جلسه ادامهٔ بحث دربارهٔ انتظار از کلام الهی است: ایرادها در طیفی از اهمیت و مرکزیت قرار دارند، و ایراد به صفات خدا در قرآن با مسئلهٔ شر و خدای مسیحیت مقایسه میشود. سپس بحث به تحدی و مقایسهٔ سورهها میرسد و در پایان به اعتبار منابع روایی و تأثیر شبهههای ضعیف.
ایراد مرکزی و ایراد فرعی
او میگوید بیان انتظار از کلام الهی در درک اینکه کدام اشکال به قرآن اساسی است و کدام نه، تأثیرگذار است. اهمیت اشکال صفر و یک نیست، بلکه طیفی از اهمیت و مرکزیت وجود دارد، و هرچه به این ویژگیهای مرکزی نزدیکتر باشیم، برای رفع اشکال باید بیشتر تلاش کنیم.
مثالش ادعایی دربارهٔ شکرخوردن است که از یک کانال تلگرامی برداشته و در آن از امام جعفر صادق نقل شده شکر ضرری ندارد. او میگوید حتی اگر کسی ثابت کند ایشان این حرف را زده و شکر مضر بوده، نسبت به مسائل اصلی مسئلهای خیلی فرعی است، و تأکید میکند آن را برای شوخی نگفته. به نظر او مشکل اصلی کسانی که شبهه دینی تولید میکنند این است که انگار نفهمیدهاند ایمان دینی چه هست و چگونه میشود به آن خدشه وارد کرد.
مسئلهٔ شر و ایراد مسیحیان
او میگوید از نظر خیلیها مسئلهٔ شر بزرگترین شبههٔ دینی تاریخ است و نمیخواهد دربارهٔ آن بحث عمیق بکند. تقریب سادهاش این است که اگر خدای دانا و توانا و مهربان جهان را خلق کرده، چرا مصیبتها و بلایا هست؛ اگر نتوانسته قادر نیست و اگر نخواسته مهربان نیست. او جملهٔ قصاری از یک آتئیست را نقل میکند که میگوید: «اگر به یک بیمارستان کودکان بروید، به سختی میتوانید به خدا اعتقاد داشته باشید».
یکی از ایراد هائی که مسیحیها به قرآن میگیرند این است که خدای قرآن مهربان نیست، در حالی که خدای انجیلها «خیرمحض» و «مهربان» توصیف میشود. جواب اول او جدلی است: مسیحیها به old testament هم معتقدند و خدای یهودیها از نظر خشونت به نظر میآید خیلی خشن باشد، پس اول مسئلهای که دارند را داخل کتاب خودشان حل بکنند. او میگوید ما موظف هستیم جواب کسی را بدهیم که خودش اعتقادی دارد؛ یک آتئیست که هیچ حرف مثبتی نمیزند و فقط ایراد میگیرد، به نظر میآید امکاناتی را از او میگیرد.
خدای قرآن و خدای طبیعت
جواب دوم او دربارهٔ یک آتئیست است که شاید به خدا اعتقاد دارد ولی به ادیان نه: ایرادش این است که خدای کتابها با خدایی که از بینش خودش انتظار دارد، یعنی خیرمحض و عادل، تطابق ندارد. چون محتوای اصلی قرآن معرفی خداست، او این را مرکزیترین ایراد میداند و احساس وظیفه میکند که جوابش را بدهد. جوابش این است که مردم در توصیف آتشفشان و زلزله و بچهای که بیمار و در عذاب به دنیا میآید از «خشم طبیعت» حرف میزنند؛ اگر در کتابی ببیند خدا میگوید «من خیر محض هستم» و بعد ببیند بچه له شد، نتیجه میگیرد آن خدایی که طبیعت را خلق کرده این کتاب را نفرستاده.
به گفتهٔ او خدای قرآن که صراحتاً میگوید عذاب میکنم، بیشتر با خدایی که احتمالاً طبیعت را خلق کرده تطبیق دارد تا با آن خدای ایدهآل موهومی که مسیحیها سعی میکنند معرفی کنند. مسئلهٔ شر در مسیحیت مرکزیترین مشکل دینداران است چون با خدای انجیل تطبیق ندارد، ولی برای مسلمانان از نظر دینی چیز خیلی جدی نبوده. او میگوید به نظر میآید یهودیها هم زیاد مشکل نداشته باشند، و به شدت، به نظر خودش، نقطهٔ قوت قرآن است که خدایی که طبیعت را خلق کرده به خودش خشم نسبت میدهد.
پرسشها دربارهٔ طبیعت و صفات الهی
او متنی را به یاد میآورد که در آن مسیحیای ایمانش را از دست داده بود چون شبی در کلبهای در جنگل صدای ضجه حیوانی را که خورده میشد شنیده بود. از حاضران میپرسد صحنهٔ شیرها و بچهٔ حیوان چه احساسی میدهد و یکی میگوید بیرحمی. او میگوید اگر خدا رحمان با معنای مسیحی باشد، این بیرحمی به خالق جهان نمیخورد؛ و در فرهنگ مسیحی شیطان بسیار پررنگ است، هرچند صراحتاً نمیگویند، چون وقتی به خدایی که هیچ بیرحمی در صفاتش نیست اعتقاد پیدا کنند باید اینها را به موجود دیگری نسبت بدهند.
او میگوید خدای قرآن پیچیده است: رحمان و رحیم است ولی صفاتی مثل عزت و حکمت و عدل هم دارد، و قرآن میکوشد اینها را توضیح دهد تا کسی که آن صداها را شنید ایمانش را از دست ندهد. او عزت را مثال میزند و آن را از ابتداییترین و بالاترین صفات خدا در قرآن میداند. وقتی حاضری میپرسد رنج حیوان چه ربطی به عزت دارد، میگوید قرار نیست توضیح بدهد به کدام صفت ربط دارد. او به علامه طباطبایی اشاره میکند که مهمترین ویژگی قرآن را اسماء حسنی دانسته بود، و میگوید این آموزش در تورات و انجیل به این شکل نیست.
او میگوید نمیخواست مسئلهٔ شر را فلسفی حل کند، میخواست نشان دهد شبهههای اصلی چه شکلی هستند. درک ما از صفات الهی به این برمیگردد که در جهان چه میبینیم، و آنچه میبینیم پیچیده است، همانطور که خدای قرآن پیچیده است. یکی از حاضران از «غیب» و داستان خضر میگوید و او پاسخ میدهد که این یعنی حکمتی هست که نمیداند؛ ولی اگر بگوید خدا خیرمحض است و چیزی جز او در دنیا نیست، به نظرش صدای شکستن و جیغ حیوان بیچارهای که خورده میشود دیگر توجیهی ندارد.
ظرف شبهات
او میگوید حتماً میداند هر چیزی که به آن اعتقاد پیدا کند جاهایی شک و شبهه دارد؛ انتخاب اعتقاد حالت رقابتی دارد و از بین اعتقادات بهترین را انتخاب میکند. هر شبهه را از صد تا نزدیک صفر امتیاز میدهد و برای ایرادها ظرفی دارد، همانطور که برای مکانیک کوانتوم هم دارد: اگر ظرف صد واحد گنجایش داشته باشد، یک ایراد با ضریب صد آن را پر میکند، ولی صدهزار ایراد نزدیک صفر در آن جا میشوند. شکر و «به زنان خودتان نوشتن یاد ندهید» را بیآنکه درستی روایتشان را بررسی کند در همین ظرف میاندازد.
به نظر او سیستم خداشناسی قرآن پیچیدهترین چیزی است که تا حالا به بشر عرضه شده؛ او به آیهای اشاره میکند که خداوند رحمت را بر خودش واجب کرده، نه غضب را، و میگوید عرفا آن را ساده کردهاند و فلاسفه دو صفت هم نمیتوانند دربیاورند. به گفتهٔ او یک دانه سؤال هم تا حالا از این موضع به قرآن پرسیده نشده و آتئیستها باید به هستهٔ مرکزی ایمان دینی حمله کنند، نه به خوردن یا نخوردن شکر.
تحدی و معنای مثل آوردن
او میگوید تحدی دو بار در قرآن آمده، یکجا برای ده سوره و یکجا برای یک سوره، و واحد معجزه سوره است نه آیه. این بحثها ملاکهایی میدهد برای قضاوت دربارهٔ هر رقیبی که بیاید؛ کتاب آشپزی را هرقدر فصیح و بلیغ باشد رد میکند، چون انتظار دارد دربارهٔ خدا صحبت کند.
او میپرسد اگر یکی از سورههای قرآن را کپی-پیست کند و فقط یک «وَ» را «فَ» کند و بگوید مثل قرآن آوردهام، چه باید کرد. یکی از حاضران به عرف علمی اشاره میکند؛ او میگوید این دزدی کرده است و میپرسد «مثلش را بیارید یعنی چه»، و میگوید آن قدر نیاورده و بحث نشده که نمیفهمند دعوت قرآن به چیست.
استدلال او این است که پیغمبر میگوید کتابی از طرف خدا آورده؛ اگر کسی شک دارد، باید بگوید خودش ساخته یا از شیطان گرفته، پس او هم باید بتواند ادعای پیغمبری کند و کتابی بیاورد تا ببینیم کدام بیشتر به کتاب خدا میخورد. اگر کتاب اول شیطانی است، واژگان و مفاهیم و ادبیات کتاب جدید باید با آن فرق داشته باشد؛ کپی-پیست احمقانه ترین کار ممکن است، چون اگر همان حرفها را بزند نشان میدهد قبلی هم وحی الهی بوده. اگر کتاب تحدی خیلی شبیه قرآن شود، یعنی دارد تأیید میکند که آن کلام الهی است.
سورهٔ فیل و رقابت سورهها
یکی از حاضران میگوید سورهٔ فیل چیز خاصی در خود ندارد. او میگوید تحدی یعنی سورهای بیاورند که جایگزین آن شود و دو متن را با ملاکها مقایسه کنیم. علامه طباطبایی ادعا کرده بود میتواند نشان دهد تمام معارف الهی در هر سوره، حتی کوچکترین، هست؛ او آن را ادعا مینامد و میگوید اگر چنین باشد و سورهای کنار فیل گذاشته شود، باید نشانش داد.
او میگوید این تلاش در ۱۴۰۰ و اندی سال انجام نشده؛ اگر سالی یک مورد میآوردند، الآن علمی وجود داشت که ملاکها را میگفت؛ و اگر کسی مثل خوبی آورده بود، ممکن بود دربارهٔ سورهٔ فیل هزاران نکتهٔ جالب کشف شده باشد. تحدی را برای مسلمانهای کمکار مفید میداند و میگوید دعوت قرآن هنوز هم هست و دیر نشده است.
یکی از حاضران آیات الحاقی را که در روایات آمده نمونه میداند؛ او میگوید آنها تک آیه و سه چهار آیه است و سوره نیست، سوره یک واحد منسجم است و فکر نمیکند منظور از تحدی تشخیص حذف یا اضافه شدن یک آیه باشد. او میگوید یک بار پیشنهاد کرده بود مسلمانها خودشان چیزی شبیه قرآن بیاورند و بلافاصله میگوید شوخی است، ولی به نظر او خوب بود چنین فعالیتی انجام میشد؛ آن را به ورزش تشبیه میکند که بیهوده به نظر میآید ولی ورزیدگی میآورد.
اعتبار منبع و تأثیر اجتماعی
او میگوید اگر به یک آیه قرآن ایراد بگیرند امتیاز صد دارد، بحارالانوار یک صد هزارم است، و جوامع روایی خیلی متأخر جمع شدهاند و خود آنهایی که جمع کردهاند هم نمیگویند درستاند. ضریب جواب دادن به یک شبهه از دو چیز میآید: اینکه آیا از منبع مطمئنی میآید و چه قدر چیز مهمی را میگوید؛ مثال شکر را در فروع کافی میداند که به گفتهٔ او چندان مورد اعتماد فقهای شیعه نیست.
او میگوید در قرآن نوشته شده موسی عصبانی شد و ریش برادرش را گرفت و کشید، و قرآن میگوید اخلاق پیغمبرها با هم یک مقدار فرق دارد؛ موسی بلد نیست حرف بزند و ابراهیم فصیح است. دربارهٔ اعتقاد کلامی به اینکه همهٔ پیغمبرها عین هماند و هیچ نقصی ندارند میپرسد از کجا آمده، و میگوید قرآن خلاف این را میگوید؛ به گفتهٔ او خداوند دین نفرستاده است که «ما نبی شناس شویم»، دین فرستاده است که «ما خداشناس شویم».
یکی از حاضران نگران بُرش اجتماعی ایرادهای ضعیف است. او میگوید حرف خوبی است ولی بحثش دربارهٔ آدم معقولی است که ایمانش را عقلانی میداند؛ ممکن است برای مردم مجبور شود جواب بدهد، ولی در محدودهٔ بحث او نمیگنجد. بردهداری را چون در قرآن آمده ممکن است مفصل بررسی کند، ولی هرچه از قرآن و احکام دورتر باشد جواب دادنش را لازم نمیداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه