این جلسه با یادآوری چند ایستگاه آغاز میشود که در شانزده جلسهٔ پیش به آنها رسیدهاند و هر کس میتواند در آنها پیاده شود: علم رقیب مدل خداشناسانه نیست، و قرآن میتواند راهی برای ارتباط با خدا باشد. بعد او به ریشهٔ تحریف در ادیان و نقش روحانیت و فقه در آن میرسد، و در پایان به خردگریز بودن و اثبات.
ایستگاه نخست: علم رقیب نیست
او میگوید بعد از شانزده جلسه به جاهایی رسیدهاند که مانند ایستگاه است و بعضی از دوستان میتوانند پیاده شوند. با حرفهای ده جلسهٔ اول میتوان به این نتیجه رسید که مدل و تئوری خوبی هست که به واجبالوجود و خالق هستی اعتقاد پیدا کنیم، و به نظر میرسد این مدل معارض جدی ندارد. مسئله اثبات نیست، بلکه این است که تئوری در میان تئوریهای دیگر موجهتر باشد. رقیبی که ممکن است در ذهن بعضی باشد این است که علم پیدایش و نظم جهان را توجیه میکند؛ او این را حرف پرتی میداند ولی چون زیاد گفته میشود چند جلسه بحث کرده است.
به گفتهٔ او علم هیچوقت هیچ چیزی را توضیح نداده است: توضیح علم با توسل به قوانین انجام میشود، ولی نمیگوید قوانین چه هستند و از کجا آمدهاند، پس قوانین جعبه سیاهی است و سؤال فقط یک پله جلوتر میرود. اگر پروژهٔ علم داده پیش برود، محتمل است در آیندهٔ نه چندان دور به جای فرمولها جعبه سیاههایی داشته باشیم که ورودی را به خروجی ربط میدهند. او همین اولویت محاسبه بر فهمیدن را در جملهٔ کوپرنیک هم میبیند. نتیجه میگیرد اگر علم چیزی را توضیح نمیدهد نمیتواند رقیب آن مدل باشد، و دربارهٔ رفتن از عدم به هستی هم نمیتواند توضیح دهد.
ایستگاه دوم: قرآن و ارتباط با خدا
اگر کسی دین به معنای متعارف برایش مهم نباشد و خدا مهم باشد، میتواند همانجا بگوید «همین مقدار دفاع برای من کافی است». در ایستگاه دوم از قرآن شروع میکنند: اگر کسی خود قرآن را خوانده و دیده که دیدگاه توحیدی عمیقی مطرح میکند، شناخت او را از جهان و خدا زیاد کرده و توصیههای اخلاقیاش او را در ارتباط با خدا پیش برده و به زبان امروزی تجربههای دینی جالبی داده، میتواند اینجا هم پیاده شود، بدون ادعای اینکه این بهترین دین است.
او میگوید به نظر میرسد ۹۹/۹ درصد ایرادهایی که به قرآن و اسلام میگیرند دربارهٔ مسائل اجتماعی و سیاسی و احکام است. به کسی که اینجا پیاده میشود پیشنهاد میکند بگوید نمیدانیم این احکام برای آن دوره بوده یا نه؛ هیچ فقیه متعصبی نیست که قبول نداشته باشد دورهٔ بعضی احکام گذشته است، و میگویند اگر موضوع تغییر کند حکم هم تغییر میکند. اعتقاد بیتردید او این است که اصل دین عرفان است، یعنی ارتباط با خدا و درک توحید.
کسانی که از راه درست خدا و توحید را اجمالاً کشف میکنند و بعد وارد دین میشوند «ضد ضربه» هستند و جزئیات برایشان جزئیات است. اکثریت دینداران یک پکیج ارثی را کامل پذیرفتهاند و برایشان سلسلهمراتبی نیست، پس در برابر هر شبههای آسیبپذیرند. به احساس او اینها در فضای شبکههای اجتماعی بمباران میشوند؛ یا از دین خارج میشوند یا دینشان بر مبنای درستتر تکمیل میشود. دفاع اصلی به گفتهٔ او این است که اصل دین را عرفان و توحید و اصول و اخلاقیات بگیریم و مسائل تاریخی و فقهی را درجه دو.
کتابهای دیگر و سلسلهمراتب
در بحث کتابهای آسمانی به گفتهٔ او خلأ کمتر است، چون انجیل و تورات و کتابهای مقدس ادیان شرقی هم هست؛ خلأ دربارهٔ تحدی است که قرآن استثنائاً به آن دعوت کرده، ولی او میگوید تلاشهایی هم شده و خلأ کامل نیست. او اعتراف میکند انجیل کتاب خوبی است و میتواند آدم را به خدا وصل کند، و گاهی از مزامیر داوود به عنوان دعا استفاده میکند. ادعایش این نیست که قرآن بهترین است؛ کافی است یک نفر کتابی پیدا کند که با کلیات کتاب آسمانی سازگار باشد و با آن به خدا وصل شود، و فکر میکند موضع قرآن هم همین است. کاملترین دین کدام است، بحثی بین دینی است که میتوان در غیاب آتئیستها کرد.
او میگوید توحید سخت است چون همهچیز یکسان میشود و جایی برای «من» نمیماند، و شرک راه حفظ انانیت است. اینجا آدمها میتوانند بگویند کنجکاوی بیشتری ندارند و این کتاب را میخوانند و استفاده میکنند، ولی او خودش اینجا پیاده نمیشود و امیدوار است کسی هم پیاده نشود. حرف اصلیاش این است که سلسلهمراتب خیلی مهم است و باید دید به چه چیزی ایراد گرفته میشود؛ ایرادهایی که به منابعی غیر از قرآن و روایات و تواریخ معتبر وارد میشود و نکتهٔ مهمی ندارد قابل جواب نیست و آنها را در «ظرف مخصوص شبهات» میگذارند.
ریشهیابی تحریف: نام و نشان
او مقالهای بدون ارجاع از یکی از دوستان ایمیلی را میخواند دربارهٔ زنا و سنگسار، که در آن آمده آیهٔ سنگسار در سورهٔ نور بود و فقط تلاوتش منسوخ شده. او این را شگفتانگیز میداند، چون ادعای تحریف قرآن را برای حفظ سنگسار به کار برده، و میگوید مسئلهٔ سنگسار در قرآن نیست. تمام تأکیدش بر جملهٔ پایانی مقاله است که کسانی که فقط قرآن را گرفتند «امروز نام و نشانی از ایشان نیست»: به گفتهٔ او فقیهی که بخواهد نام و نشانی بماند باید در جریان اصلی باشد، در علم هم همین است، و با اطمینان میگوید کسانی که حرف حساب زدند ظرف پنجاه سال آینده با نام و نشان میشوند.
او به نقل آقای مدرسی طباطبایی در کتاب «مکتب در فرایند تکامل»، که خودش آن را از کسی شنیده که شاهد بوده، میگوید یک نفر به آقای بروجردی گفت اکنون که به مرجعیت بیسابقه رسیدهاید اعلام کنید نجاست اهل کتاب جزو اسلام نیست؛ ایشان گفت ندیدید با آیت الله فلانی در همدان که این حرف را زد مردم چه کردند؟ نجاست اهل کتاب را او چیز مزخرفی میداند و به همه توصیه میکند تاریخچهٔ سهم امام را بخوانند.
تحریف ناگزیر است
به گفتهٔ او هیچ شکی نیست که هر دین و عقیدهای در طول تاریخ تحریف میشود و نمیشود جلوی آن را گرفت. مثالش مارکسیسم است که از مارکس به مارکسیسم-لنینیسم، استالینیسم، مائوئیسم و خمر سرخ در کامبوج رسید، و میگوید مارکس اگر میدید پشیمان میشد. او میپرسد آیا میتوان مارکسیسم را با کارهای آنجا قضاوت کرد، و آیا میشود انتظار داشت اسلام که چهارده قرن پیش آمده یا مسیحیتی که بیش از دو هزار سال سابقه دارد تحریف نشده باشند؛ و میپرسد کلیسای قرون وسطی با انجیل و با مسیح ربط دارد؟
یکی از عوامل تحریف جغرافیا است: هر چیزی رنگ جغرافیای خودش را میگیرد و آداب محلی در مدت کوتاهی وارد دین میشود. عامل دیگر گذر تاریخ است که برای هر عقیدهای خودبهخود مشکل ایجاد میکند.
روحانیت و تحریف: علت خوشبینانه
او میپرسد چرا در همهٔ ادیان روحانیون به جای جلوگیری از تحریف خیلی وقتها تحریف ایجاد میکنند. اگر بدبینانه نگاه نکنیم، نکتهٔ اصلی سؤالهای مردم است: مردم کمتر دربارهٔ توحید و صفات خدا میپرسند و بیشتر دربارهٔ جزئیات، چون کلاس عموم مردم پایین است. روحانی هم احساس وظیفه میکند به همهٔ سؤالها جواب بدهد و اگر بگوید نمیدانم احساس میکند به اسلام و فقاهت توهین شده.
در نتیجه جزئیات پدید میآید و قسمتی که مهم نیست تورم پیدا میکند و قسمت اصلی دیده نمیشود؛ سؤالها انباشته میشود و مثلاً پنجاه جلد کتاب دربارهٔ طهارت میشود، در حالی که توحید میگوید خدا یکی است و تمام میشود. او که میخواهد مثبت صحبت کند، مسئول را مردم میداند: هر چیزی که با عوام ارتباط برقرار کند قسمت عوامانهی آن دچار تورم میشود.
علت بدبینانه: اقتصاد و قدرت
اگر بدبینانه نگاه کنیم، او میگوید قطعاً مسئلهٔ منافع اقتصادی است. به گفتهٔ او سابقهٔ جامعهٔ روحانیت در تشیع بیش از سیصد سال نیست: شیخ طوسی دانشمند دینی فقیه بود، ولی سهم امام سازوکار اقتصادی ایجاد کرد و مدارس و حوزههای علمیه از همین وجوهات پدید آمد. هرجا منافع اقتصادی و سازش با قدرت سیاسی باشد هر چیزی را منحرف میکند، چون باید خود را با شرایط آن تطبیق داد.
مثالش عزاداری است: در احادیث حرفی از دههٔ محرم نیست. با این حال میخواهد بار گسترش عزاداری را از عهدهٔ روحانیون خارج کند، چون مردم علاقه نشان دادند و بحث عرضه و تقاضاست؛ سخت است چیزی در دنیا پیدا کنید که تحت تأثیر مسائل اقتصادی و سیاسی تغییر شکل ندهد.
دربارهٔ فتواهای جهاد میپرسد این جنگطلبی کجای قرآن آمده؛ به گفتهٔ او احکام جهاد بعد از سه چهار قرن از فقه اهل سنت وارد فقه شیعه شد، چون آنها حکومتیتر بودند. اگر اشتباه نکند فتوای شافعی این است که بر خلیفه واجب است هر سال یک بار جهاد کند، و طبیعی میداند که دینی که بیشتر به حکومت وصل است زودتر فتوا بدهد.
او نتیجه میگیرد که برای دفاع از دینی که قرنهاست وجود دارد از اول باید بدانیم چیزهایی تحریف شده است؛ گاهی جواب شبهه این است که بگوییم بله فلان حکم غلط است و جزء دین نبوده و در فلان قرن وارد شده، و با سی دیهای کتابهای روایت میتوان دید هر حکم اولین بار کجا ثبت شده. مهمترین چیز این است که اولویتبندیها به هم خورده و اولویت توحید کنار رفته؛ هر چیزی که به اسم دین میشنویم، از جمله حکم سنگسار، هرچقدر معروف باشد لزوماً جزء دین نیست.
خردگریزی و اثبات
در پاسخ به یکی از حاضران که هدف را سلامت روان میگیرد، میگوید مسئله این است که توحید و عرفان چقدر مرکزیت دارد؛ توحید و عرفان سخت است و اگر به مرگ فکر نکنید شادتر هستید و اگر به مرگ فکر کنید عارفتر هستید، و ادیان برای توحید فرستاده شدهاند. وقتی میگویند خردگریز است یعنی نمیتوانیم اثبات کنیم، ولی لزوم عقلانی بودن این نیست که چیزی را اثبات کنیم.
با لطیفهٔ کسی که در دریا ماست ریخت تا دوغ درست کند، او تلاش برای اثبات دقیق و اصل موضوعی در فلسفه را «خواست دوغ شدن دریا» میگوید که باید روزی کنار گذاشته شود. بحثهایش به گفتهٔ او تحلیلی نیست و اگر اسمی بخواهد پوپری است: مدلی دارد و سعی میکند آن را با شواهد بسنجد، نه اینکه بخواهد مدل را اثبات کند. در جلسهٔ اول گفته بود دربارهٔ جهان هیچ چیزی را نمیشود اثبات کرد، پس حقایق دینی خردگریز هستند و حقایق علمی هم.
او میگوید لازم دارد بفهمد بعد از مرگ زندگی هست یا نه، چون اگر هست نمیتواند فقط دنبال شادی امروز باشد. علامه طباطبایی میگفت به فکر «ابد» خودتان باشید، و اگر کسی شک دارد که ابدیتی هست، باز عقلانی این است که به فکر «ابد» باشد و محتاطانهتر زندگی کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه