→ بازگشت به دفاع عقلانی از دین

جلسهٔ ۲۳ · دفاع عقلانی از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

تعارض علم و دین با تمرکز بر دوگانه‌ی تکامل‌گرایی و خلقت‌گرایی

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او جلسه را با پرسش جلسهٔ گذشته آغاز می‌کند: خلقت‌گرایان با پذیرفتن اینکه گونه‌ها از یکدیگر منشعب شده‌اند چه مشکلی دارند، و چرا خلقت‌گرا داریم ولی آب‌پاش‌گرا نداریم. می‌گوید خلقت‌گرا نیست و از متون دینی چیزی برنمی‌آید. سپس شعبه‌های خلقت‌گرایی و توجیهات آن را بررسی می‌کند.

خلقت‌گرایی و سنت اسباب

او می‌گوید قرآن دربارهٔ باد و باران خیلی صریح‌تر می‌گوید که خدا می‌فرستد، ولی کسی مقاومت نمی‌کند که پس مکانیسم غلط است؛ در خلقت هم نباید حتماً مکانیسمی وجود نداشته باشد. به گفتهٔ او جایی در طبیعت نمی‌بیند که خداوند مستقیماً با انگشت خودش کاری کند، و «خدا باد را می‌فرستد» معنایش این نیست که فوت می‌کند.

او تصور می‌کند کتاب «خلقت انسان» یدالله سحابی و کتاب‌های مطهری در نوجوانی بر او اثر گذاشتند و تکامل را نظریه‌ای دینی و قرآنی می‌دانست. به گمان او مطهری در کتاب‌هایش خیلی پرداخته که خداوند کاری را انجام نمی‌دهد مگر با وسیله‌اش؛ بر این پایه خلقت‌گرایی به نوعی خلاف سنت الهی است، و به گمان او ساختن چیزی با گل و دمیدن روح در آن تا اندازه‌ای با دیدگاه الهیاتی متداول در مسلمانان در تعارض است.

استدلال پیلی و روایت داوکینز

به گفتهٔ او بعضی‌ها با تکامل مشکل ندارند و با داروینیسم یا نئوداروینیسم، یعنی مکانیسم‌هایی که برای evolution بیان می‌شود، مشکل دارند. او می‌گوید مکانیسم‌ها در کمربند زیست‌شناسی هستند نه در هاردکورش: در ۱۵۰ سال اخیر هک و اصلاح شدند، و چیزی که نیاز دارند evolution است نه یک مکانیسم خاص.

او می‌گوید آتئیست‌هایی مانند داوکینز توضیحی دارند که عقاید همهٔ کسانی که به خدا اعتقاد دارند را زیر سؤال می‌برد. مهم‌ترین استدلال الهیاتی برای وجود خدا را به روایت آن‌ها نظم طبیعت می‌دانند و به الهی‌دان قرن نوزدهم، پیلی، ارجاع می‌دهند: ساعتی که طراحی و عملکرد ویژه دارد و چشم که شاید از همهٔ کارخانه‌ها پیچیده‌تر است نشان می‌دهد کسی آن را طراحی کرده. داوکینز به آکوایناس هم ارجاع می‌دهد، که پنج استدلال داشت و پنجمی شبیه استدلال پیلی است، و در «توهم خدا» می‌گوید پنجمی را تکامل باطل می‌کند.

طبق آنچه او از این آتئیست‌ها می‌آورد، موجود زنده در محیط با مرور زمان تغییراتی می‌کند و با محیط fit می‌شود؛ چشم هم از چیزی خیلی ساده مثل یک سلول حساس به نور شروع شده است، بنابراین طراح هوشمندی لازم نیست. نئوداروینیسم شدیدتر است چون می‌گوید حتی جهش‌ها رندوم هستند، و به قول داوکینز ساعت ساز نابینا.

یکی از حضار می‌پرسد چطور با وجود این سیستم هوشمند می‌گویند طراح هوشمندی وجود ندارد، یعنی اگر حیات از اول تکرار شود دوباره همین می‌شود. او پاسخ می‌دهد که حاضر این‌طور فکر می‌کند و گلد را می‌آورد که گفته حیات مثل نوار کاست است که اگر ریواین کنید چیز دیگری پخش می‌شود.

پیلی، الهیات و تکامل

او می‌پرسد چه کسی گفته استدلال پیلی درست است و اصلاً پیلی کیست؛ اگر داروین اسم پیلی را نیاورده بود و داوکینز تکرارش نکرده بود، کجای الهیات چنین حرفی هست. می‌گوید جست‌وجو کرده و تنها کسی که پیدا کرده سیسرو است، که به گفتهٔ او الهی‌دان به آن معنا نیست. استدلال پنجم آکوایناس هم برهان بر اساس دیزاین نیست.

او این را مغالطهٔ straw man می‌داند، که در فارسی پهلوان پنبه ترجمه کردند: چیزی ضعیف پیدا کنی، بکوبی و بگویی تمام شد. ادعا می‌کنند استدلال پیلی مهم‌ترین استدلال الهیاتی بوده و از بین رفته. به سخنی از داوکینز اشاره می‌کند که هیچ آتئیستی با توجیه معقول پیش از داروین وجود نداشته؛ به نظر او این تله است تا طرف مقابل خلقت‌گرا باشد و علم نابودش کند.

او می‌گوید از زیست‌شناس‌های آتئیست زیاد می‌شنوید که دو حالت بیشتر نیست، خلقت‌گرایی یا تکامل، و وقتی می‌گویند تکامل یعنی نئوداروینیسم و مکانیسمش را هم همراه می‌آورند. می‌خواهد با مبانی الهیاتی ثابت کند درخت حیات وجود دارد، و این ربطی ندارد که کسی به خدا اعتقاد دارد یا ندارد.

به گفتهٔ او تکاملی که در هاردکور است به استدلال پیلی ربطی ندارد؛ باید روایتی از تکامل را بپذیرید، مثل روایت داوکینز، که شاید استدلال پیلی را از بین ببرد. اگر تکامل مکانیسمی باشد که همیشه همین موجودات را بدهد، استدلال پیلی را نابود نمی‌کند که هیچ، تقویت هم می‌کند. او مثال جلسهٔ هفت و هشت را یادآوری می‌کند: خدا به جای ساختن تک‌تک مجسمه‌ها قالب‌ها را درست کند و مواد در قالب‌ها جا بگیرند، که روش هوشمندانه‌تری است.

مانع اول: دشواری فهم تکامل

او می‌گوید فکر می‌کند از الهیات هم، با یک مسامحه‌هایی، می‌شد زودتر از علم به ایدهٔ تکامل رسید، ولی موانعی هست. مانع اول، که به نظر او مهم‌ترین عامل است، این است که اکثریت خلقت‌گرایان، جدا از مسائل مذهبی، واقعاً تکامل را باور نمی‌کنند؛ تکامل خیلی غیرشهودی است.

او می‌گوید ما نمی‌توانیم شهودی از یک میلیارد سال به دست آوریم، و فکر نکنید زیست‌شناسان هم واقعاً می‌توانند آن را تصور کنند. مثالی می‌زند: اگر موجودی پنج سال بعد از تولد تولید نسل کند و یک میلیون نسل لازم باشد، می‌شود پنج میلیون سال، که در یک میلیارد سال چیزی نیست. از تغییرات هشتاد سالهٔ روباه‌های اهلی و آزمایش باکتری‌ها یاد می‌کند.

او می‌گوید تکامل آنقدر که خورشید مرکزی اثبات صد درصدی دارد ندارد؛ شواهد زیاد است ولی باید برایش مکانیسم بگویند، و تا مکانیسم نداشته باشد مثل یک ایده است. داروین هم سؤال‌های بازی را خودش مطرح کرده. برای کسی که به خدا و فرشتگان معتقد است شهودی‌تر است که خدا موجودات را یک دفعه خلق کرده، و او DNA و رونویسی را پیچیده‌ترین چیزی می‌داند که دیده است.

او به زمین مرکزی و خورشید مرکزی مثال می‌زند: آن هم شهودی نبود و باید قبول می‌کردند روی چیزی که به سرعت در حال چرخش است زندگی می‌کنند. می‌گویند لوتر دربارهٔ کوپرنیک گفت این احمق می‌خواهد هنر ستاره‌شناسی را با مزخرفات از بین ببرد. او دو نقطهٔ تعارض علم و دین را غیرشهودی می‌داند، یکی مکانی و یکی زمانی.

مانع دوم: ضدخدا دانستن تکامل

او مانع دوم را این می‌داند که از روز اول تکامل و داروینیسم را چیزی ضدخدا مطرح کردند. داروین مدام گفته variation رندوم است و این حس را پدید آورده که می‌توانست انسان به وجود نیاید، مانند آنچه گلد می‌گوید، در حالی که الهیات فکر می‌کند باید مکانیسمی باشد که این موجودات به وجود بیایند. تأکیدش این است که تکامل تناقض ندارد، آن نگاهی که می‌گوید اگر ریواین کنیم چیز دیگری به وجود می‌آید تناقض دارد.

یکی از حضار می‌پرسد چطور خداوند نمی‌تواند با فوت کردن در گل آدم خلق کند ولی مسیح با فوت کردن در گل پرنده درست می‌کند. او می‌گوید طبیعت را خداوند اینطور ساخته که همه چیز مکانیسم دارد ولی معجزات قرار است این مکانیسم‌ها را بشکنند، و اصلاً به همین خاطر معجزه هستند. به نظر او بسیار عجیب است که مذهبی‌ها انتظار داشته باشند diversity حیات مکانیسم نداشته باشد.

نتیجه‌گیری و حُمق

او می‌گوید آتئیست‌ها سعی می‌کنند با موضوع پیلی مذهبی‌ها را در دام خلقت‌گرایی بیندازند. دربارهٔ جملهٔ معروف فسیل خرگوش پیش از کامبرین، که اگر پیدا شود از تکامل دست برمی‌دارند، می‌گوید می‌دانیم که دست برنمی‌دارد، و بنا بر توضیحات لاکاتوش معقول هم نیست.

او می‌گوید در متون دینی و عرفانی صفتی به نام حمق وجود دارد، در مقابل فهم، و یعنی یک جور کند ذهنی در فهمیدن مسائل معنوی. به گمان او یک دلیل اساسی همین است که اکثریت دارند: اگر چیزی چندین واسطه بخورد حسشان را از دست می‌دهند، مثل میوه‌ای که از درخت بچینند و کنسروی که در خانه باز کنند. فیلمی را یاد می‌کند که کمونیستی می‌گوید غذا را او می‌دهد نه خدا.

به گفتهٔ او خلقت‌گرایی برای آدم احمق حس خلقت دارد ولی تکامل ظاهراً ندارد: مجسمه را بسازی احساس می‌کند ساختی، ولی قالب بگیری، آن هم قالبی که طی یک میلیارد سال انجام شده، حسش به هم می‌خورد. آب‌پاش‌گرایی وجود ندارد چون مکانیسم باران خیلی واسطه نمی‌خورد ولی تکامل خیلی واسطه می‌خورد.

میان‌پردهٔ قرآنی

او یک میان پردهٔ قرآنی می‌گوید و ورژن‌های مختلف خلقت‌گرایی را می‌شمارد: چیزی از گل بسازی و در آن فوت کنی؛ استدلال به «کن فیکون»؛ کارگاهی در جای دیگر، شاید کرات دیگر. دربارهٔ «کن فیکون» می‌گوید اگر معنایش بشکن بود باران و هر چیز دیگری هم باید بشکنی باشد؛ از نظر ادبی هم فعل دوم مضارع است و تدریج را بیشتر می‌رساند تا حالت بشکن.

او دربارهٔ آیه‌ای می‌گوید که مَثَل عیسی را «کمثل آدم» می‌داند: خلقت‌گرا باید دربارهٔ عیسی هم همان را باور کند، در حالی که قرآن می‌گوید عیسی از رحم مریم به وجود آمد و فقط دخالتی الهی با فرشته‌ای در کار بود. پس به گمان او دربارهٔ آدم هم باید فکر کرد اینطور نبوده است. می‌گوید این آیه خلقت‌گرایی را کلاً نابود می‌کند و احساس او این است که حداکثر دخالتی در حد آمدن فرشته را می‌شود مطرح کرد.

او می‌داند مفسرینی آیه را جور دیگری تفسیر می‌کنند. می‌گوید نمی‌خواهد از قرآن تکامل یا ضد تکامل بیرون بکشد، میان پرده بود؛ حسش مثل یدالله سحابی این است که کفهٔ ترازو به این سمت می‌چربد ولی ترجیح می‌دهد خیلی تحلیل نکند. فی‌البداهه احساس می‌کند آیه راه را به خلقت‌گرایی می‌بندد، ولی به این معنی نیست که evolution ثابت می‌شود.

ابن تطور، داستانی خیالی

او می‌گوید می‌خواهد از طریق الهیات evolution را توضیح بدهد، و الهی‌دانی قرن سیزدهم به نام ابن تطور را می‌آورد؛ تصریح می‌کند این شخصیت خیالی است و اسمش را خودش انتخاب کرده. ابن تطور الهیات و دانش زمان خودش را می‌دانست و برخلاف اکثر الهی‌دان‌ها به طبیعت علاقه داشت، و از سازگاری حیوانات با محیط خودشان احساس خوبی می‌گرفت، مثل پلیکان برای ماهیگیری.

به روایت او، ابن تطور فکر می‌کند طبق علم ارسطویی طبیعت مداوم در حال تغییر است، پس موجودات باید راهی برای تطبیق دوباره با طبیعت داشته باشند. نتیجه می‌گیرد موجودات امکان variation دارند، و بر دو اصل نظریه‌ای شبیه تکامل را از الهیات آغاز می‌کند: موجودات باید با محیط خودشان سازگار باشند، و خداوند زمین را طوری خلق کرده که آب و هوا و جغرافیایش تغییر می‌کند. اگر روزی کوه نبوده، بز کوهی هم نبوده است. ابن تطور نامه‌ای می‌نویسد و دیگر دیده نمی‌شود؛ او با شوخی می‌گوید اسناد و مدارکش را به زودی منتشر می‌کند.

او در پاسخ به اینکه چرا این اتفاق نیفتاد سه جواب می‌دهد. اول اینکه به diversity کاری نداشتند و سؤالی مطرح نبود؛ از قرن ۱۸ و مخصوصاً ۱۹ سؤال اصلی زیست‌شناسی همین بود. دوم ذات‌گرایی: evolution با تصور افلاطونی سازگار نیست، و به گفتهٔ ارنست مِیِر مهم‌ترین کار داروین این بود که گونه‌ها را به صورت جمعیتی نگاه کرد. سوم و مهم‌ترین، سن زمین: فکر می‌کردند چند هزار سال است، و بزرگ‌ترین سد در مقابل پذیرش evolution همین بود که در قرن نوزدهم در علم حل شد.

او می‌گوید بنا بر اینکه خداوند رحیم و لطیف است، حیوانات باید بتوانند خودشان را با محیط متغیر تطبیق بدهند؛ پس تصوراتی شبیه evolution برای کسی که به لطف الهی اعتقاد دارد ضروری است. معتقد است هیچ ورژنی از evolution با الهیات در تعارض نیست و جلسهٔ بعد علمی‌تر خواهد بود.

→ متنِ کاملِ این جلسه