او پس از شانزده جلسه میگوید چارچوب دفاع عقلانی از دین به نظرش ساخته نشده و باید معلوم شود از چه چیزی دفاع میکنیم. با داستان شبان مولانا از راه درست دینداری میگوید، بعد از وزندهی به شبهات و جایگاه روایات و سورهٔ بقره، و در پایان از اینکه دفاع از تاریخ مسلمانان لازم نیست.
چارچوب دفاع عقلانی و فرق عرفان با دین
او میگوید به نظرش اساساً چارچوب دفاع عقلانی از دین ساخته نشده است. عقلانیت رقابتی است: وقتی چیزی را نمیشود صددرصد ثابت کرد، پرسش این است که چه چیزی عقلانیتر است و توجیه کافی دارد؛ و کسی که تئوریای را زیر سؤال میبرد بیآنکه خودش تئوریای داشته باشد، کارش یک جورهایی بیارزش است.
به گفتهٔ او، که این اصطلاحات را به معانی مختلفی میشود به کار برد، عرفان این است که کسی به وجود خدا اعتقاد پیدا کرده و شوق ارتباط با او دارد، و دین اعتقاد به این است که خداوند هم برای ارتباط با بشر تمهیداتی داشته؛ یعنی دین بیشتر مسئلهٔ اعتقاد به وحی است. امروز بحث بیشتر بر سر این است که لازم است از چه چیزهایی دفاع کنیم.
شبان مولانا و راه درست دینداری
او کسی را تصور میکند که خدا را کشف کرده و دیوانهوار میخواهد ارتباط برقرار کند ولی نمیداند چه کار کند؛ مثالش شبان مولانا است که پرت و پلا میگوید در حد فهم خودش. به نظر او این داستان نشان میدهد چرا دین باید باشد: برای اینکه به چنین آدمی یاد بدهد چگونه حرف بزند، و قرآن با داستانها و دعاهای پیامبران این را غیرمستقیم آموزش میدهد.
وقتی یکی از حاضران میپرسد «شما پس موسی را تبرئه میکنید؟»، میگوید تبرئه نمیکند؛ موسی در آن لحظه انگار نمایندهی خوبی برای دین نیست، چون دین آمده این آدمها را وصل کند، نه اینکه بهخاطر دعای بد قطعشان کند. نکتهٔ اصلی را این میداند که عرفان مقدمه بر دین است و راه درست رسیدن به دین این است که کسی اول این مقدمه را طی کرده باشد.
به گفتهٔ او این شبان که عرفانش تکمیل شده تحت تأثیر شبهه قرار نمیگیرد؛ مواجههاش با دین این طور نیست که یک سری گزاره است که درست یا غلط باشند، یک نیازی داشته و آن را در قرآن پیدا کرده است. او اصطلاح «ظرف شبهات» را به یاد میآورد: میشود به شبههها وزن داد، از نظر اینکه چقدر به محتوای مرکزی دین مربوط میشوند یا نمیشوند، و هزاران شبهه با وزن کم را در یک ظرف جا داد.
از علامه طباطبایی نقل میکند که در پاسخ به ویژگی اسلام در برابر مسیحیت گفت اسلام اسماء الحسنی دارد. از پیرمردی نابینا در مسجدی یاد میکند که از دعاها لذت میبرد و میگفت «چه سفرهای پهن کردهاند!»، و میگوید چنین آدمی تحت تأثیر شبهه قرار نمیگیرد. اما به گفتهٔ او تقریباً همهٔ مردم اینگونه وارد دین نمیشوند.
پکیج، سلیقه و دعوت قرآن
به گفتهٔ او وقتی کسی یک پکیج به نام اسلام یا مسیحیت را از کودکی کامل میپذیرد، برایش اولویتبندی نیست و هرجای آن مورد اصابت قرار بگیرد متزلزل میشود؛ ولی کسی که درست وارد دین شده باشد، گزارههای دینی برایش درجهبندی شده و وزن دارند و بعضی بینهایت دور از مرکزند. او میگوید ندیده که آتئیست به شیوهٔ عبادت مسلمانان یا معرفی خدا در قرآن ایراد بگیرد؛ شبهات اصلی باید دربارهٔ همینها باشد.
او دینداری آدمها را به سلیقهٔ غذایی تشبیه میکند: تقریباً هرچه از بچگی خوردهایم خوشمزه میآید و کتلت مادر از همه بهتر است. دینداری که در سایهٔ دین حقایقی را کشف کرده لازم نیست وارد جدل شود که راهش بهترین است؛ همین که احساس کند چیز خوبی است و ارتباطش با خدا را تأمین کرده کافی است.
به نظر او موضع قرآن هم کمی اینگونه است: دعوتش نسبت به مسیحیها یا یهودیها این نیست که بیایید مسلمان شوید، بلکه میگوید بیایید خدا را عبادت کنیم و در آنچه مشترک است خوب عمل کنیم. حاضری آیهٔ «تعالوا إلی کلمه» را یادآوری میکند و او همان را میخواند؛ و میگوید به نظرش مسیحیها هم از طریق مسیحیت ممکن است به رابطهٔ خوبی با خدا رسیده باشند.
مرز عقلانی بودن و شرک
او جملهای که نوشته را میخواند: «اعتقاد، از طریق عقل مرحله به مرحله به دست نمیآید ولی باید قابل دفاع عقلانی باشد». لزومی ندارد هر آدم دینداری بتواند از عقاید خودش دفاع کند ولی باید بداند قابل دفاع است. شبان یک راهی در درون خودش به سمت حقیقت طی کرده که اگر با او حرف بزنی میتوانی آن را در بیاوری؛ مشرکین یک پکیج را پذیرفتهاند و در درونش کسی نرفته است به هُبَل برسد، و مشکل شرک، تقلیدی بودن بوده و هست.
او برهان صدیقین را مثال میزند که از خدا به خدا میرسد، نه از مخلوق به خالق؛ میگوید آن را مثل جام مقدس برای حکما میداند و کتاب هرم هستی حائری یزدی را نام میبرد که کوشیده آن را به صورت فرمال بنویسد. میگوید اکثر دینداران و مشرکین این راه را طی نکردهاند و دینشان آبا و اجدادی میماند؛ پس اگر نقطهای از پکیجشان مورد اصابت قرار بگیرد آسیب میبینند و عصبانی میشوند.
یکی از حضار میپرسد بهتر نیست بچهها در سنین ابتدایی آموزش دینی نگیرند تا خودشان کشف کنند. او میگوید به نظرش زیادی به بچهها تعلیمات دینی میدهند و بهتر است یک مقدار فکت بیشتر به آنها بدهند و بگذارند کشف کنند، چون آموزش مستقیم گاهی آسیب دارد. میگوید متخصص این کار نیست؛ بچهی او چهار سال و خوردهای است و فعلاً هیچ تعلیمات دینی به او نداده، و تعلیمات دینی ما را فاجعه میداند.
وزن روایات و فهم قرآن
او دربارهٔ پرسش جلسهٔ قبل (مثلاً تعدد زوجات) میگوید خودش را متولی چنین کاری نمیداند. آدمی که با شبهات جزئی دینش را رها کند خیلی دیندار نبوده؛ او نمیخواهد بگوید مردم را رها کنیم ولی میگوید خیلی نباید نگران جمعیت باشیم. دیندارهای حاشیه که خودشان به حقایق نرسیدهاند خیلی وقتها دردسرساز هستند.
او میپرسد چه چیزهایی را دین حساب میکنیم: قرآن در مرکز است، بعد روایاتی که از پیامبر یا امامها ثبت شده، گفتهٔ صلحا و روحانیون بالای منبر؛ فلسفهٔ اسلامی هم جزو دین است؟ طب سنتی هم؟ میزان موثق بودن یک گزاره طیفی است که از قرآن به پایین میآید، و به گفتهٔ او اگر روایتی از نظر تاریخی موثق نباشد ولی بشود برگردانیدش به قرآن، موثق است.
به گفتهٔ او قرآن محکمات و متشابهات دارد و قرار نیست مثل دفترچهٔ کنکور ابهامی نداشته باشد، چون حقایقی مثل توحید ساده نیست. درجهٔ اطمینان فهم از آیات هم فرق میکند: به نظر میآید به احتمال خیلی زیاد داستان موسی و فرعون واقعی است، ولی دربارهٔ داستان آدم و حوا به این اندازه احتمال نمیتواند بدهد که واقعی باشد. او میگوید همین قرآن میگوید متشابهات میتوانند بعضی را گمراه کنند.
دربارهٔ روایات میگوید هرچه از قرآن دور شویم وثاقت پایین میآید؛ بنا بر شواهد تاریخی و نه محتوا، روایتی که در ده قرن اول در هیچ کتابی نیست و در قرن دهم آمده قابل اعتنا نیست. فکر میکند دکتر علی شریعتی محاسبهای کرده بود که با فرض اینکه امام جعفر صادق در هر ده ثانیهای یک روایت گفته باشد چند هزار سال باید عمر میکرد، ولی دقیق نمیداند. او به احتمال خیلی زیاد خیلی از این چیزها را ساختگی میداند و میگوید خیلیها با نیات خیر ساخته شدهاند؛ و فکر میکند روایاتی که دربارهٔ قرآن است یک درصد هم نیست.
سورهٔ بقره و پرسشهای بیربط
او میگوید سورهای که اسمش گاو است دربارهٔ گاو نیست؛ داستانی در آن هست که موسی به قوم میگوید گاوی را ذبح کنند، و آنها که گاو را دوست دارند سؤال میپرسند و هر بار پیدا کردنش سختتر میشود تا نزدیک بود انجام ندهند. نام سوره قطعاً یک جهتدهی ایجاد میکند و او میگوید این قسمت برای فهم سوره بینهایت مهم است.
به گفتهٔ او این داستان نکتهٔ اساسی دربارهٔ شرع است: اگر سؤال نمیکردند حکم ساده بود و با هر سؤال سختتر شد. او «یسالونک ماذا ینفقون» و جواب «قل العفو» را هم همینطور میخواند و حدس میزند که احکام سخت یهودیت اینگونه پدید آمده باشد.
او میگوید اگر شیعه باشید و جوابی که امام میدهد جواب خدا است، ممکن است به کسی که سؤال بیربطی کرده جواب سختتری داده باشند، و آن در کتاب روایت ثبت شود؛ و میپرسد آیا این جزو شرعی است که همهٔ مردم باید رعایت کنند. با اعلام اینکه دارد داستان میسازد، مثالی میزند: کسی نزد امام جعفر صادق میآید که شکر دوست دارد و امام میبیند دو ماه دیگر میمیرد و میگوید هر چقدر دلت میخواهد بخور. به نظرش فهمیدن فضای صدور روایت از سلسلهٔ راویان مهمتر است.
به نظر او فقه اسلام خیلی ساده بوده و فقه کنونی که از نظر پیچیدگی شانه به شانهٔ یهودیت پیش میرود، مقدار زیادیاش در اثر کنجکاوی و سؤال بیخود است. قرآن در جواب سؤال به وجود نیامده و حکم زیاد در آن نیست؛ برای همین وزنش فقط به موثق بودن تاریخی نیست. حتی در قرآن باید احتیاط کرد که اگر سؤال یا جوابی هست، جواب پیچیدهتر از آنی باشد که از ابتدا بوده است.
دفاع از تاریخ مسلمانان
او میپرسد چقدر موظف هستیم از حوادث زمان پیامبر دفاع کنیم. به گفتهٔ او در قرآن دهها مورد میشود آورد که آدمهای اطراف پیامبر در مدینه آنقدرهایی که اهل سنت و تا حدودی شیعیان معتقدند وضعشان روبه راه نیست؛ مثلاً در جنگ احد عدهای دنبال غنیمت پُست خودشان را ول کردند. رفتار مسلمانان در صدر اسلام به نظر او لازم نیست مورد دفاع قرار بگیرد، چون جزو دین نیست؛ از فهم مسلمانان و عملکردشان در تاریخ چیزی برای دفاع ندارد و مسئولیتش با خودشان است.
مثال دیگرش این است که چرا پیامبر حضرت علی را جانشین خودش نکرد؛ جواب را این میداند که مردم نمیپذیرفتند و جامعهٔ اسلامی به هم میریخت. فکر میکند خوب نبود پیغمبر اجبار کند، و میگوید بعد از سه نفر خود مردم به حضرت علی رجوع کردند و خلیفه شد، نه منصوب، ولی باز جنگ داخلی شروع شد.
یکی از حاضران میپرسد پس نمایندهی این دین چه کسانی هستند. او میگوید همهی جوامع در طول تاریخ اگر عقاید خوبی هم داشتهاند، بد عمل کردهاند؛ مسئله این است که عملی را که کردهاند بتوانند منتسب کنند به قرآن و تعالیم دینی، و اگر نتوانند، برای خودشان کردهاند. مثلاً کسی که به مارکس ارادت دارد باید از شیوهی عمل استالین دفاع کند؟ و کلاً احساسات مردم همیشه بازیچهی دست کسانی است که میخواهند به قدرت برسند.
او میگوید میشود گفت قرآن نتوانست اعراب را تغییر بدهد و آنها کار خودشان را کردند: اشرافیت و اصل و نسبدار بودن ظرف ۴۰ الی ۵۰ سال دوباره برگشت، که خلاف قرآن است؛ بردهداری هم قبل و بعد داشتند. فکر میکند اگر قرآن در جای دیگری نازل شده بود انحرافات دیگری پیدا میکرد، نه اینکه چیز خوبی از آن درآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه