او دو تئوری دربارهٔ شباهت داستانهای قرآن با تورات و انجیل را با هم مقایسه میکند و مثالهایی از متون قدیمی میآورد. بعد از کرختی ایتئیستها در برابر واقعیت میگوید، و در ادامه از ایمان قابل نقض و از Fine-tuning.
دو تئوری برای شباهتها
او میگوید این جلسه ادامهٔ بحث جلسه گذشته است. تئوریهایی که در ۴۰-۵۰ سال اخیر در مطالعات تاریخی مربوط به تاریخ اسلام به وجود آمد، از جمله کتاب Hagarism، بخش عمدهای از تاریخ سنتی را زیر سوال بردند؛ حالتهای افراطی آن از نظر آکادمیک اعتبار ندارد ولی در این تجدیدنظر طلبی نکات خیلی مثبتی هم هست. او میگوید نکتهای پشت پرده این تئوریها وجود دارد که بعضیها در دلایلشان ممکن است ذکر نکنند، بدون اینکه بخواهد القا کند توطئهای در کار است. شیوهٔ بحث هم این است: اگر به نتیجه غلط برسید غلط بودن مدل به طور قطعی ثابت میشود، ولی درست بودن آن ثابت نمیشود.
مسئله این است که تعداد زیادی از داستانهای قرآن با تورات و انجیل مشترک است ولی عیناً همان نقل نشده؛ گاهی تفاوت در جزئیات است و گاهی اساسی. تئوری اسلامشناسان از قرن نوزدهم، با دیدگاه غیرمومنانه، این بود که پیامبر داستانها را شفاهی از یهودیها و مسیحیها شنید، چون سواد نداشت و بایبل به زبان عربی نداشتیم؛ خطوط کلی داستانها حفظ شد و بعضی از جزئیات را به طور سهوی یا عمدی تغییر داد. به گفتهٔ او در این تئوری مثلاً تبدیل قربانی اسحاق در تورات به اسماعیل در قرآن را میشود عمدی دانست: فرض بر این بود که اعراب و خودش از اعقاب اسماعیل هستند و این به نفع اعراب و خودش بود.
ضعف این تئوری این است که افرادی که پیامبر از آنها این داستانها را شنیده چه کسانی بودند؟ آیا در مکه یهودی و مسیحی داشتیم؟ یهودیها بیشتر در مدینه بودند. یکی از کاندیداها ورقة بن نوفل است؛ مسلمانها میگفتند افرادی که معرفی میکنید کافی نیستند و هیچکدام نگفتند ما به او یاد دادهایم. به نظر او نکته مهمتری هست: تغییراتی که در قرآن میبینیم خیلی هوشمندانهای هستند و داستانها را بهتر کردهاند، مثلاً در داستان یوسف، و اغراقهای بایبل در طوفان نوح حذف شده؛ یک مورد هم فکر نمیکند پیدا شود که پیغمبر فراموش کرده باشد.
تئوری مسلمانها این است که داستانها ریشه در واقعیت دارند و به پیامبران وحی شدند؛ تورات و انجیل هم وحیاند ولی وحی مستقیم نبودند و سینه به سینه نقل شدند و به تدریج تغییر کردند. پس به نظر آنها ورژن اصلی همان است که در قرآن آمده و پیامبر نیازی به ارتباط با مسیحیها و یهودیها نداشت.
آزمون با متون غیررسمی
او مثالهایی میآورد از چیزهایی که در قرآن هست و در کتاب مقدس نیست: ماجرای تمرد ابلیس و سجده، غراب و دفن هابیل، شکستن بتها و انداختن ابراهیم در آتش، هدهد و ملکه سبا، سخن گفتن مسیح در گهواره و ساختن پرنده، و داستانهای سوره کهف.
آزمون او این است: دهها کتاب غیرکانونی (Apocrypha) هست، از جمله انجیلهای گنوسی و کتابخانهٔ نجع حمادی، که کلیسا نپذیرفته. مسلمانها انتخاب چهار انجیل را مقدس نمیدانند، پس باید انتظار داشته باشند بعضی از اختلافها در متون فرعی پیدا شود؛ اگر پیدا نشود به ضرر تئوری دوم است و اگر بشود به نفع آن. تئوری اول شباهت به بخش رسمی را تا حدودی میتواند توجیه کند، ولی توجیه شباهت به انجیلهای گنوسی کمیاب را سختتر.
به گفتهٔ او ظرف ۱۰۰-۱۵۰ سال اخیر اکثر قاطع این اختلافها در متن دیگری یافته شده. اگر یک یا دو مورد بود میشد توجیه کرد که سنتی شفاهی به پیامبر رسیده، ولی در این تعداد توجیه شنیدن پیامبر سخت میشود.
نمونههایی از متون پیش از قرآن
داستان ابلیس که در کتاب مقدس نیست در تعداد زیادی از منابع اطراف آن تقریباً به همین شکل آمده. او میگوید هرچه موردها بیشتر شود مسلمانها کمتر میتوانند به آن اتکا کنند، و هرچه شباهت در متن مهجورتری باشد توجیهش برای تئوری اول سختتر است. عبارت سورهٔ مائده که میگوید این حکم بر بنیاسرائیل نوشته شد، در تورات نیست ولی در تلمود اورشلیم و میشنا سنهدرین هست؛ داستان غراب هم در ادامهٔ تلمود اورشلیم آمده، با این تفاوت که آدم و حوا سردرگماند.
داستان شکستن بتها و آتش ابراهیم در میدراش ربا و تارگوم جاناتان هست. او دربارهٔ آتش حدس میزند که شاید «اور» در تورات در اصل آتش بوده و به نام شهر تبدیل شده. داستان سلیمان و ملکه سبا در Targum Sheni خیلی شبیه قرآن است، از جمله تالار شیشهای؛ ولی تاریخ دو نسخه را با دقت نمیشود قضاوت کرد و یکی ممکن است متأخر از قرآن باشد، و او ترجمهاش را سردستی میداند.
نذر مادر مریم و تغذیهٔ مریم در دیر در گاسپلهای فرعی هست؛ داستان خرمابن و آب در Pseudo-Matthew که قدیمیترین نسخهاش مربوط به اوایل قرن ششم است؛ و سخن گفتن عیسی در گهواره و پرندهٔ گلی در Infancy Gospel of Thomas و Arabic Gospel of the Infancy، که هر دو قطعاً از قرآن قدیمیترند؛ و ترجمههایش را دقیق نمیداند.
دربارهٔ اصحاب کهف میگوید تقریباً قطعی است که منابع زیادی پیش از قرآن دارد. ذوالقرنین و موسی و خضر را به الکساندر رومنس ربط میدهد؛ نسخهٔ سریانی Pseudo-Callisthenes در حدی شبیه قرآن است که فکر میکند همهٔ پژوهشگرهای مسلمان معتقدند از روی قرآن نوشته شده، و او جزئیات را از حافظهای خیلی دور میگوید.
پیامبر در مکه و نظر کرون
اگر به تئوری اول پایبند باشیم، پیامبر باید داستانهای همهٔ این فرقهها را در مکه شنیده باشد، از گنوسیها تا یهودیهای مسلط به متون تفسیری و منبعی سریانی. به گفتهٔ او وقتی منابع مختلف میشود، سرهمکردن آنها به طور منسجم و جالب سختتر است.
او از پاتریشیا کرون نقل میکند که دو فرض هست: یا کامیونتی بزرگ مسیحی-یهودی در مکه بود که میدانیم نبود، یا قرآن بیرون مکه، مثلاً در پترا، پدید آمده. تئوری آنها این است که عبدالملک مروان به گروهی دستور داد قرآن را تألیف کنند. او از کرون، که فوت کرده، میپرسد آیا ایمان پیدا کرد به اینکه وحی بود، و میگوید باید وقتی تئوری عجیبی میشنوید احساس کنید دادهٔ عجیبی پشتش بوده است.
به گفتهٔ او چیزهای قرآن در اورال ترادیشن عربی نبود، به جز ذوالقرنین که به نظر میآید شناختهشده بود. تئوری تألیف در زمان عبدالملک مروان در زمان خود کرون رد شد و نسخههای جدید قرآن نشان میدهد نسخهها پیش از او وجود داشتند.
کرختی در برابر واقعیت
سؤال این است که چگونه آدم بیایمان ایمان بیاورد. او از داستان طوفان نوح مثال میزند: وقتی الواح گیلگمش پیدا شد، به جای اینکه چیزی به نفع تورات حساب شود، گفتند یهودیها از بینالنهرین کپی کردهاند. میگوید اگر شواهد زمینشناسی دریای سیاه هم ثابت کند اتفاقی افتاده، یا حتی کشتی بوده، کسی نمیگوید اشتباه کردیم و «آب از آب تکان نمیخورد». او با طعنه میگوید ایتئیستها مذهبیها را به کرختی متهم میکنند در حالی که در تمام تاریخ خودشان توجیه میآورند که همهچیز با عقایدشان سازگار است.
او جملهٔ وودی آلن را میآورد و میخواهد بداند ایتئیست چه ببیند ایمان پیدا میکند. فرض میکند آثار بوتهٔ شعلهور و نعلین موسی با رادیوکربن پیدا شود؛ فکر میکند میگویند موسی دچار توهم شد، نه اینکه خدا و وحی هست. به نظر او خودشان بدترند که هیچجور نمیتوانند از ایمان خود برگردند.
مثالهای علمیاش اینهاست: ایتئیسم تا قرن نوزدهم فضا و زمان را نامتناهی میدانست، ولی فیزیکدانها به متناهیبودن و بیگبنگ رسیدند و ایتئیستها با شادی آن را به نفع خود میدانند. او با طعنه میپرسد آیا آب از آب تکان خورد؛ بیگبنگ فقط میگوید جهان حادث است. دربارهٔ قانون بقای ماده و انرژی و اصل موجبیت هم مطمئن است که اگر رد شود ایتئیسم را رها نمیکنند و استفادهای به نفع خود میکنند.
متدولوژی علم و کوانتوم
او میگوید متدولوژی ساینس این است که برای پدیدههای فیزیکی توجیه فیزیکی بیاوریم؛ اگر نیافتیم اعلام نمیکنیم و میگوییم نمیدانیم. نمیشود به دانشمندان گفت پنجاه سال وقت دارید و بعد ایمان بیاورید. پس علم نمیتواند کاری به ضرر ایتئیستها بکند، مگر اینکه پدیدهای کشف شود و ثابت شود نمیشود توجیهش کرد؛ و به گفتهٔ او این یک بار پیش آمده است، در پدیدههای کوانتومی که برای الکترون هیچ دلیلی برای رفتن به چپ یا راست نیست و فیزیکدانها ایدهٔ متغیرهای پنهان را هم رد کردند.
او میگوید نتیجه باید این میشد که فیزیک ماورای طبیعت را کشف کرد، ولی گفتند اصل علیت نقض شده؛ او این را «شوخی بامزهای» میداند و با طعنه میگوید «زیر کل میز بازی زدند». به نظر او سلسلهمرتبهای از فرضها هست: فرض اصلی جستوجوی علت است و فرض متدولوژیک طبیعیبودن توجیه در سطح پایینتر؛ اگر لازم شد فرضی کنار گذاشته شود باید از فرضهای پایینتر شروع کرد، و آدمی که نمیخواهد قبول کند حاضر است اصل علیت را کنار بگذارد.
نتیجهاش از نظر او این است که با ایتئیست نباید بحث کرد مگر اینکه عقایدش را بگوید و راههایی نشان دهد که چه چیزی باعث میشود از عقیدهاش دست بردارد؛ میخواهد پیشنهاد کند مناظرهها تعطیل شود تا سایتی بزنند. دربارهٔ کرون هم میگوید نسخههای جدید قرآن نشان میدهد قرآن مربوط به قرن اول است و کسی نگفت اشتباه کردیم و فرض سوم را، که وحی باشد، احتمال بدهیم.
ایمان قابلنقض
یکی از حاضران میپرسد اگر ثابت کند آدم در آتش زنده نمیماند، او از ایمان به قرآن دست برمیدارد یا نه. پاسخ او این است که اگر تناقضی در قرآن ببیند ایمانش از بین میرود، هرچند ممکن است صبر کند و ببیند تناقض را درست فهمیده یا نه. هر آدمی باید راههایی در ذهنش داشته باشد که با آن از ایمانش دست بردارد. میگوید مذهبیها کرختی کمتری دارند چون مدام پاسخ میدهند، و ایتئیستها فقط سؤال میکنند.
حاضر میپرسد ایمان به قرآن قابل خدشهدار شدن است؟ میگوید «صد در صد»؛ اگر نباشد به نظرش آن ایمان تقلیدی است یا از روی میل. شواهدی که ایمان را نقض میکنند باید خیلی قویتر از ایمان او باشند، و ظرفی هم میشود داشت که بعضی ایرادها را در آن گذاشت؛ ولی اگر تعداد آیهها و فکتها علیه ایمانش زیاد شود ایمانش را از دست میدهد.
او میگوید هزار چیز هست که میشود به آن حمله کرد؛ اگر مسیح وجود نداشت ایمان مسیحیها نقض میشود، و اگر ثابت شود قرآن بعد از پیامبر نوشته شده پیغمبر و وحی باقی نمیماند. به نظر او ایتئیستها بدتر از مذهبیها هستند، چون هرچه کشف شود به نفع خود میدانند؛ حاضر میگوید عدم ایمان آنها ایمان به چیز دیگری است و او میگوید باید این را بپذیرند. اگر قرآن نقض شود، اعتقاد او به خدا از بین نمیرود چون برایش شواهد خیلی قوی، از جمله تجربهٔ دینی، دارد، ولی قبول دارد که در آن صورت به قرآن نمیتواند ایمان داشته باشد.
Fine-tuning و جهانهای موازی
او میگوید در فیزیک ثوابتی هست که اگر ذرهای فرق میکردند جهان یا حیات شکل نمیگرفت؛ میگویند تیونینگی انجام شده که این ثوابت Biofriendly باشند، و انگار دیزاینی وجود دارد. پنروز میگوید اگر تئوریهای مدرن فیزیک را همینطور بشنویم باید قبول کنیم خدا وجود دارد، و برای همین خودش میگوید تئوریها ناقصاند و در حاشیهٔ فیزیک است.
او با طعنه از توجیهی «بامزه» میگوید، تئوری جهانهای موازی، که شواهدی برایش نیست: ده به توان پانصد جهان هست و ما تصادفاً در جهانی هستیم که Fine-tuning در آن خوب درآمده، مثل صد تاس که همه شش بیاید. او با طعنه میگوید برای فرار از خدا باید قبول کنیم ده به توان پانصد جهان هست که نمیدانیم کجایند و نمیشود ثابتشان کرد.
وقتی میگویند شاید پنروز درست میگوید، او میگوید بله، صد در صد ممکن است. به گفتهٔ او چیزی که میتوان از این استدلال نتیجه گرفت وجود خدا نیست بلکه این است که علم موجود در سال ۲۰۱۹ میلادی وجود خدا را نشان میدهد و مطابق با ایتئیسم نیست؛ ممکن است ساینس در پنجاه سال آینده چیز دیگری بگوید، و ایتئیستها نمیتوانند بگویند ما از ساینس استفاده مثبت میکنیم. جهانهای موازی را مثل خدا چیزی نادیده میداند که هیچ شاهد تجربی برایش وجود ندارد و نخواهد داشت. میگوید تنها راه این است که رسماً همه مومنین اعلام کنند که تا یک سایت نزنید ما با شما بحث نمیکنیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه