→ بازگشت به دفاع عقلانی از دین

جلسهٔ ۲۵ · دفاع عقلانی از دین

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

آیا نظریه‌ تکامل با هدفمندی جهان تعارض دارد؟

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید بحث تکامل از موضوع اصلی منحرف بود ولی این انحراف تعمدی بود، و امیدوار است این جلسه آخرین جلسه دربارهٔ آن باشد. در این جلسه تکرار می‌کند که نخستین گام کسی که ادعای تعارض تکامل با هدفداری حیات دارد باید نشان دادن این باشد که اگر حیات را ریواین کنیم چیزهای دیگری به وجود می‌آید؛ سپس می‌بیند زیست‌شناسی، میان گلد و موریس، دربارهٔ این پرسش چه می‌گوید. در پایان نتیجه می‌گیرد که فقط سیر تکاملی با الهیات سازگار است و خلقت‌گرایی نه.

پرسش از تکرار حیات

او می‌گوید در کانال چنین برداشت شده بود که ایمان مذهبی را به درستی یا غلطی یک گزارهٔ علمی وابسته می‌کند. رویکرد جدایی علم و دین را تا حدودی درست می‌داند، مثلاً دربارهٔ اعتقادات دئیستی، ولی دربارهٔ ادیان مشخص و متون مقدس عملاً کار نمی‌کند: کسی کتاب می‌نویسد و تعارض نشان می‌دهد و مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد، و باید وارد شد و نشان داد که استفاده‌ای که از علم می‌کند اشتباه است یا نتایجش فلسفی‌اند نه علمی.

نخستین قدم برای نشان دادن تعارض این است که نشان دهند اگر حیات را ریواین کنیم این موجودات به وجود نمی‌آیند و چیزهای دیگری به وجود می‌آید. او می‌گوید نه اینکه با اثبات این کار تمام شود، ولی این مقدمهٔ ضروری است. اگر هر بار همین موجودات به وجود آیند، هرچند خودش می‌گوید این حرف دقیق نیست، مثل این است که با قالب‌هایی روبه‌رو هستیم که با مکانیسمی واحد پر شده‌اند. او می‌گوید خدایی که چنین مکانیسمی را ابداع کرده هوشمندتر است از خدایی که یک به یک مجسمه می‌سازد و در آن‌ها فوت می‌کند؛ آن تصور بچگانه‌ای از خلقت است و این تصور جدی‌تر و جالب‌تری. پس توپ در زمین کسانی است که ادعای تعارض می‌کنند.

لاکاتوش و جایگاه تکامل

با دیدگاه لاکاتوش هر شاخهٔ علم یک hard core و یک کمربند ایمنی دارد؛ درگیر شدن با هاردکور یعنی درگیر شدن با علم، ولی با main stream می‌شود تقاضای تجدید نظر کرد. به گفتهٔ او سیر تکاملی در هاردکور زیست‌شناسی است، در حالی که نئوداروینیسم یا سنتز مدرن چیزی است که زیست‌شناس‌ها همین الان دربارهٔ آن بحث دارند، و نمی‌شود کسانی را که می‌گویند نئوداروینیسم کفایت نمی‌کند از زیست‌شناسی بیرون کرد.

او می‌گوید زیست‌شناسی علم است؛ فیلسوفان علم الگوی پوپری را از فیزیک گرفته‌اند و این لباس در تن زیست‌شناسی خوب جا نمی‌گیرد، ولی او خیلی موافق نیست که با آن الگو نخواند و علم نبودنش را حرف عجیبی می‌داند. در پاسخ به حاضری که می‌گوید خود پوپر هم به نظریهٔ داروین اشاره می‌کند، می‌گوید نظریهٔ تکامل فعلی ابطال­پذیر است و پیش‌بینی هم می‌تواند بدهد، و حرف‌های پوپر دربارهٔ نظریهٔ خام داروینی بوده و این بحث‌ها قدیمی شده است. عقیدهٔ شخصی او این است که نه تنها تکامل با الهیات و اعتقاد به خدا و خلقت تعارض ندارد، بلکه خلقت‌گرایی است که تعارض دارد، چون در طبیعت همهٔ پدیده‌ها مکانیسم دارند.

داروین و سنتز مدرن

داروین تکامل را کشف نکرد بلکه مکانیسمی برای آن گفت. لامارک گردن زرافه را حاصل تلاش می‌دانست، ولی چون فکر می‌کردند قطعاً ثابت شده صفات اکتسابی به ارث نمی‌رسد کنار رفت. ایدهٔ داروین این بود که بچه‌ها با والدین تفاوت‌هایی دارند و آن‌هایی که برای بقا یا تولید مثل مفیدند بیشتر زندگی می‌کنند، و سنتز مدرن با DNA توضیح می‌دهد که در کپی شدنش خطاهایی رخ می‌دهد و جهش‌هایی به وجود می‌آید.

در سنتز مدرن، رشتهٔ DNA به صورت گام‌های تصادفی تغییر می‌کند و مکانیسمی بیرونی بعضی را نگه می‌دارد. او می‌گوید تصویری که از این به وجود می‌آید این است که اگر دوباره آن را تکرار کنیم جهش اولیه ممکن است خلاف جهت باشد و درخت حیات دیگری به وجود بیاید؛ این تصویر با خلقت و هدفدار بودن حیات خیلی سازگار نیست. اگر زیست‌شناسی به این سمت برود که در صورت تکرار حیات به نتایج ثابتی می‌رسد، با اعتقادات دینی سازگار است، و اگر نه می‌شود ادعای تعارض کرد.

گلد و موریس

گلد، که شاید مهم‌ترین مبلغ زیست‌شناسی در نیمهٔ دوم قرن بیستم بوده، گفته حیات مثل نوار موسیقی است که اگر دوباره تکرار شود موسیقی دیگری پخش می‌شود. او می‌گوید حرف یک زیست‌شناس معروف مدرک زیست‌شناسی نیست و تا زیست‌شناسی نشان نداده این حرف درست است، ادعای تعارض غلط است؛ حرف گلد پایهٔ علمی روشنی نداشت و تصور او از تکامل بود.

موریس جلوی این ماجرا ایستاد؛ به گفتهٔ او حرف موریس مثل این است که اگر ریواین کنیم نه فقط موسیقی‌ای شبیه این بلکه دقیقاً همین موسیقی را می‌شنویم، و مثلاً دایناسورها حتی بدون شهاب‌سنگ به سبب خون‌سردی از بین می‌رفتند. او می‌گوید به نظرش موریس شاید زیاده‌روی می‌کرد و برای این حرف هم مثل حرف گلد شواهد علمی کافی نداریم. حرف خودش این است که اگر ریواین کنیم و همین تکرار شود می‌توانیم بگوییم این مکانیسم خلقت است، و اگر چیز متفاوتی در آید، مثلاً ویروس‌های شاخدار، نشان می‌دهد انگار دیزاینی وجود ندارد.

آیا جهش‌ها رندوم‌اند؟

به گفتهٔ او ما به هیچ وجه نمی‌دانیم عامل جهش‌ها چیست و کسی که بگوید رندوم است و هیچ عاملی مؤثر نیست حرف علمی ثابت‌شده‌ای نزده؛ فقط می‌دانیم عوامل محیطی مثل تشعشع، اشعهٔ ایکس و سیگار نرخ جهش را بالا می‌برند. داروین هم، به نقل او از «منشأ انواع»، گفته چند بار از کلمهٔ رندوم استفاده کرده ولی منظورش این نیست که علتی ندارد، شاید علتی داشته باشند. او می‌گوید دانشمند هیچ‌وقت نمی‌تواند به طور قطع بگوید رندوم است؛ نهایتاً مثل داروین می‌تواند بگوید علتش ناشناخته است و به نظر می‌رسد علت خاصی ندارد.

همگرایی و طراحی

موریس می‌گوید اگر حیات را دوباره تکرار کنیم همین مشکلات و همین راه‌حل‌ها وجود دارند: محل زندگی، غذا، تولید مثل، دفاع، که برای هر کدام روش‌های متناهی هست. جهش‌ها ممکن است تصادفی باشند ولی طبیعتی که انتخاب را انجام می‌دهد راه‌حل‌های خوب را می‌پذیرد؛ مثلاً شکل دلفین و کوسه از قوانین هیدرودینامیک می‌آید. به گفتهٔ او این بحث از نظر تئوریک خوب است و هرچه گذشته شواهد برای درستی این دیدگاه بیشتر شده، ولی کتاب‌های موریس مربوط به بیست سال پیش است و آزمایش دقیقی نداریم و بیشتر جنبهٔ تئوری دارد.

مثال‌ها: چشم هشت‌پایی بسیار شبیه چشم انسان است در حالی که تکاملش به انسان ربطی ندارد، پرواز بارها اختراع شده، سیستم ردیابی آوایی در خفاش و دلفین و چند پرنده مستقل پیدا شده، و دو گونهٔ مار در هندوستان و استرالیا که شبیه هم‌اند اجدادشان فرق دارد. او می‌گوید همگرایی الان جزو بدیهیات است و هیچ زیست‌شناسی نیست که اعتقادی به آن نداشته باشد.

مفهوم کنج در اکولوژی یعنی هر موجود جایی را در طبیعت اشغال می‌کند، و دیدگاه موریس مثل قالب‌هایی است که پر می‌شوند. او می‌گوید ادعای deterministic بودن ادعای بزرگی است: لزومی ندارد همهٔ کنج‌ها پر شوند، و تصوری که موریس از کنج‌ها دارد شاید درست نباشد، چون کنج‌ها دینامیک‌اند و موجود زنده اکولوژی را تغییر می‌دهد. پستاندار شدن در استرالیا که پیش از پستانداران جدا شد همگرایی را تقویت می‌کند، و طرفداران موریس می‌گویند هوشمندی مزیت زیستی است و ممکن بود از دایناسورها هم چیزی شبیه آدم به وجود بیاید.

شواهد و تعهد دینی

در آزمایشی که باکتری‌ها را کشت دادند، بار اول هفده نوع باکتری و بار دوم دقیقاً همان هفده نوع با همان فنوتیپ‌ها ایجاد شد، ولی ژنوتیپ‌هایشان یکی نبود؛ او می‌گوید این نشان می‌دهد فنوتیپ مهم است نه ژنوتیپ. با این حال می‌گوید نمی‌تواند نتیجه بگیرد موریس درست می‌گوید و گلد کاملاً اشتباه کرده؛ این بحث جدی زیست‌شناسی است. ولی اینکه تکرار حیات چیز بی‌ربطی بدهد حرف زیست‌شناسانه نیست.

او می‌گوید اگر تعهدی نسبت به علم داریم، این است که عقایدمان با hard core علم در تعارض نباشد. اگر حرف گلد درست نباشد و بشود خطوط کلی همگرا را یافت، به گفتهٔ او کافی است بگوییم انگار دیزاینی می‌بینیم، عمیق‌تر از خلقت‌گرایی. اگر تمام این دیزاین نتیجهٔ قوانین فیزیک باشد، مثل عقیدهٔ مسیحیان می‌شود که جهان برای انسان خلق شده؛ و اگر نتیجهٔ قوانین به علاوهٔ تاریخچه و جغرافیای زمین باشد، آن چیزی است که مسلمانان می‌گویند: انسان خلیفهٔ خدا در زمین است.

او می‌گوید آنچه تصور رندوم‌گونه را پدید آورد می‌تواند هیجان چند دهه بعد از کشف DNA بوده باشد، که تمرکز زیست‌شناسی را از فنوتیپ‌ها به ژنوم برد؛ گلد هم آدم ضدمذهبی نیست و داروین تمام تأکیدش بر انتخاب طبیعی بود. حالا که دوباره به فنوتیپ‌ها نگاه می‌کنند چیز دیگری می‌بینند.

شکاف‌ها و فروتنی علمی

آتئیست‌ها مذهبی‌ها را متهم می‌کنند که دنبال شکاف می‌گردند، مثل نیوتن که پایداری منظومهٔ شمسی را کار خدا دانست و لاپلاس نشان داد از مکانیک درمی‌آید. او می‌گوید آتئیست‌ها هم دوست دارند بگویند رندوم است و تکامل قابل پیش‌بینی نیست، چون با تفکرشان سازگار است؛ پس مذهب نیست که ضدعلم است. علم هرچه به سمت determinism برود علم‌تر است، و شاید صد سال دیگر بفهمیم رندوم نیست و حیات تکرارپذیر است.

در پاسخ به یکی از حاضران می‌گوید زمین و آنچه در عالم هست حیات را به سمت انسان می‌برد و انگار جهان دیزاین شده؛ جهانی وجود دارد که در آن قواعدی هست که به حیاتی منجر می‌شود که انسان در آن به وجود می‌آید، و Fine Tuning یعنی با کوچک‌ترین تغییر ثوابت فیزیکی نه حیات بلکه کهکشان‌ها هم به وجود نمی‌آید. او نکته‌ای خارج از زیست‌شناسی هم می‌گوید: تفکر مدرن به صورت‌ها اهمیت می‌دهد ولی در نگاه دینی معنا مهم است؛ شاید معنا تکرار شود و صورت متفاوت باشد، و انگار انسان با زبان به بی‌نهایت وصل شده است.

نتیجهٔ او این است که فقط سیر تکاملی با الهیات سازگار است و خلقت‌گرایی نه. main stream فعلی زیست‌شناسی قطعی نیست؛ زیست‌شناسی در مرحلهٔ نوزادی است و درصد بالایی از حیوانات را هنوز نمی‌شناسیم، و ادعای نتایج الهیاتی و فلسفی از آن، در هر دو جهت، مثل جوک است. با همین main stream نمی‌شود چیزی علیه الهیات گفت، چون باید اثبات شود که تکرار حیات چیز دیگری می‌دهد، و حداقل می‌توانیم بگوییم در ۳۰ سال اخیر گرایش به مخالفش بوده است.

او از کتاب‌های علمی پرطرفدار انتقاد می‌کند که به جای تأکید بر اینکه چیزی نمی‌دانیم بر دانستن همه چیز تأکید دارند؛ هاوکینگ در آخر عمر گفت تئوری همه‌چیز وجود دارد و فیزیک‌دان‌ها معترض شدند. به گفتهٔ او مجهولاتمان بی‌نهایت بیشتر از دانش ماست، و دانشمندان واقعی مثل نیوتن می‌دانستند که چیزی نمی‌دانند.

→ متنِ کاملِ این جلسه