→ بازگشت به دفاع عقلانی از دین

جلسهٔ ۲۰ · دفاع عقلانی از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

تشابه داستان‌های قرآن و کتب مقدس، چگونه ممکن است آتئیست‌ها ایمان آورند؟

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او دو تئوری دربارهٔ شباهت داستان‏های قرآن با تورات و انجیل را با هم مقایسه می‏کند و مثال‏هایی از متون قدیمی می‏آورد. بعد از کرختی ایتئیست‏ها در برابر واقعیت می‏گوید، و در ادامه از ایمان قابل نقض و از Fine-tuning.

دو تئوری برای شباهت‏ها

او می‏گوید این جلسه ادامهٔ بحث جلسه گذشته است. تئوری‏هایی که در ۴۰-۵۰ سال اخیر در مطالعات تاریخی مربوط به تاریخ اسلام به وجود آمد، از جمله کتاب Hagarism، بخش عمده‏ای از تاریخ سنتی را زیر سوال بردند؛ حالت‏های افراطی آن از نظر آکادمیک اعتبار ندارد ولی در این تجدیدنظر طلبی نکات خیلی مثبتی هم هست. او می‏گوید نکته‏ای پشت پرده این تئوری‏ها وجود دارد که بعضی‏ها در دلایلشان ممکن است ذکر نکنند، بدون اینکه بخواهد القا کند توطئه‏ای در کار است. شیوهٔ بحث هم این است: اگر به نتیجه غلط برسید غلط بودن مدل به طور قطعی ثابت می‏شود، ولی درست بودن آن ثابت نمی‏شود.

مسئله این است که تعداد زیادی از داستان‏های قرآن با تورات و انجیل مشترک است ولی عیناً همان نقل نشده؛ گاهی تفاوت در جزئیات است و گاهی اساسی. تئوری اسلام‏شناسان از قرن نوزدهم، با دیدگاه غیرمومنانه، این بود که پیامبر داستان‏ها را شفاهی از یهودی‏ها و مسیحی‏ها شنید، چون سواد نداشت و بایبل به زبان عربی نداشتیم؛ خطوط کلی داستان‏ها حفظ شد و بعضی از جزئیات را به طور سهوی یا عمدی تغییر داد. به گفتهٔ او در این تئوری مثلاً تبدیل قربانی اسحاق در تورات به اسماعیل در قرآن را می‏شود عمدی دانست: فرض بر این بود که اعراب و خودش از اعقاب اسماعیل هستند و این به نفع اعراب و خودش بود.

ضعف این تئوری این است که افرادی که پیامبر از آن‏ها این داستان‏ها را شنیده چه کسانی بودند؟ آیا در مکه یهودی و مسیحی داشتیم؟ یهودی‏ها بیشتر در مدینه بودند. یکی از کاندیداها ورقة بن نوفل است؛ مسلمان‏ها می‏گفتند افرادی که معرفی می‏کنید کافی نیستند و هیچ‏کدام نگفتند ما به او یاد داده‏ایم. به نظر او نکته مهم‏تری هست: تغییراتی که در قرآن می‏بینیم خیلی هوشمندانه‏ای هستند و داستان‏ها را بهتر کرده‏اند، مثلاً در داستان یوسف، و اغراق‏های بایبل در طوفان نوح حذف شده؛ یک مورد هم فکر نمی‏کند پیدا شود که پیغمبر فراموش کرده باشد.

تئوری مسلمان‏ها این است که داستان‏ها ریشه در واقعیت دارند و به پیامبران وحی شدند؛ تورات و انجیل هم وحی‏اند ولی وحی مستقیم نبودند و سینه به سینه نقل شدند و به تدریج تغییر کردند. پس به نظر آن‏ها ورژن اصلی همان است که در قرآن آمده و پیامبر نیازی به ارتباط با مسیحی‏ها و یهودی‏ها نداشت.

آزمون با متون غیررسمی

او مثال‏هایی می‏آورد از چیزهایی که در قرآن هست و در کتاب مقدس نیست: ماجرای تمرد ابلیس و سجده، غراب و دفن هابیل، شکستن بت‏ها و انداختن ابراهیم در آتش، هدهد و ملکه سبا، سخن گفتن مسیح در گهواره و ساختن پرنده، و داستان‏های سوره کهف.

آزمون او این است: ده‏ها کتاب غیرکانونی (Apocrypha) هست، از جمله انجیل‏های گنوسی و کتابخانهٔ نجع حمادی، که کلیسا نپذیرفته. مسلمان‏ها انتخاب چهار انجیل را مقدس نمی‏دانند، پس باید انتظار داشته باشند بعضی از اختلاف‏ها در متون فرعی پیدا شود؛ اگر پیدا نشود به ضرر تئوری دوم است و اگر بشود به نفع آن. تئوری اول شباهت به بخش رسمی را تا حدودی می‏تواند توجیه کند، ولی توجیه شباهت به انجیل‏های گنوسی کمیاب را سخت‏تر.

به گفتهٔ او ظرف ۱۰۰-۱۵۰ سال اخیر اکثر قاطع این اختلاف‏ها در متن دیگری یافته شده. اگر یک یا دو مورد بود می‏شد توجیه کرد که سنتی شفاهی به پیامبر رسیده، ولی در این تعداد توجیه شنیدن پیامبر سخت می‏شود.

نمونه‏هایی از متون پیش از قرآن

داستان ابلیس که در کتاب مقدس نیست در تعداد زیادی از منابع اطراف آن تقریباً به همین شکل آمده. او می‏گوید هرچه موردها بیشتر شود مسلمان‏ها کمتر می‏توانند به آن اتکا کنند، و هرچه شباهت در متن مهجورتری باشد توجیهش برای تئوری اول سخت‏تر است. عبارت سورهٔ مائده که می‏گوید این حکم بر بنی‏اسرائیل نوشته شد، در تورات نیست ولی در تلمود اورشلیم و میشنا سنهدرین هست؛ داستان غراب هم در ادامهٔ تلمود اورشلیم آمده، با این تفاوت که آدم و حوا سردرگم‏اند.

داستان شکستن بت‏ها و آتش ابراهیم در میدراش ربا و تارگوم جاناتان هست. او دربارهٔ آتش حدس می‏زند که شاید «اور» در تورات در اصل آتش بوده و به نام شهر تبدیل شده. داستان سلیمان و ملکه سبا در Targum Sheni خیلی شبیه قرآن است، از جمله تالار شیشه‏ای؛ ولی تاریخ دو نسخه را با دقت نمی‏شود قضاوت کرد و یکی ممکن است متأخر از قرآن باشد، و او ترجمه‏اش را سردستی می‏داند.

نذر مادر مریم و تغذیهٔ مریم در دیر در گاسپل‏های فرعی هست؛ داستان خرمابن و آب در Pseudo-Matthew که قدیمی‏ترین نسخه‏اش مربوط به اوایل قرن ششم است؛ و سخن گفتن عیسی در گهواره و پرندهٔ گلی در Infancy Gospel of Thomas و Arabic Gospel of the Infancy، که هر دو قطعاً از قرآن قدیمی‏ترند؛ و ترجمه‏هایش را دقیق نمی‏داند.

دربارهٔ اصحاب کهف می‏گوید تقریباً قطعی است که منابع زیادی پیش از قرآن دارد. ذوالقرنین و موسی و خضر را به الکساندر رومنس ربط می‏دهد؛ نسخهٔ سریانی Pseudo-Callisthenes در حدی شبیه قرآن است که فکر می‏کند همهٔ پژوهشگرهای مسلمان معتقدند از روی قرآن نوشته شده، و او جزئیات را از حافظه‏ای خیلی دور می‏گوید.

پیامبر در مکه و نظر کرون

اگر به تئوری اول پایبند باشیم، پیامبر باید داستان‏های همهٔ این فرقه‏ها را در مکه شنیده باشد، از گنوسی‏ها تا یهودی‏های مسلط به متون تفسیری و منبعی سریانی. به گفتهٔ او وقتی منابع مختلف می‏شود، سرهم‏کردن آن‏ها به طور منسجم و جالب سخت‏تر است.

او از پاتریشیا کرون نقل می‏کند که دو فرض هست: یا کامیونتی بزرگ مسیحی-یهودی در مکه بود که می‏دانیم نبود، یا قرآن بیرون مکه، مثلاً در پترا، پدید آمده. تئوری آن‏ها این است که عبدالملک مروان به گروهی دستور داد قرآن را تألیف کنند. او از کرون، که فوت کرده، می‏پرسد آیا ایمان پیدا کرد به اینکه وحی بود، و می‏گوید باید وقتی تئوری عجیبی می‏شنوید احساس کنید دادهٔ عجیبی پشتش بوده است.

به گفتهٔ او چیزهای قرآن در اورال ترادیشن عربی نبود، به جز ذوالقرنین که به نظر می‏آید شناخته‏شده بود. تئوری تألیف در زمان عبدالملک مروان در زمان خود کرون رد شد و نسخه‏های جدید قرآن نشان می‏دهد نسخه‏ها پیش از او وجود داشتند.

کرختی در برابر واقعیت

سؤال این است که چگونه آدم بی‏ایمان ایمان بیاورد. او از داستان طوفان نوح مثال می‏زند: وقتی الواح گیلگمش پیدا شد، به جای اینکه چیزی به نفع تورات حساب شود، گفتند یهودی‏ها از بین‏النهرین کپی کرده‏اند. می‏گوید اگر شواهد زمین‏شناسی دریای سیاه هم ثابت کند اتفاقی افتاده، یا حتی کشتی بوده، کسی نمی‏گوید اشتباه کردیم و «آب از آب تکان نمی‏خورد». او با طعنه می‏گوید ایتئیست‏ها مذهبی‏ها را به کرختی متهم می‏کنند در حالی که در تمام تاریخ خودشان توجیه می‏آورند که همه‏چیز با عقایدشان سازگار است.

او جملهٔ وودی آلن را می‏آورد و می‏خواهد بداند ایتئیست چه ببیند ایمان پیدا می‏کند. فرض می‏کند آثار بوتهٔ شعله‏ور و نعلین موسی با رادیوکربن پیدا شود؛ فکر می‏کند می‏گویند موسی دچار توهم شد، نه اینکه خدا و وحی هست. به نظر او خودشان بدترند که هیچ‏جور نمی‏توانند از ایمان خود برگردند.

مثال‏های علمی‏اش اینهاست: ایتئیسم تا قرن نوزدهم فضا و زمان را نامتناهی می‏دانست، ولی فیزیکدان‏ها به متناهی‏بودن و بیگ‏بنگ رسیدند و ایتئیست‏ها با شادی آن را به نفع خود می‏دانند. او با طعنه می‏پرسد آیا آب از آب تکان خورد؛ بیگ‏بنگ فقط می‏گوید جهان حادث است. دربارهٔ قانون بقای ماده و انرژی و اصل موجبیت هم مطمئن است که اگر رد شود ایتئیسم را رها نمی‏کنند و استفاده‏ای به نفع خود می‏کنند.

متدولوژی علم و کوانتوم

او می‏گوید متدولوژی ساینس این است که برای پدیده‏های فیزیکی توجیه فیزیکی بیاوریم؛ اگر نیافتیم اعلام نمی‏کنیم و می‏گوییم نمی‏دانیم. نمی‏شود به دانشمندان گفت پنجاه سال وقت دارید و بعد ایمان بیاورید. پس علم نمی‏تواند کاری به ضرر ایتئیست‏ها بکند، مگر اینکه پدیده‏ای کشف شود و ثابت شود نمی‏شود توجیهش کرد؛ و به گفتهٔ او این یک بار پیش آمده است، در پدیده‏های کوانتومی که برای الکترون هیچ دلیلی برای رفتن به چپ یا راست نیست و فیزیکدان‏ها ایدهٔ متغیرهای پنهان را هم رد کردند.

او می‏گوید نتیجه باید این می‏شد که فیزیک ماورای طبیعت را کشف کرد، ولی گفتند اصل علیت نقض شده؛ او این را «شوخی بامزه‏ای» می‏داند و با طعنه می‏گوید «زیر کل میز بازی زدند». به نظر او سلسله‏مرتبه‏ای از فرض‏ها هست: فرض اصلی جست‏وجوی علت است و فرض متدولوژیک طبیعی‏بودن توجیه در سطح پایین‏تر؛ اگر لازم شد فرضی کنار گذاشته شود باید از فرض‏های پایین‏تر شروع کرد، و آدمی که نمی‏خواهد قبول کند حاضر است اصل علیت را کنار بگذارد.

نتیجه‏اش از نظر او این است که با ایتئیست نباید بحث کرد مگر اینکه عقایدش را بگوید و راه‏هایی نشان دهد که چه چیزی باعث می‏شود از عقیده‏اش دست بردارد؛ می‏خواهد پیشنهاد کند مناظره‏ها تعطیل شود تا سایتی بزنند. دربارهٔ کرون هم می‏گوید نسخه‏های جدید قرآن نشان می‏دهد قرآن مربوط به قرن اول است و کسی نگفت اشتباه کردیم و فرض سوم را، که وحی باشد، احتمال بدهیم.

ایمان قابل‏نقض

یکی از حاضران می‏پرسد اگر ثابت کند آدم در آتش زنده نمی‏ماند، او از ایمان به قرآن دست برمی‏دارد یا نه. پاسخ او این است که اگر تناقضی در قرآن ببیند ایمانش از بین می‏رود، هرچند ممکن است صبر کند و ببیند تناقض را درست فهمیده یا نه. هر آدمی باید راه‏هایی در ذهنش داشته باشد که با آن از ایمانش دست بردارد. می‏گوید مذهبی‏ها کرختی کمتری دارند چون مدام پاسخ می‏دهند، و ایتئیست‏ها فقط سؤال می‏کنند.

حاضر می‏پرسد ایمان به قرآن قابل خدشه‏دار شدن است؟ می‏گوید «صد در صد»؛ اگر نباشد به نظرش آن ایمان تقلیدی است یا از روی میل. شواهدی که ایمان را نقض می‏کنند باید خیلی قوی‏تر از ایمان او باشند، و ظرفی هم می‏شود داشت که بعضی ایرادها را در آن گذاشت؛ ولی اگر تعداد آیه‏ها و فکت‏ها علیه ایمانش زیاد شود ایمانش را از دست می‏دهد.

او می‏گوید هزار چیز هست که می‏شود به آن حمله کرد؛ اگر مسیح وجود نداشت ایمان مسیحی‏ها نقض می‏شود، و اگر ثابت شود قرآن بعد از پیامبر نوشته شده پیغمبر و وحی باقی نمی‏ماند. به نظر او ایتئیست‏ها بدتر از مذهبی‏ها هستند، چون هرچه کشف شود به نفع خود می‏دانند؛ حاضر می‏گوید عدم ایمان آن‏ها ایمان به چیز دیگری است و او می‏گوید باید این را بپذیرند. اگر قرآن نقض شود، اعتقاد او به خدا از بین نمی‏رود چون برایش شواهد خیلی قوی، از جمله تجربهٔ دینی، دارد، ولی قبول دارد که در آن صورت به قرآن نمی‏تواند ایمان داشته باشد.

Fine-tuning و جهان‏های موازی

او می‏گوید در فیزیک ثوابتی هست که اگر ذره‏ای فرق می‏کردند جهان یا حیات شکل نمی‏گرفت؛ می‏گویند تیونینگی انجام شده که این ثوابت Biofriendly باشند، و انگار دیزاینی وجود دارد. پنروز می‏گوید اگر تئوری‏های مدرن فیزیک را همین‏طور بشنویم باید قبول کنیم خدا وجود دارد، و برای همین خودش می‏گوید تئوری‏ها ناقص‏اند و در حاشیهٔ فیزیک است.

او با طعنه از توجیهی «بامزه» می‏گوید، تئوری جهان‏های موازی، که شواهدی برایش نیست: ده به توان پانصد جهان هست و ما تصادفاً در جهانی هستیم که Fine-tuning در آن خوب درآمده، مثل صد تاس که همه شش بیاید. او با طعنه می‏گوید برای فرار از خدا باید قبول کنیم ده به توان پانصد جهان هست که نمی‏دانیم کجایند و نمی‏شود ثابتشان کرد.

وقتی می‏گویند شاید پنروز درست می‏گوید، او می‏گوید بله، صد در صد ممکن است. به گفتهٔ او چیزی که می‏توان از این استدلال نتیجه گرفت وجود خدا نیست بلکه این است که علم موجود در سال ۲۰۱۹ میلادی وجود خدا را نشان می‏دهد و مطابق با ایتئیسم نیست؛ ممکن است ساینس در پنجاه سال آینده چیز دیگری بگوید، و ایتئیست‏ها نمی‏توانند بگویند ما از ساینس استفاده مثبت می‏کنیم. جهان‏های موازی را مثل خدا چیزی نادیده می‏داند که هیچ شاهد تجربی برایش وجود ندارد و نخواهد داشت. می‏گوید تنها راه این است که رسماً همه مومنین اعلام کنند که تا یک سایت نزنید ما با شما بحث نمی‏کنیم.

→ متنِ کاملِ این جلسه