او میگوید اگر بخواهند به چیزهایی که در قرآن آمده اتهام غیرعلمی یا خرافی بودن بزنند، به گمان او در رأس همه مسئلهٔ وجود جن است، و میخواهد در همین جلسه توضیحاتی بدهد و تمام کند. میگوید نمیداند جن چیست و انتظار نداشته باشند مسئله را حل کند. دو نکته میگوید: مسئلهٔ جن و شیطان فقط مسئلهٔ قرآن و اسلام نیست، و از نظر علمی روندهایی در روانکاوی مشابه مشاهدات مربوط به اهریمن وجود دارد؛ سپس سراغ متن قرآن میرود.
اتهام خرافه
او میگوید دربارهٔ جن میخواهد از این طرفداری کند که آنهایی که ایراد میگیرند متن را بد نمیفهمند، و شاید بعضی از آدمهایی که دارند سعی میکنند طفره بروند از متن فاصله میگیرند. به نظر او در قرآن علیالظاهر از موجودی مثل یک موجود زنده حرف است که در متون علمی هیچ شناساییای از آن نداریم، و این احتیاج به توضیح دارد.
او میگوید به نظر میآید اولاً چیزی خرافی است و حتی از ستارهشناسی و آسترالوژی بدتر؛ حول مسئلهٔ جن در فولکلور و ادبیات عامیانه خرافه پرورانده شده، مثلاً جن و پری. بعضیها هم از این جهت علیه قرآن ادعا میکنند که جن جزء اعتقادات خرافی اعراب است و نشان میدهد فرهنگ عربی چطور در قرآن نفوذ کرده.
به گفتهٔ او قرآن در ظاهر از موجود زندهای حرف میزند که دیده نمیشود، با انسان ارتباط دارد و تأثیر میگذارد؛ واژهٔ جن از پنهان بودن میآید. عبارت «يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ» جن را کنار انسان میآورد نه ملائکه. او میگوید جایی خوانده شاید بیست و دو آیه در قرآن مستقیماً واژهٔ جن را به همین معنا دارد؛ پس اشارهٔ گذرا نیست و جن هویتی در قرآن دارد.
مسئلهٔ جن در همهٔ ادیان
او میگوید مسئلهٔ وجود جن به هیچ وجه مسئلهٔ اختصاصی قرآن و اسلام نیست؛ همهٔ ادیان ابراهیمی و تقریباً هر دین و اعتقاد باستانی به نوعی درگیر آناند. به گفتهٔ او فقط آدمهای خیلی مدرن ساینتیفیک ایتئیست میتوانند به همهٔ ادیان این تهمت را بزنند، چون در همه جا اعتقاد به شیطان و شیاطین و اهریمن هست و اعتقاد عمومی این است که انسانها تحت تأثیر موجودات مخرّب و شرور قرار میگیرند. جنگیری را در میان مسیحیان بیشتر شناخته میداند.
او میگوید جن اسمی است که مثل اسم جنس به موجوداتی اطلاق میشود که انسان نیستند و فرشته هم نیستند، و شیاطین جزء یک ردهای از آنها هستند؛ قرآن دربارهٔ ابلیس صراحتاً میگوید «كَانَ مِنَ الْجِنِّ». تفاوت قرآن این است که همهٔ جنها شیاطین نیستند، و به گفتهٔ او شاید از لحاظ دینی معقولتر باشد که در کنار انسان موجودات دیگری با خوب و بد خلق شده باشند تا اینکه همهٔ آنها مضر و شرور باشند.
او میگوید هر جوابی که هر کسی به «شیطان چیست؟» بدهد، ماوراءالطبیعی یا تمثیلی، میشود دربارهٔ جن هم داد؛ مثلاً اگر زرتشتیهای مدرن اهریمن را تمثیلی بدانند. از سفر لاویان میآورد که مرد یا زنی که صاحب جن باشد باید کشته شود، و از کتاب سموئیل که زنی که صاحب اجنه باشد را میطلبند؛ در انجیل متی هم مسیح کسانی را که صرع دارند یا جنزده هستند درمان میکند. در اعتقاد اسلامی تسخیر انسان توسط شیطان اعتقاد رسمی نیست.
موضع علم
او میگوید اگر بگویند جزء فرشتهها است، ماوراءالطبیعی است و از حوزهٔ علم خارج میشود، و اگر بگویند انسانهای بد هستند، تمثیلی است؛ سختتر این است که کسی باور داشته باشد جن و شیاطین موجودات زندهٔ طبیعی هستند. به گفتهٔ او چیزی که علم پیدا نکرده ساینتیفیکارور نیست و غیرعلمیبودن با ضدعلمیبودن فرق دارد. اگر از زیستشناس بپرسید حیات نوع دیگری ممکن است، اگر بخواهد جواب ساینتیفیک بدهد میگوید ممکن است؛ فکر میکند اکثریت زیستشناسها میگویند در سیارهٔ دیگری لزوماً دیانای نیست. علم به شما نمیگوید چنین چیزی وجود ندارد، ولی پیدا نشدن آن به نظر میآید عجیب است.
روانکاوی فروید و اهریمن
او تاریخچهٔ مختصری از روانکاوی فروید میگوید: فروید ابتدا رفتار انسان را به اصل لذت یا نیروانا برمیگرداند، شبیه رسیدن اشیا به مینیموم انرژی، ولی در پایان دو غریزه را لازم دانست، غریزهٔ زندگی و غریزهٔ مرگ، چون در بسیاری از بیماریهای روانی انسان انگار عمداً خودش را تخریب میکند. او میگوید به نظر میآید ادیان و مکاتب باستانی هم برای همین مشاهده به اهریمن اعتقاد داشتند.
به گمان او متفکران باستانی قطب مخرب را بیرون میگذاشتند، موجودی از بیرون که انسان را به سمت نابودی میکشاند، و فروید آن را داخل مدل خودش آورد. یکی از حضار میپرسد فروید مفهوم شیطان را ساینتفیک کرده است؟ او میگوید آن را درونی کرد؛ توجیه قدیمی این است که آدم تحت تأثیر اهریمن است و توجیه مدرن این است که تحت تأثیر غریزهٔ مرگ است. از الهیقمشهای نقل میکند که آدمی که تمام عمر سر مردم را کلاه میگذارد و پول خرج نمیکند اثبات وجود شیطان است.
او میگوید لزوماً فکر نکنید که آنها رفتند یک جای تاریک دچار توهم شدند؛ یک منبع فلسفی در رفتار انسان بود. به گفتهٔ او مدل یکدست اولیهٔ فروید سادهتر و بهتر بود و اگر مشاهداتش وادارش نمیکرد چنین حرفی نمیزد؛ به طور باستانی این سادگی مدل را نگه میداشتند و آن را به یک موجودی در خارج نسبت میدادند.
تیغ اکام
او تیغ اکام را مثال میزند: تا وقتی لازم نیست چیزی به تئوری اضافه نمیشود؛ مثلاً لاپلاس به ناپلئون گفت لازم ندیده خدا را وارد بحث کند. میگوید نمیخواهد مفصل بحث کند، ولی بعضی تیغ اکام را تعبیر اونتولوژیک میکنند، یعنی سادهترین تئوری آن است که تعداد انتیتیها مینیموم باشد، و به هیچ وجه چنین نیست؛ در تاریخ علم مثالها هست، مثل فرض سیارهٔ نپتون برای اختلال مدار اورانوس.
او میگوید لایبنیتس معتقد بود چیزی که امکان وجود دارد خداوند خلق میکند. دربارهٔ مالتیورس میگوید ده به توان فلان جهان موازی را فرض میکنند ولی انتیتیای مثل خدا را نه، چون جنس جدیدی است؛ پس گاهی تعداد مهم نیست و نوعش مهم است، و تیغ اکام آنقدر بیگناه و ساده نیست.
یکی از حضار میگوید فرض مسئله این است که خدا اصلاً وجود ندارد، و او میگوید تقریباً همین است. با این حال دلش نمیخواهد اینگونه فکر کند که چون نمیخواهند خدا را قبول کنند همهٔ این کارها را میکنند: حداقل در صد، صد و پنجاه سال اخیر یک جور فوبیا وجود دارد که از لحاظ اونتولوژیک مینیمال نگه داریم؛ انگیزههایش میتواند حذف خدا باشد، ولی در فیزیک هم دیده میشود. به گفتهٔ او روانکاوی فروید ظرف سی چهل سال همان راهی را رفت که در جهان باستان رفته شد: آن زمان فوری موجودی خارجی میگذاشتند، الان هر چقدر شده مدل را عجیبتر میکنند ولی خارجی را قبول نمیکنند.
ویژگیهای جن و دو نظریهٔ نخست
او میگوید به نظر میرسد موجودات هوشمندی هستند، مثل انسان اختیار دارند و پنهان هستند، و میتوانند عامل گمراهی و بیماری باشند؛ داستان ایوب را میآورد که میگوید «أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ». همه را با «به نظر میرسد» میگوید چون کسی میتواند از لحاظ متنی خدشه وارد کند. در قرآن انسان از خاک آفریده شده و دربارهٔ آنها گفته میشود که از آتش هستند.
نظریهٔ اول این است که شیاطین تمثیل شر هستند: چون داستان آدم و حوا تمثیلی است، ممکن است کسی بگوید ابلیس هم تمثیلی است و شیاطین آدمهای بدی هستند. او میگوید «من شخصاً نمیپسندم» و به نظر او ضعیف است؛ وقتی آیات را میخوانید اولین چیزی که به ذهن میرسد این نیست و کسی باید خیلی زحمت بکشد شواهد جمع کند.
نظریهٔ دوم این است که جن از اصناف فرشته هستند. او میگوید اگر قرآن را ملاک قرار دهیم شاید نشود راحت رد کرد، و آیهای در قرآن نیست که بتواند صراحتاً بگوید این تئوری را نقض میکند؛ آیهٔ سجده بر آدم برگ برندهٔ آنهاست. ولی حسش این است که جن و انس در قرآن کنار هم میآیند، ملائکه موجوداتی هستند که همهشان مثبت هستند و اختیار به آن معنا که برای انسان و جن هست وجود ندارد، و جهنم قرار است با جن و انس پر شود. حسن این تئوری این است که شیاطین را ماوراءطبیعی میکند و با تیغ اکام سازگار است.
جن به عنوان موجودی طبیعی
او این دو تئوری را کنار میگذارد و میخواهد دربارهٔ این بحث کند که اگر متن را اینطور بفهمند که موجودات زنده، هوشمند و پنهانی غیر از انسان و فرشته هستند. دو کاندید معرفی میکند، موجود شناختهشده یا موجودات کشفنشدهای. در اولی عدهای میگویند منظور از جن موجودات میکروسکوپیک است، مثل میکروب، باکتری، ویروس و انگلها، که پنهان هستند. او میگوید دیدهشدن و دیدهنشدن در قرآن معیار تقسیمبندی است ولو اینکه از نظر ساینتیفیک نیست.
یکی از حضار میگوید میکروارگانیسم زیر میکروسکوپ دیده میشود. او میگوید هفت آسمان هم با تلسکوپ دیده میشود و مرز میان چشم مسلح و غیرمسلح از نظر ساینتیفیک معنی ندارد، ولی جن یعنی پنهان. او میگوید به نظر میآید طرفدار این تئوری است ولی تا اطلاع ثانوی از طرف آدمهایی که به آن معتقد هستند سعی میکند با تمام قدرت از آن دفاع کند، و اعتراف میکند دربارهٔ تئوری اولی و دومی این کار را نکرده.
نقطه ضعف این تئوری را اختیار میداند: رفتارهایی که در متون دینی به جن نسبت داده میشود پیچیدهتر از آن است که از موجودات ساده برمیآید، و تصور عمومی بین دانشمندان این است که میکروب رفتارهای هوشمندانه ندارد. ولی میگوید ما حیوانات و غیرانسان را سادهتر از آنچه هستند میگیریم؛ رفتار ویروس باکتریوفاژ را وحشتناک پیچیده میداند، و میگوید نه اختیار را از حیوانات رد میکند نه دربارهٔ میکروارگانیسمها به این راحتی میشود قضاوتی کرد، ولی قطعاً این نقطهضعف تئوری است.
او میگوید کار اصلی شیطان ایجاد بیماریهای روانی است، و میپرسد آیا علم اختلال روانی را به میکروارگانیسمها نسبت میدهد؛ به نظر میآید نه. ولی از کشفی میگوید که به نظرش تکاندهنده است: انگل تاکسوپلاسما گوندیآی موشها را از گربه نمیترساند و به سمتش جذب میکند و توسط گربه خورده میشوند. این را شبیه کاری میداند که شیطان با ما میکند، یعنی تدلیس یا تسویل، و در متنی علمی دیده که آدمهای مبتلا رفتارهای پرخطر مثل بدرانندگی دارند. او میگوید این یک برگ برنده برای کسانی است که سراغ میکروارگانیسمها میروند، ولی همچنان احساسش این است که کافی نیست.
نظریهٔ چهارم و جمعبندی
او توضیح دیگری را میآورد که با علم ناسازگار نیست: حیات دیگری روی بیس دیگری در همین زمین که دیتکتکردن آن راحت نیست، چون زیستشناسها به این نرسیدهاند که حیات یعنی همین دیانای. بعضی آیهٔ مربوط به آتش را ملاک میگیرند که بیسشان به جای ماده انرژی است، به جای جامد مثلاً پلاسما است؛ او میگوید ندیده کسی بحث علمی خیلی دربارهٔ آن بکند. در دفاع از نظریهٔ قبلی میگوید جن قبل از انسان پدید آمده و تعدادشان بیشتر است. بیشتر با همین توضیح دوم همدل است، و میگوید هیچکدام ضد ساینس نیست.
یکی از حضار میگوید اگر این تئوری را قبول کنیم ما نسبت به آن اختیاری نداریم و بهشت و جهنم میشود بیماری و غیربیماری. او میگوید سؤال خوبی بود، و جواب میدهد که وقتی آدم سالمی هستید سیستم ایمنی بدنتان جلوی ورود آن انگل را میگیرد. میگوید ساینتیفیک در نقطهٔ صفر است و هنوز دربارهٔ این انگل چیزی نمیدانیم؛ ولی جواب دینی آن این است که اگر باور داشته باشید که شیاطین از نوع میکروارگانیسم هستند، اگر حالت روانتان عوض شود اینها دفع میشوند.
او میگوید این را طوری گفته که ممکن است کسی فکر کند این تئوری را قبول دارد، و همیشه چنین درس میدهد؛ ولی این نظریه را خیلی دوست ندارد و همدلی او بیشتر این است که بیس دیگری برای حیات هست. چون از اول گفته نمیداند جن چیست، به هیچکدام صد درصد اعتقاد ندارد؛ لااقل چهار گزینه جلوی ماست که جن و شیطان را از ساینتیفیکارور بودن درمیآورد. تمثیلیبودن به نظرش با متن خیلی کم سازگار است، و ترجیح او این است که نظریهٔ چهارم را بگوییم، چیزی که علم در آینده به آن میرسد، نه همین میکروارگانیسمها.
→ متنِ کاملِ این جلسه