این جلسه از درسگفتارهای دفاع عقلانی از دین به مناسبت ترور قاسم سلیمانی با یک بحث مقدماتی بیش از یک ساعت شروع میشود و بعد دوباره بحث به دفاع عقلانی از دین باز میگردد. در بحث مقدماتی او دربارهٔ اشتباه محاسباتی آمریکا و تفاوت فرهنگ آمریکایی و ایرانی صحبت میکند. بعد به ایرادات علمی به قرآن میرسد: مسطح بودن زمین، آب شیرین و شور، کوهها و معنا داشتن پدیدههای طبیعی. جلسه با بحث دربارهٔ معجزات تمام میشود.
چرا بحث سیاسی
او میگوید پیش از شروع جلسه گفته بود میخواهد یک خرده بحث سیاسی کند. هر چند سال یک بار این اتفاق میافتد که نیم ساعت، سه ربع و بیشتر دربارهٔ وقایع روز حرف میزند؛ یک دلیلش روانی است، چون ذهنش مشغول است. به گفتهٔ او این حرف نه سیاسی است و نه صرفاً به وقایع روز ربط دارد؛ چیزی است که شاید سالها میخواسته بگوید و یک تریگر لازم داشته است.
او دو نکته میخواهد بگوید: یکی در تکمیل بحثهایی که دربارهٔ آمریکا کرده، و دیگری مثل شروع پروژهای انجامنشده، یعنی سخنرانیهایی با عنوان «ایران چیست»، تا به این برسد که این دو چرا نمیتوانند با هم سازش پیدا کنند. از شنوندگانی که برای دفاع عقلانی آمدهاند عذرخواهی میکند. میگوید قصدش تحلیل سیاسی نیست و تخصص خاصی هم برای خودش قائل نیست؛ سعی میکند تحلیلی روانکاوانه بدهد.
تنش تا ترور و اشتباه محاسباتی آمریکا
او مسیر تنش را چنین میگوید: آمریکا از برجام بیرون آمد و فشار اقتصادی را شدیدتر کرد؛ نقطهٔ عطف به گفتهٔ او گرفتن نفتکش ایران توسط انگلیسیها بود و شاید نقطهٔ عطف دیگر تظاهرات لبنان و عراق و ایران. ایران نشان داد اهل جنگ است؛ بعد یکی از گروههای شیعهٔ وابسته به ایران به پایگاه آمریکایی راکت زد و یک نفر کشته شد، سفارت در عراق مورد حمله قرار گرفت و بعد این ترور آمد که کار را به نزدیک جنگ رساند.
نکتهٔ اصلی او این است که اینجا یک اشتباه محاسباتی مهم هست: او با اطمینان میگوید آمریکاییها عواقب جوّ مردمی بعد از ترور را پیشبینی نکرده بودند و شواهد نشان میدهد حتی برعکس فکر میکردند، یعنی مردم شادی میکنند و تظاهرات علیه دو رژیم دوباره شعلهور میشود. میگوید حتی خودش و مقامات جمهوری اسلامی هم تصور چنین شور و هیجانی نداشتند.
به گفتهٔ او اپوزسیون براندازی در این چند روز له شده و تظاهرات علیه جمهوری اسلامی خوابیده است. فکر میکند راست است که این جمعیت تهران بعد از تشییع جنازهٔ امام خمینی بزرگترین اجتماع ایران بوده است. کسی که ذهن تئوری توطئه دارد شاید فکر کند ایران و آمریکا ساخت و پاخت کردهاند، ولی او این را به دلیل اظهارات خود آمریکاییها در روز جمعه دور از ذهن میداند.
او میگوید فیلمهایی که از شادی مردم پخش شد قابل اتکا نیست، چون خودش با پول در جیب میتواند برای مرگ هر کسی چنین فیلمی تهیه کند، و به نظر او مردم شادی نکردند. توییت ترامپ دربارهٔ سایتهای فرهنگی را خطاب به مردم میداند و فکر نمیکند هیچ ایرانیای با خواندنش جز عصبانی شدن احساسی بکند. تئوریهای توطئه را فرضی بررسی میکند و میگوید اگر هر کدام راست باشد، ربطی ندارد به اینکه چنین عکسالعملی را پیشبینی نمیکردند. نتیجه میگیرد یا باید گفت ایران و آمریکا توافق کردند، یا این نشانهٔ عدم فهم عمیق افکار عمومی است؛ به نظر او دومی درست است.
تاجرمنشی آمریکا و ایدئولوژی
او میگوید در آن سخنرانیها تأکید کرده بود که آمریکا را نمیتوان تحلیل کرد مگر با دو نیروی رقیب، یعنی تاجرمنشی و ایدئولوژی آزادیخواهی، و تاریخش مانند نوسانی بین این دو قطب است. به گفتهٔ او چامسکی گفته که در کاخ سفید این بحث هست که آیا زمانش رسیده رک بگویند دنبال منافع اقتصادیاند. ترامپ کمتر از واژههای ایدئولوژیک استفاده میکند و رک از پول حرف میزند، مثلاً در مصاحبهای دربارهٔ خاشقچی میگوید «تیک دِ مانی».
او میگوید انتخابات بعدی نقطهٔ عطف مهمی است: اگر ترامپ رأی بیاورد، یعنی کسانی که گفتند دیگر لازم نیست ظاهرسازی کنیم حق داشتند. ایرانیان به گفتهٔ او نقطهٔ ضعف سیاست خارجی آمریکا شدهاند و ترور سلیمانی که قرار بود نقطهٔ قوت ترامپ باشد به نقطهٔ ضعف تبدیل شده است. جمهوری اسلامی بدون ایدئولوژی نمیتواند؛ ولی ممکن است ده یا بیست سال دیگر مردم ایران به جایی برسند که بشود بدون ایدئولوژی شیعه با آنها حرف زد، و فعلاً آمریکاییها دارند تست میشوند.
ایرانیها، کربلا و انتقام
او میگوید ترامپ خودش را استاد نگوشیایشن میداند و بلد است کجا تهدید کند و کجا تطمیع، ولی ایرانیها به راحتی باختباخت بازی میکنند. مثالش صاحب آژانسهایی است که نود و نه درصدشان، به گفتهٔ او که مطمئن است، میگویند برو با همان اسنپ و تپسی کار کن. هویت ملت ایران و کلاً شیعه حماسهٔ کربلاست؛ او میگوید مسئلهٔ ایستادن در مقابل قلدری و دفاع از ضعیف در فرهنگ ایرانی مهم است و برای آن داستان طرفداری معلمان و استادها در زنجان از بایرلورکوزن در مقابل رئال مادرید را تعریف میکند.
او میگوید به همین دلیل سلیمانی چون مظلومانه کشته شده محبوبتر شد و ترامپ نمیتواند این را بفهمد. میگوید مردم ایران پیروان مختارند نه پیروان امام زینالعابدین یا امام صادق، و ایرانی ملحد و ضد دین هم اهل انتقام است. امیدوار است لحنش نه تأیید این فرهنگ باشد نه تکذیب. اگر کسی اینها را به ترامپ خوب توضیح دهد، به نظر او ترامپ به این نتیجه میرسد که مردم ایران دیوانهاند، همانطور که مردم ایران مطمئناند ترامپ دیوانه است.
ایراد مسطح بودن زمین
او میگوید سؤالاتی هم در گروه مطرح شد و جلسهٔ بعد دقیق میخواند، و حالا سراغ ایرادات علمی به قرآن میرود. احتمالاً جزو ساینتفیک ارورهای مربوط به زمینشناسی این است که میگوید در قرآن آمده زمین مسطح است؛ مثل ایستادن به سمت قبله و مشکل نماز و روزه در قطب شمال و جنوب. او میگوید قبلاً جواب داده است. نکتهٔ جدیدش این است که یک لحظه فکر کنید همین الان میدانید زمین کروی است و میخواهید یک دستوراتی در مورد عبادت روزانهٔ مردم بگویید؛ چه کار باید بکنید؟ فکر میکند مشکلی وجود ندارد: مثلاً میشود گفت در آن دایره زندگی نکنید، و در خود قطب هم میشود عبادت کرد. بعد با طعنه میگوید پس این جزو معجزات اسلام است که قطبها را خداوند سرد کرده، و مزخرف کردن چقدر شیرین و ساده است.
دربارهٔ آیههایی مثل «جعل لکم الارض فراشاً» میگوید ربطی به مسطح بودن ندارد و حرف از مسطح بودن نیست. دربارهٔ معنای فراشاً میگوید نمیداند دقیقاً تأکید روی چیست و باید ادبیات عرب را دید، چون نگشته نمیداند؛ ولی فکر میکند مردم رنگارنگ بودن و نرم بودن و زیر پا بودن میفهمند، نه مسطح بودن. به گفتهٔ او فنومن این است که ما روی زمین مسطحی زندگی میکنیم، و «کیف سطحت» در مقابل «کیف کروت» نیست.
دربارهٔ «مهاد» میگوید گهواره مسطح نیست و با طعنه میگوید اگر از «مهد دانش» نتیجه بگیریم، ایران هم یک کشور مسطح است. یکی از حاضران میگوید گهواره حول یک محوری هم هست و او با طعنه میگوید «پس الان یک معجزه کشف کردیم». دربارهٔ گسترده بودن میگوید قرآن میگوید زمین به این گستردگی چرا مهاجرت نمیکنید، و این اشاره به مسطح بودن نیست.
آب شیرین و شور و کوهها
دربارهٔ آب شور و شیرین او میگوید این معجزه نیست: پدیدهای است که یک نفر دیده، و اگر سی رودخانه شناسایی شده باشد بدتر است؛ هر احمقی از صد کیلومتری آن را ببیند، میفهمد. دربارهٔ برزخ با طعنه میگوید برزخ میتواند چند سانتیمتر باشد و «پس این قسمتش واقعاً معجزه است!». به گفتهٔ او آیهها از نشانههایی در طبیعت میگویند که نباید تعجب کنید آدمهای بد در کنار آدمهای خوباند.
دربارهٔ ادعای اینکه کوهستانها مانع زمینلرزه میشوند، یکی از حاضران میگوید در قرآن کوهها مثل میخاند. او میگوید چنین چیزی در قرآن نیست؛ چیزی که هست اوتاد و میخ است، که از نظر او کاندید حالت معجزهآسا میتواند باشد، چون تا قرن نوزدهم، تا جایی که میداند، نمیدانستند کوهها ریشه دارند. ولی اگر کسی متن قدیمی مشابهی پیدا کند، معلوم میشود اورجینال نیست؛ میگوید اعتقاد ندارد معجزه باشد و جالب بودن به معنی معجزه نیست. روایتی که اگر کوهها نبودند باد زمین را میبرد را ایراد به قرآن نمیداند، بلکه ساینتیفیک ارور یک کتاب روایت میداند.
معنا داشتن پدیدههای طبیعی
او میگوید اینکه زمین لرزهها مجازات الهیاند چه ربطی به زمینشناسی دارد؟ مسئله این است که پدیدههای طبیعی معنیدار هستند یا نیستند. ساینس نمیگوید که اینها معنیدار نیستند، ولی آدمهایی که ساینتیست به معنای ساینس پرست هستند احساس میکنند علم ثابت کرده زمین لرزه یک چیز رندوم است؛ او میگوید علم این را مطلقاً نمیگوید.
مثال او بارور شدن زن است: میگویند آمیزش صورت میگیرد، فلان تعداد اسپرم میروند، تخمک هست و بقیه رندوم است. او میگوید یک تحقیقات جدیدی نشان میدهد تخمک سیگنال میفرستد؛ و اگر یک قدم جلوتر معلوم شود که با احساس عاشقانه این سیگنال قویتر میشود، پس رندوم نیست. میگوید وقتی نمیتوانی پیش بینی کنی، یعنی به انتهای آن نرسیدی.
در گفتوگو با حاضران او میگوید هزاران پدیده در علم است که میگویند اینجایش رندوم است و اصلاً معلوم نیست که رندوم باشد. میگوید معتقد نیست که کارهای آدمها باعث زمین لرزه شود، ولی جایی که حرف رندوم است یعنی علم ناقص است و امکان اینکه معناهایی وجود داشته باشد و دخالتهایی ماوراءالطبیعی بشود باز است. دربارهٔ ایراد گردبادها و طوفانها میگویند اگر اینها ساینتیفیک ارور است، کلاً اعتقادات دینی ساینتیفیک ارور هستند.
معجزات
او میگوید با توجه به اینکه آخر جلسه است حس خوبی ندارد و فکر میکند ناقص میماند. اینکه تمام معجزات ساینتیفیک ارور هستند، برای اینکه نقض قوانین طبیعیاند، به نظر او یک موضوع مستقل است. وجه اشتراک معجزهتراشها و کسانی که ساینتیفیک ارور پیدا میکنند این است که هر دو خیلی به علم اهمیت میدهند؛ او میگوید ایدهٔ اصلیشان غلط است.
او میگوید بعضی علمگراهایی که قرآن را قبول دارند تلاش میکنند معجزات را در قالب قوانین علمی بیاورند، مثلاً شکافته شدن نیل با عبور یک شهابسنگ. او این تصویر را بیشتر شبیه کارتون و به درد کمدی میداند. میگوید نمیخواهد دربارهٔ مکانیسم معجزه تئوریپردازی کند، همانطور که دربارهٔ جن نکرد.
استدلال او این است که اینکه قوانین علمی هیچوقت نقض نمیشوند یک پیشفرض است، نه کشف علمی؛ علم نچرالیسم را فرض میکند. علم برای پدیدههایی که دربارهٔ آنها حرف میزند محدودیت گذاشته است و مهمترینش تکرارپذیر بودن است، پس معجزه که تکرارپذیر نیست ذاتاً خارج از علم است. به گفتهٔ او علم نمیگوید معجزه وجود ندارد؛ میگوید «معجزات در محدودهٔ کار من نیست» و شاید وجود داشته باشد. بنابراین نمیتوان گفت کسی که به ماوراءالطبیعه اعتقاد دارد غیرعلمی فکر میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه