جلسه میپرسد از کتابی که ادعا میکند حاصل ارتباط خدا با بشر است چه انتظاری داریم و قرآن را از نظر محتوا و شیوهٔ آموزش توصیف میکند. بعد از شیوهٔ تعلیم توحید به انتظار از خدایی که توصیف شده، احکام و اخلاق، نقد دین در خود قرآن و پاسخ به ایرادهای بیاهمیت میرسد و با پرسش و پاسخ دربارهٔ تعدد زوجات و تاریخ مسلمانان تمام میشود.
انتظار از کتاب و جای توحید
او میگوید در جلسهٔ قبل به انتظار از زبان و فرم ادبی چنین کتابی رسیدند. انتظار او در درجهٔ اول این است که کتاب دربارهٔ خدا باشد و دربارهٔ ارتباط با خدا چیزهایی بگوید؛ انتظار ندارد دربارهٔ حکومتداری یا نرخ دلار چیزی ببیند، و در این کتاب خوشبختانه تقریباً آیهای دربارهٔ اقتصاد نمیبیند.
به نظر او آیات ربا در متن بیشتر اخلاقی هستند تا اقتصادی، و بحث ارث تنظیم روابط خانوادگی و مسائل اخلاقی است. فقط دربارهٔ مالکیت میگوید در این کتاب محترم است. آیههایی که از آنها حکم درمیآید بین ۴ تا ۸ درصد است، و او تصورش این است که این کتاب بیشتر از دستورالعمل، کتاب دربارهٔ خدا و توحید و ارتباط با خداست.
او میگوید خیلی چیزهایی که به نظر میرسد مستقیماً دربارهٔ توحید نیست، بالاخره یک جوری دربارهٔ توحید است. مجموعهای از آیات مستقیماً دربارهٔ خدا هستند و فهمشان راحت نیست؛ از اول انتظار ندارد شناخت خداوند راحت باشد. مثال میزند: «هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن» در سورهٔ حدید و در انفال «و ما رمیت اذ رمیت و لکنّ الله رَمی»، که حالت پارادوکسیکالش را بامزه میداند.
قرآن کتاب سادهای نیست: هر کسی بخواند یک چیزی میفهمد، اما هر کسی ادعا کند خیلی خوب فهمیده، مطمئن باشید خیلی کم فهمیده است. واژهها و جملهها قابل فهماند، ولی وقتی دربارهٔ خدا و رابطهٔ او با مخلوقات صحبت میشود پیچیدگیهایی هست. به گفتهٔ او بخشی که مستقیماً دربارهٔ خدا و صفات خدا و حالت وحدت وجودی است در اقلیت است.
نگاه از زاویهٔ خدا
به نظر او ساختار قرآن مهم است: دربارهٔ طبیعت و زندگی آدمها چیزهایی گفته میشود، داستانی نقل میشود که خدا هم در آن نقشی دارد، و ته چند آیه یک tag end میآید مثل «ان الله علیم حکیم». او میگوید قرآن یاد میدهد در هر پدیده و صحنهای از زندگی چیزی از ظهور صفات الهی را ببینیم و صحنه را از زاویهای ببینیم که خدا میبیند.
زاویهٔ دید در تورات از طرف بشر است و در قرآن از طرف خدا: در تورات موسی میرود و برمیگردد، مثل اینکه دوربین همانجا میماند، ولی در قرآن دوربین بالای کوه است. قرآن چیزهایی را نقل میکند که کسی ندیده، با عبارتی مثل «و ما کنت لدیهم اذ اجمعوا امرهم» دربارهٔ برادران یوسف. او میگوید نمیخواهد بگوید قرآن از تورات بهتر است، و حتی اگر کسی معتقد باشد شخصی ۱۴۰۰ سال پیش در عربستان نوشته، آن شخص خیلی خوب رعایت کرده که از آن طرف بنویسد.
او میگوید موقعیتهای سخیف هم نقل میشود، مثل برادران یوسف که بچهای کوچک را در چاه میاندازند، و خدا همانجا هست. به گفتهٔ او خدا جلوی برادرها را نمیگیرد و میایستد نگاه میکند؛ اگر آدم خوبی باشید، حتماً موقعیتهایی پیش میآید که عدهای علیه شما جمع شوند، و کسی که این را در قرآن دیده میداند خدا آنجا هم هست. وقتی کل داستان را میشنوید، مثل اینکه همهچیز خیر بوده است، چون اگر یوسف را نمیانداختند داخل چاه، عزیز مصر نمیشد.
معارضه و شیوهٔ غیرمعمول تعلیم
به گفتهٔ او دعوت قرآن این نیست که کتاب خوبی بنویسید؛ پیامبر ادعا میکند کتابی از طرف خدا آورده، و اگر او را دروغگو میدانید باید یک کتاب مصنوعی از طرف خداوند بسازید. یکی از حاضران کتاب بهاییها را مثال میزند. او میگوید چون تخصص ندارد و همه را نخوانده دوست ندارد دربارهٔ آن حرف بزند، ولی آن مقداری که خوانده بوی اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم دارد؛ بررسی آن را پیشنهاد خوبی میداند.
او با شوخی میگوید به پیامبران دروغین احتیاج مبرم داریم و میپرسد آیا کتاب بهاییها هم ما را با خدا آشنا میکند. به گفتهٔ او قرآن خیلی گزاره دربارهٔ خدا نمیگوید؛ صحنهای رسم میشود و یکی دو صفت میآید، و به تجربهٔ شخصی خودش خیلی جاها این tag endها گیجکننده است، مثلاً جایی که انتظار حکمت دارد ولی دربارهٔ علم خدا آمده. به نظر او اکثر تفسیرها این را سرسری بررسی کردهاند، در حالی که شاید از مهمترین نکات تفسیری همین باشد.
او میگوید عرفا بحثی دارند که ابلیس چرا به عزت خدا قسم خورد و مسئلهٔ شر را اینطور حل میکنند که ابلیس نمایندهٔ کدام اسم الهی است. میگوید قرآن شیوهٔ تعلیم توحید و خداشناسی کاملاً غیرعادی دارد و تورات و انجیل اینطور نیستند؛ فقط انجیل چون از مسیح صحبت میکند، حسی از اینکه مسیح دنیا را چگونه نگاه میکند در آن هست.
خدای مورد انتظار
یکی از حاضران دین را به رانندگی تشبیه میکند. او میگوید حرف درست است که قرآن مهارت زندگی کردن توحیدی را آموزش میدهد، و قرآن همهاش این است که خدا چگونه به ماجرا نگاه میکند و کدام صفاتش درگیر است. به نظر او مردم کمتر میفهمند که خدا عزیز است؛ اگر کسی عزت خداوند را بفهمد، خیلی از مشکلات زندگی توحیدیاش حل میشود.
بعد از این توصیف او میپرسد آیا خدای توصیفشده با آنچه از واجبالوجود انتظار داریم میخواند؛ مثلاً آیا غضب و انتقام با هستی محض سازگار است. یک نفر میتواند از این زاویه انتقاد کند و، با این گفته که حرف بیادبانه میزند، بگوید شیوهٔ معرفی جالب است ولی خدایی که توصیف شده شبیه قورباغه است. او میگوید فعلاً نمیخواهد وارد جزئیات شود و فقط مسئله را مطرح میکند: محتوا دربارهٔ توحید است، ولی چه خدایی؟
وقتی حاضری میپرسد انتظار ما مهم است؟ او میگوید مهم است؛ مثلاً انتظار ندارد خدا دروغ بگوید و حرفهایش متناقض باشد. عقلش انتظاراتی دارد و اینها باید برآورده شود.
احکام کم و اخلاق از راه الگو
به گفتهٔ او قرآن بیشتر میگوید چگونه نگاه کنید؛ بالای نود درصدش کاری ندارد که ما چه کار میکنیم. آن ۴ تا ۸ درصد امر و نهی احکامی دربارهٔ عبادات است و شاید یک درصد دربارهٔ خانواده، و هرچه بزرگتر میشود احکام کمتر میشود. دو علت میگوید: تأثیر مسائل بزرگتر روی رابطهٔ انسان با خدا کمتر است، و احکام ثابتی که هزار سال بعد هم فایده داشته باشد دربارهٔ اجتماع و اقتصاد کمیاب است. بیشتر از احکام، اخلاق در قرآن مهم است.
او میگوید در قرآن توصیهٔ مستقیم اخلاقی کمتر است و بیشتر الگوسازی هست: ابراهیم توصیف میشود که خدا او را «اتخذالله ابراهیم خلیلا»، و بعد در گفتوگوی خدا با ابراهیم او امام قرار داده میشود. به گفتهٔ او در یکی دو قرن اخیر رسیدهاند که الگوسازی مهم است، و لقمان هم تلفیقی از الگوسازی و آموزش مستقیم است.
دین و آسیبهای آن
او میگوید قرآن دربارهٔ ادیان پیش از خود هم حرف میزند: تأیید میکند سلسلهٔ انبیا هست و کتابهای دیگر هم داده شده. به گفتهٔ او یکی از چیزهای پستمدرن قرآن این است که دین را چیزی پاک و صرفاً مفید نشان نمیدهد و آسیبشناسی دین هم میکند. او میگوید ایتئیستها به تاریخ دین نگاه میکنند و خونریزی میبینند، و ممکن است با عرفان و خدا مشکل نداشته باشند، با دین مشکل دارند.
به نظر او سوءتفاهم است که فقط به این چیزها نگاه کنیم. به گفتهٔ او قرآن میگوید دین هم بدبختی به بار آورده، ولی در مجموع چیز خوبی است. منظورش از دینی که فضاحت آورده تشکیل جوامع دینی است، نه خود توحید: توحید پاک است و نماز و عبادت آسیبی ندارد. او مثال تحریم قمار و شراب را میآورد و میگوید در قرآن آمده بدترین آدمها در این جوامع دینی به وجود میآیند، که به نظر او نکتهٔ جالبی است و بعداً دربارهٔ آن حرف میزنند.
ایرادهای مهم و بیاهمیت
به گفتهٔ او بالای ۹۰ درصد حملههایی که به دین میشود به چیزهایی گیر میدهد که مهم نیست. اعتقاد او به خدا و توحید و عبادات است و اصل ماجرا همین است. اگر روایتی دربارهٔ شکر را یک قنادی ساخته باشد، به اعتقادش آسیبی نمیزند؛ ولی اگر بگویند توحید یا صفات الهی یا راه رسیدن به خدا غلط است، گوشش تیز میشود، چون «به زندگی مؤمنانهام ربط دارد».
او مثال میزند که در یک کتاب شیعه آمده زنان را نوشتن یاد ندهید؛ میگوید به احتمال ۹۹ درصد این غلط است، و شاید یکی از امام دربارهٔ زنش پرسیده و جواب به آن موقعیت خاص بوده. از معبدی بودایی هم نقل میکند که گربهای را برای اینکه مدیتیشن به هم نخورد به درخت میبستند و بعد این یک سنت شد.
روایات به اصطلاح فقها ظنیالصدورند، و هیچ مؤمنی با اظهارنظر ظنی دربارهٔ شکر ایمانش از بین نمیرود. او میگوید مهم این است که هستهٔ مرکزی را بفهمیم؛ پاسخ دادن به چیزهای دور وقت تلف کردن است. اگر کسی بخواهد به قرآن ایراد بگیرد، اول قرآن خودش را باید بگذارد روی میز؛ او به تعبیر خودش میگوید «فاز اول و اصلی بازی را ما برنده شدیم» و با این لحن میگوید «لطفاً قرآنهای خودتان را منتشر بکنید!».
تاریخ، تعدد زوجات و سنت
او میگوید فهمیدن تاریخ سخت است: امروز صبح در همین فرمانیه اتفاقی بیفتد، تا شب نمیتواند بفهمد چه شد، چه برسد به ۱۴۰۰ سال پیش. فضایل هم تغییر کرده؛ مثلاً چند قرن قبل ثروتمندی که یک زن میگرفت متهم میکردند که این خسیس است، چون میتوانست آدم بیشتری را سرپرستی کند.
او میگوید آیهٔ تعدد زوجات در قرآن دربارهٔ سرپرستی ایتام است. وقتی یکی از حاضران میگوید آیه دربارهٔ ازدواج با بیوهها است، او میگوید «صد در صد تفسیر غلطی» است و ایتام در قرآن جای دیگر دربارهٔ زنان به کار نرفته؛ به نظرش کل آن سنت «من درآوردی» است، مثل اکثر شأن نزولهایی که میسازند. میگوید دربارهٔ تعدد زوجات شاید یک جلسهٔ کامل لازم باشد.
به گفتهٔ او در قرآن آمده اگر با دو زن ازدواج میکنید باید عدالت را رعایت کنید و نمیتوانید، ولی در سنت اسلامی سعی کردند این کار را بکنند. به نظر او صدها مورد اینطور است که سنت اسلامی که در تاریخ میبینیم صراحتاً خلاف قرآن است، مثل رجم و ناسخ و منسوخ که به نظرش در قرآن نیست. نتیجه این است که مسلمانان هیچ تعهدی نسبت به تاریخ مسلمانان نداشته باشند: فضاحت زیاد به بار آوردند و ما هم هیچ تعهدی نسبت به کارهایی که کردند نداریم.
→ متنِ کاملِ این جلسه