او با یادآوری جلسات پیشین دربارهٔ خطاهای علمی قرآن آغاز میکند و بحث کیهانشناسی را تکمیل میکند. سپس به جن میرسد و میپرسد ادعای موجود زندهٔ دیگر در قرآن خطای علمی هست یا نه. بعد تکامل و آیهٔ مثل عیسی و آدم را بررسی میکند و در پایان به نخستین ایرادهای جنینشناسی میرسد و میگوید بقیه را جلسهٔ بعد بحث میکنند.
زبان پدیداری و آنچه دیده میشود
او در یادآوری میگوید در کیهانشناسی تأکید کرده که قرآن در بسیاری جاها که از طبیعت سخن میگوید زبانش مشابه زبان ساینتیفیک نیست و زبان فنومنال است، یعنی زبانی که دربارهٔ پدیدارها صحبت میکند. از فلسفهٔ پدیدارشناسی میگیرد که پدیدارها یقینیترین ادراکات ماست. مثال میزند که اگر دیوار را زرد ببیند، حتی با کوررنگی، در اینکه این را میبیند شک ندارد، و طلوع خورشید از شرق هم اگر آن را به ذهن قرن بیستویکمی ترجمه نکنیم درست است. میگوید با وجود فیزیک امروز هم زمین زیر پای ماست و آسمان بالای سر.
دربارهٔ هفت آسمان میگوید فرق این کرات با بقیهٔ منظومات شمسی این است که فقط دیده میشوند، در حالی که در علم اینکه انسان چیزی را ببیند یا نبیند ملاک نیست. مثال میزند که ستارهای هزاران سال قبل منفجر شده و ما الان نورش را میبینیم. میگوید لحظهای فکر کنید این تئوری درست باشد که انفجار ستارهها اشعه ایکس زیادی تولید میکند و مسیرهایی از جو را یونیزه میکند و صاعقهها در آن مسیرها به زمین برخورد میکنند؛ در این صورت همان چیزی که میبینیم و اثری که روی زمین میگذارد ملاک است.
بایوکازمالوژی
او میگوید یک علم تعریف کنید به اسم بایوکازمالوژی؛ یعنی شناخت کیهان از جهت تأثیری که روی حیات یا زمین میگذارد. سرچ نکرده که این اسم تا حالا استفاده شده یا نه. در این علم خورشید رکن اصلی حیاتی است که میشناسیم و دربارهٔ ماه هم میدانیم که تأثیراتی روی چرخههای زیستی دارد.
ادعای او این است که آن چیزی که در قرآن دربارهٔ کیهان میبینیم بایوکازمالوژی است نه کازمالوژی؛ بنابراین انگار با علم دیگری قاطی کردهایم. در کیهانشناسی خورشید یک ستارهٔ بسیار کوچک در یک کهکشان نه چندان مهم است، ولی در بایوکازمالوژی مهمترین ستارهٔ جهان خورشید است و بعد از آن ماه. سیارههایی که دیده میشوند تأثیر بیشتری روی زمین دارند؛ اورانوس از مریخ بزرگتر است ولی با چشم غیر مسلح دیده نمیشود. او میگوید به توجیههای تکاملی دربارهٔ بینایی علاقه ندارد، چون خیلی حالت بیدر و پیکر دارند.
او میگوید شاید بتوان گفت این دانش حتی بایو هم نیست و «سایکوکازمالوژی» است، چون شاید تأثیرات روانی و معنوی هم هست؛ مسئله کیهان و تأثیرش بر انسان است. در این دانش پدیدارها مهماند، در حالی که در کازمالوژی اهمیتی ندارد. پس به کسی که این ایرادها را میگیرد میتوان گفت علم را اشتباه گرفته است.
جن و ادعای علمی
او میگوید مهمترین ادعای قرآن در بیولوژی که با ساینس تفاوت دارد، وجود موجود زندهٔ دیگری غیر از انسان است که نامش «جن» و به معنای پنهان است. این مسئلهٔ همهٔ جهانشناسی باستانی است و فقط قرآنی نیست. تفاوت قرآن با برخی متون باستانی شاید این باشد که همهٔ این موجودات شیطان نیستند و بخشی از آنها شیاطیناند.
برای سؤال اصلی، یعنی ماهیت آن، سه گرایش میآورد: تمثیلی بودن، موجودات ماوراء الطبیعه مثل فرشتهها که کاری به ساینس ندارند، و موجودات طبیعی. دو گرایش اول مسئله را از حوزهٔ ساینس خارج میکند؛ حس او این است که این دو با چیزی که در قرآن میبیند خیلی منطبق نیست. گرایش سوم میگوید موجوداتی ذیشعوری مثل انساناند و دو شاخه دارد: موجودات ذرهبینی شناختهشده یا موجوداتی که بیس حیاتشان با دی ان ای فرق دارد. او میگوید جواب اینکه حیات میتواند مبنای دیگری غیر از دی ان ای داشته باشد قطعاً مثبت است، ولی چیزی شبیه رشتهای برای اینفورمیشن لازم است.
او میگوید جلسهٔ قبل این نظریه را تأیید نکرد ولی سعی کرد نشان دهد نظر بدی نیست؛ اولین بار آن را با لبخند و کمی تمسخر شنیده بود و اینکه تواناییشان در توهم کشف شده برایش کنجکاوی ایجاد کرده که شاید حرف پرتی نباشد. میگوید از طرف کسانی که آن تئوری را دادهاند حاضر نیست آیهها را یکییکی بررسی کند. شاخهٔ دوم هنوز نمیداند این موجودات چیست و نمیتواند بگوید چه ارتباطی با شهاب و غواصی دارد. اگر اینها طبیعی فرض شوند ساینتیفیک ارور وجود ندارد؛ وظیفهٔ او این بود که بگوید ساینتیفیک ارور حساب میشود یا نه، و بقیه را خودشان بررسی کنند.
پرسشها دربارهٔ انرژی و مادیبودن
یکی از حاضران میپرسد اگر شیاطین از جنس ماده نباشند و از جنس انرژی باشند. او میگوید انرژی باز طبیعی است و کسی که چنین بگوید زیستشناسی است که ادعا میکند حیات بر اساس انرژی شکل میگیرد؛ پس باید پرسید دی ان ای دارند، اینفورمیشن منتقل میشود و تولید مثل میکنند. حاضر آیهای دربارهٔ اموال و اولاد میآورد؛ او فکر نمیکند به اولاد خودشان ربطی داشته باشد و میگوید برای اطمینان باید سرچ میکرد.
حاضری دیگر میگوید انسان جسم مادی و جسم روانی دارد و جسم دخانی و برزخی همجنس ملائکه است. او میگوید اگر کسی بگوید روان انسان ویژگیهای غیرمادی دارد از ساینس خارج شده، و خودش نمیفهمد مادی و غیرمادی یعنی چه. برای اینکه این بحث ساینتیفیک شود لازم است بگوییم تولید مثل میکنند یا نه و دی ان ای یا چیزی شبیه آن دارند یا نه. اگر قرآن را ملاک قرار دهیم باید سراغ پلاسما رفت چون حرف از آتش است؛ یا بگوییم آتش نماد انرژی بوده.
اطلاعات و وراثت
حاضری میپرسد خود حیات دلیلش چیست و آیا تولیدمثل لازم است. او میگوید اگر زیستشناسی امروز ملاک باشد، حیات یعنی چیزی که تولیدمثل کند و رشتهای شبیه دیانای بخواهد؛ اگر کسی بگوید موجودات هوشمندی هستند که اصلاً تولیدمثل نمیکنند، از علم دور شده و به ملائکه و روح نزدیک میشود.
او میگوید اگر موجود پیچیده بخواهد خودش را تولید کند، اینفورمیشن باید جایی وجود داشته باشد. شرودینگر قبل از کشف رشتهٔ دی ان ای حدس زد چنین رشتهای وجود دارد، چون برای این همه پیچیدگی اینفورمیشن باید جایی باشد و رشتهای خیلی طولانی با حالت کد. به گمان او عنوان سخنرانیاش «حیات چیست» است. در پاسخ به پرسش دربارهٔ تولد ستارهها میگوید بخش عمدهای از اینفورمیشن در قوانین طبیعت وجود دارد و اینکه اینفورمیشن به طور فیزیکال وجود دارد موضوع خیلی مهمی است که سرسری از آن رد شدهاند.
تکامل و آیهٔ مثل عیسی
ادعای نخست این است که قرآن «کریشنیستی» نگاه میکند و با اولوشن سازگار نیست. او میگوید در جلسات تکامل بحث کرده که چنین نیست، و آیهای کلیدی را یادآوری میکند که مثل عیسی را مثل آدم میداند که از تراب خلقش کرد. استدلالش این است که مثل عیسی مثل آدم با مثل آدم مثل عیسی فرقی ندارد. چون در قرآن مفصل گفته شده عیسی چگونه خلق شده، یعنی مریم بکرزایی کرد و فرشتهای آمد، «از خاک» دربارهٔ آدم هم به معنای ساختن مجسمه و فوتکردن در آن نیست.
او بهطور تخیلی از این آیه میفهمد که شاید آدم هم مثل عیسی جهشی در روند خلقت بوده که با دخالت الهی رخ داده، و میگوید جریان تکامل میرفته ولی شاید در جایی اتفاقی خاص افتاده باشد. دربارهٔ آنچه میگویند این آیه در جواب مسیحیان آمده که آدم هم پدر نداشته میگوید این «میگویند»ها اعتبار چندانی ندارد، ولی اگر چنین باشد با تصویر او سازگار است. او میگوید کسانی که ایراد میگیرند به ادبیات و استعارههای متن عادت ندارند.
یکی از حاضران میگوید کریشنیست بودن آدم میتواند در کنار تکامل باشد، چون در زمان آدم هم موجودات دیگر بودند و او موجود ویژهای بود. او میگوید اگر جریان تکامل از موجودات ذرهبینی تا میمون و فیل ادامه یافته و انسان جداگانه کوزهگری شده باشد، یک خرده شگفتانگیز است و شباهتش به خلقت حضرت عیسی از بین میرود.
حاضری میگوید در گفتوگوی ملائکه در سورهٔ بقره آنها تجربهای از چنین موجوداتی داشتند. او فکر نمیکند آن دیالوگ نشان دهد ملائکه تجربهای دربارهٔ موجودات مشابه دارند؛ میفهمند موجودی با علم محدود و قدرت محدود وقتی اختیار داشته باشد فساد ایجاد میشود. میگوید آیه را که میخواند به نظر میآید تا آن لحظه فساد و خونریزی نبوده، و حدسهای حاضر را عجیب و غریب میداند.
او چون بحث از موضوع جلسه دور شده میگوید بحثهای تفسیری را لازم نیست اینجا انجام دهند. میگوید از آیات چیزی به نفع «کریشنیسم» نمیبیند، بلکه شاید این آیه یا یکی دو آیهٔ دیگر حسی از اینکه در روند تکامل بودند بدهد. میپرسد دایناسورها را خداوند چرا برای ما خلق کرده، و میگوید مفسرینی هستند که فکر میکنند انسان در روند تکاملی خلق نشده است.
عیسی و داستان آدم و حوا
او میگوید عیسی در قرآن مثل نقطهٔ نهایت خلقت تکوینی انسان و بدون اغراق مثل گونهای دیگر توصیف شده، و آن را با نقل قولی دربارهٔ فوننویمان میآورد که چرا پیدایش او را گونهٔ جدید نمیدانند. میگوید این ادامه ندارد و «نقطهٔ سینگولار» است.
او میگوید داستان آدم و حوا را مفصل بحث کرده و فکر میکند شواهد کافی هست که داستان آدم و حوا، سکونتشان در جنت و هبوطشان تمثیلی است؛ تمثیل دوران جنینی که همهٔ ما طی میکنیم، و هبوط یعنی به دنیا آمدن. خاک یعنی جامد و ماء یعنی مایع، و آیههایی که انسان را از آب میدانند ربطی به آیههای خاک یا گل ندارند. به نظر او تنها داستان تمثیلی قرآن داستان آدم و حواست؛ داستانهای سورهٔ کهف را تمثیلی نمیداند ولی بیانشان تعمداً مبهم و نامتعارف است.
آغاز بحث جنینشناسی
او میگوید دربارهٔ جنینشناسی هم کسانی که معجزه پیدا میکنند و هم کسانی که ایراد میگیرند بر آن اصرار دارند، و به نظر او شروع از معجزهیابها بوده و ایرادگیری عکسالعمل است؛ به تصور او باید کسی همهٔ متون مربوط را بررسی کند. یک ایراد این است که قرآن گفته اسپرم از بین ستون مهره و دنده تولید میشود. او میگوید در آیه «تولید میشود» نیست، «یخرج» است و اگر چنین چیزی در تفسیرها یا ترجمهها هست خطای آنهاست نه قرآن.
ایراد دیگر این است که قرآن نقش زن را نادیده گرفته. او میگوید تصور باستانی این است که نطفهٔ مرد باعث تشکیل جنین میشود و قرآن دربارهٔ تخمک چیزی نمیگوید؛ این را مثل اشاره نشدن به کروی بودن زمین میداند. میگوید اشاره به «ماء مهین» برای این است که شما از یک چیز پستی آفریده شدید، نه گفتن مکانیزم. جنینشناسی را جلسهٔ بعد ادامه میدهند.
→ متنِ کاملِ این جلسه