؛ او میگوید منشأ اینگونه انتظارها همان نظریه رؤیای رسولانه بوده است. حاضری دیگر میگوید در قرآن حس نقش پیامبر هست؛ او میگوید بله پیامبر نقش رسولانه دارد ولی واژگان از طرف خداوند است. در قرآن فرشتهای میآید و به نظر میآید پیامبر نگران است فراموش کند و تندتند تکرار میکند و وحی میشود که ما کاری میکنیم فراموش نکنی، در حالی که آدم رؤیا را تکرار نمیکند. اینکه پیامبر صبح از خواب بیدار میشود را به شوخی میگوید؛ منظور نظریه از رؤیا الهاماتی شبیه رؤیاست، مثل الهامات شاعرانه مولانا.
→ متنِ کاملِ این جلسه