جلسه با پرسشی دربارهٔ آفرینش انسان از آب و خاک شروع میشود و به اینکه معجزه بودن قرآن قابل اثبات نیست و معنای تحدی میرسد. بعد او میگوید قرآن و علم هر دو هستههای مرکزی و بخشهای جانبی دارند، توضیح میدهد که علم چگونه کار میکند و در پایان میپرسد نظریهٔ تکامل واقعیت است یا تئوری.
معجزه بودن قرآن قابل اثبات نیست
او میگوید دیروز در گروه تلگرامی پرسیده شد که انسان از آب خلق شده یا از خاک یا از گل خشک یا گل چسبناک. وقتی سؤال را دید به نظرش نیامد مشکلی که مطرح میکنند تعارض تئوری آفرینش قرآن با تئوری آفرینش علمی باشد؛ به نظر او مشکلشان این بود که حرفها با همدیگر تعارض دارد. به نظر او بحثها به سمت خوبی رفته است، چون میخواهد درمورد تعارضات قرآن با علم بپردازد.
او نکتهای از جلسات اولیه را یادآوری میکند: معجزه بودن قرآن قابل اثبات نیست. هر چیزی در قرآن پیدا کنید نهایتاً میتوانید ثابت کنید که یک انسان در ۱۴ قرن قبل نمیتوانسته چنین متنی بیاورد، ولی نمیتوانید ثابت کنید که موجودات فضایی با سوپرکامپیوتر عظیم نمیتوانستند. به گفتهٔ او نمیشود ثابت کرد چیزی بینهایت است، فقط میشود ثابت کرد که خیلی بزرگ است.
او تحدی را با حد در ریاضیات مقایسه میکند. بینهایت را فقط با روش کُشی میشود گیر انداخت: هر عدد هر اندازه بزرگی که یک نفر درخواست کند، میشود نشان داد که تابع از آن بزرگتر میشود. تحدی قرآن شبیه این است، و او میگوید جالب است که کلمهٔ تحدی با حد یکی است. در ریاضیات میشود برای هر عدد فرمول داد، ولی در عالم واقع باید واقعاً چیزی ارائه شود.
معنای تحدی و کتاب فرقانالحق
او میگوید در جلساتی که دربارهٔ تحدی گفته سعی کرده از داخل آیهٔ «فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ» چیزی دربیاورد: موضوع تحدی این است که این کتاب ویژگیهایی دارد که نشان میدهد از طرف خداست. استدلالش این بوده که با تصوری که از خدا داریم، کتابی از طرف خداوند باید ویژگیهایی داشته باشد، مثلاً از نظر ادبی با کتابهای بشری تفاوت داشته باشد و غلط نداشته باشد، و قرآن اینها را رعایت کرده. او میگوید اگر تحدی ۱۴۰۰ سال پیش انجام شده بود دربارهٔ ویژگیهای قرآن چیزهای بیشتری میدانستیم.
او دربارهٔ کتاب فرقانالحق میگوید که ادعا میکنند وحی است و قرآن کلام شیطان است، در حالی که خیلی شبیه قرآن است. به گفتهٔ او تناقضش این است که محتوایش را از انجیل گرفته ولی شکلش را از قرآن؛ اگر کتاب اول از شیطان است کتاب خدا نباید شبیه آن باشد.
یکی از حاضران میگوید کسی میتواند متنی شبیه قرآن بیاورد تا فقط مقدس نبودن قرآن را اثبات کند، مثل حافظ. او جواب میدهد کسی که تحدی میکند ادعا میکند که پیامبر کتابی نوشته و آن را به خدا نسبت داده، پس رقیب هم باید ادای پیامبری را دربیاورد. به نظر او آیه نه از فصاحت-بلاغت حرف میزند نه چیز دیگر، بلکه «ادعای از طرف خدابودن» مورد تحدی است.
او میگوید در طول تاریخ فقط همان ویژگی شمارهٔ یک، فصاحت-بلاغت، را گفتند. دربارهٔ فرقانالحق در جواب یکی از حاضران میگوید تقریباً ده سال پیش بوده و فکر میکند اول اعلام کرده بودند هدفشان رساندن پیام مسیحیت با متنی جذاب برای عربهاست و حالت تحدی نداشت؛ بعداً گفتند وحی شده. او میگوید شاید این کتاب باعث شود ویژگی دیگری از قرآن را پیدا کنند.
هسته و حاشیه در دین و قرآن
او میگوید یکی از چیزهایی که به نظر میرسد الان خیلی مطرح است این است که قرآن با واقعیات علم جدید تعارض دارد و بنابراین غلط دارد. در سایتها و کانالهای تلگرامی ضد اسلام یک بررسی کلی کرده و به نظرش میآید از نظر آماری اکثریت از این نوع ایرادات است. او مدلی را یادآوری میکند که هر مجموعهای از عقاید هستههای مرکزی دارد؛ مثلاً در مورد دین اسلام، قرآن و بعضی از روایات خیلی مطمئن هستند، ولی روایتی که اولینبار در قرن دهم ظاهر شده جا برای شبهه ندارد.
به گفتهٔ او کسی میتواند به اسلام ایمان مطلق داشته باشد و احکامی مثل بردهداری را جواب تاریخی بدهد، ولی دربارهٔ توحید دیگر نمیشود ایراد را در حاشیهٔ ایمان گذاشت. او میگوید اگر کسی بگوید داستانهای قرآن تمثیلیاند باید قاعدهای بگذارد که چرا همه تمثیلیاند؛ هرجا گیر کند چیزی برای خودش بسازد، از نظر منطقی درست نیست.
او میگوید گزارههایی که در قرآن دربارهٔ طبیعت است و با علم روز سازگار نیست بسیار حاشیهای است؛ موضوع قرآن قطعاً تبیین علمی نیست و چیزهای شهودی میگوید، مثلاً خورشید درمیآید. او آدمی وسواسی را مثال میزند که به همهٔ حرفهای روزمره ایراد علمی میگیرد، مثل بالا و پایین، و میگوید اگر وسواس را کنار بگذاریم تمام چیزهایی که در قرآن میگوییم یک چیز خیلی ساده است؛ مثلاً «بساطا» و «فراشا».
یکی از حاضران میگوید وقتی کسی از قرآن معجزهٔ علمی بیرون میکشد طرف مقابل هم میتواند برعکسش را نشان دهد. او میگوید اصلاً نمیخواهد بگوید نباید بحث علمی کرد، میخواهد بگوید حاشیهای است؛ ولی اگر غلط تاریخی واضحی باشد مشکل است. او دربارهٔ تعبیر رویا میگوید به نظر میرسد قرآن میگوید رویاها تعبیر دارند، و اگر کسی معتقد باشد نیست باید چیزی بگوید؛ ولی اینها در هسته نیستند.
هسته و حاشیه در علم
او میگوید درمورد علم هم همینطور است: در هر رشته هستههای مرکزی وجود دارد که حقایق (fact) علمی هستند و مشاهده داریم، یک سری چیزها تئوریاند یا ناشی از تئوری. مهم این است که این گزارهها در چه سطحی هستند، از یک تئوری مشکوک درآمدهاند یا از یک مشاهدهٔ خیلی واضح. اگر متن دینی با علم در تعارض است، از متن چیزی میفهمد که همیشه شک دارد دقیق فهمیده یا نه و از طبیعت هم؛ تمام معرفتهای ما در هالهای از ابهام قرار دارند.
به گفتهٔ او اگر چیزی از علم را ۹۹/۹۹ درصد مطمئن باشیم و با چیزی از قرآن که مطمئن نیستیم درست میفهمیم تعارض کند، منطقی است که بگوییم احتمالاً قرآن را غلط میفهمیم؛ برعکسش هم ممکن است، وقتی چیزی در قرآن خیلی واضح گفته شده و در علم حاشیهای و نتیجهٔ یک تئوری معاصر است.
او میگوید همانطور که دین آن چیزی نیست که روحانیون میگویند، علم هم آن چیزی نیست که دانشمندان میگویند. مثال میزند که لاریکینگ از هاوکینگ پرسید دنیا را چه کسی خلق کرده و او گفت «M-theory created the world»؛ به گفتهٔ او این خارج از تخصص اوست و فیزیک این حرف را نزده، بلکه یک فیزیکدان گفته. او میگوید فیزیک چیزی است که در کتابهای فیزیک نوشته میشود.
علم چگونه کار میکند
او میگوید وقتی میگوید علم منظورش ساینس است، که از فلسفهٔ طبیعی که تا حدود ۳۰۰ سال پیش بود خیلی فرق دارد. مردم فکر میکنند با ساینس طبیعت را مطالعه میکنیم و میفهمیم چه میگذرد، ولی سیاهچالهها و بیگبنگ چقدر واقعیت (fact) هستند و چقدر تئوریاند؟ کروی بودن زمین را دریانوردان ثابت کردند، و این مشاهده است، قویترین نوع واقعیت؛ وجود سیاهچالهها از طریق تئوری است.
به گفتهٔ او فیزیکدانها آزمایش و مشاهده میکنند، اندازه میگیرند، عدد بهدست میآورند و مدل ریاضی میسازند. از زمان گالیله این فرض وجود دارد که قوانین طبیعت ریاضیاند، و او میگوید ممکن است فیزیکدانی در تمام عمرش به آن فکر هم نکرده باشد. شاید علت اینکه مدلهای ریاضی به theory of everything نمیرسند این است که قوانین اصلاً ریاضی نیستند. آزمایش مثل جعبهٔ سیاهی است که ورودی و خروجی دارد و مدل باید همان خروجی را بدهد.
او میگوید مدل خوب فیزیکی باید پیشگویی کند. اولین تئوری بینهایت مهم مکانیک نیوتنی و قانون جاذبهٔ عمومی بود، و از روی اعوجاج مدار اورانوس سیارهٔ دیگری محاسبه شد و نپتون را کشف کردند؛ این پیروزی تئوری است.
فرمول جدی است و داستان نه
او با تمثیل جعبهای میگوید که دستهای دارد و اشیایی از آن بیرون میریزد؛ ما فقط آثار قوانین را میبینیم، فرمول مینویسیم و برایش داستان درست میکنیم. به گفتهٔ او چیزی که جدی است فرمول است نه داستان؛ داستان هر لحظه ممکن است عوض شود.
او میگوید وقتی آزمایشاتی با قانون نیوتن توجیه نشد، اینشتین مکانیک نسبیتی و قانون جاذبهٔ جدیدی داد که به قبلی شباهتی نداشت؛ داستان نیوتن این بود که خورشید زمین را مثل طنابی میکشد و داستان جدید این است که فضا-زمان خمیده است. هر دانشمندی بعد از نسبیت عام این داستانها را جدی بگیرد باید به او شک کرد. او میگوید ممکن است چرخدندهای اصلاً وجود نداشته باشد و به قول پنروز شاید ریاضیات طبیعت محاسباتی نباشد، ولی میگوید اینها را نمیدانیم.
او میپرسد اگر این داستانها با متن قرآن سازگار نباشند چقدر باید نگران شد. میگوید اگر کسی قرآن بخواند و بین جاذبهٔ نیوتن و نسبیت عام انتخاب کند حتماً حس میکند توصیفات قرآن بیشتر شبیه نسبیت است، چون «و کل فی فلک یسبحون» حالت شنا کردن دارد. او میگوید آنچه تعارض پیدا میکند بیشتر از نوع مشاهدات و واقعیتهاست.
مزیت علم و درجهٔ اطمینان
او میگوید در دفاع از علم باید گفت درست است که مدلها دربارهٔ حقیقت چیزی نمیگویند ولی به ما قدرت پیشگویی و مهندسی میدهند و تکنولوژی دامنهٔ مشاهدات را وسیع میکند. ارسطو فقط با چشم غیرمسلح میدید. فرمول نیوتن به یک معنا غلط بود ولی تقریب خوبی برای مهندسی است، و واقعیتها صدهزار برابر شدهاند و میتوانند با متون دینی تعارض پیدا کنند.
به گفتهٔ او در کشف قوانین طبیعت وضعمان خراب است، ولی دربارهٔ چیزهای اطرافمان خوب است؛ در دوران باستان ستارهها را روی «فلک اطلس» میدانستند و حالا وویجر از آن رد شده. او از کسانی یاد میکند که هنوز میگویند زمین مسطح است، یا چون از بایبل محاسبه میکنند عمر زمین را خیلی کوتاه میدانند و میگویند شیطان فسیلها را در زمین کار گذاشته.
او میگوید خیلی از مشاهدات براساس تئوریها انجام میشوند، مثل آزمایش رادیوکربن و ذرهٔ هیگز. اگر کلاً تئوریها بهم بریزند خیلی از مشاهدات هم میتوانند بهم بریزند. به گفتهٔ او بیگبنگ حدسی با شواهد است و مطمئن نیست، جهانهای موازی حدس بدون شواهد؛ و هیچ معرفتی صددرصد نیست.
نظریهٔ تکامل واقعیت است یا تئوری
او میپرسد تکامل واقعیت است یا تئوری؛ میگوید بحث داغی است، بهویژه در آمریکا، که یک عده زیستشناس میگویند واقعیت است و کسانی که با کتاب مقدس سازگار نمیبینند میگویند تئوری است. او علوم انسانی را از بحث خارج میکند. وقتی حاضری دربارهٔ نقدهای اخلاقی میپرسد، میگوید برای نقد اخلاقی لازم نیست بگویید قرآن با علمی به اسم اخلاق تعارض دارد.
او میگوید اینکه تکامل واقعیت است با اینکه داروینیسم واقعیت است فرق دارد. خود تکامل یعنی موجودات به هم تبدیل شدند، و دربارهٔ اینکه چگونه چند نظریه هست: لامارک، داروین، نئوداروینیسم. او میگوید به نظر میآید فسیلها تاریخچهای قدیمیتر از آنچه خلقتگراهای مسیحی میگویند نشان میدهند، و شواهدی مثل فنچهای گالاپاگوس و تربیت و آزمایش اهلی کردن روباه را میآورد.
یکی از حاضران میپرسد شاید خلقت اتفاق افتاده باشد. او میگوید هیچ چیز علمی تأیید نهایی نمیشود، ولی برای خلقتگرایی جز کتاب مقدس شواهدی نیست. میگوید در آزمایشها نه خلقتگرایی رد میشود و نه تکامل تأیید میشود، فقط تکامل «تقویت» میشود. او میگوید اگر کسی بپرسد آیا تکامل صددرصد اتفاق افتاده، میگوید نه، ولی به نظر میآید نزدیک چیزی است که بشود واقعیت گفت.
او میگوید جد مشترک داشتن به نظر میآید هسته مرکزی زیستشناسی باشد؛ جایی که شک هست این است که انتخاب طبیعی عامل اصلی است یا چیز دیگر. علم طبیعتگراست و طراحی هوشمند با هسته مرکزی علم هم در تضاد است. او میگوید ساینس دربارهٔ هدف و الهیات نمیتواند حرف بزند، پس کسی که بگوید تکامل کور است یا کور نیست خارج از علم حرف میزند. جلسهٔ بعد این بحث را ادامه میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه