جلسه از اینجا شروع میشود که آیا اعتقاد به جن و فرشته ایراد علمی حساب میشود و تفاوت غیر علمی بودن با ضد علمی چیست. بعد دربارهٔ غرور علمی و زبان در حیوانات حرف میزند و به خطاهای تاریخی میرسد: مریم خواهر هارون، سامری، پرستش مریم و ذوالقرنین.
ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل: دعا، قانون و ملائکه
او میگوید جلسهٔ قبل به متن «ساینتیفیک ارور»، به قسمت تاریخیاش رسیدند و قسمتهای کیهانشناسی و فیزیک تمام شد. حسّش این است که دارند وارد قسمت جدیدی میشوند که بحثهای تاریخی است و بعد جامعهشناسی؛ چون تعهد کرده همه را تا آخر بگوید، همین ساختار را پیش میبرد.
یادآوری میکند که موضوع جلسهٔ قبل معجزه و دعا بود. جهان لاپلاسی سادهشده را در نظر بگیرید، یک سری توپ و نیرو: اگر جهان همین باشد، با دعای او باران نمیآید؛ و او تخیل میکند که پنجاه سال دیگر پیشبینی هوا آنقدر دقیق شود که بتوان به علمای قم گفت در بیابان بیخود دعا نکنید. یک راه این است که آدم متدین منکر شود که قوانینی که ساینس میگوید واقعاً قوانین جهاناند؛ فرمولها نظم را توصیف میکنند و ممکن است قوانین معنوی دیگری هم باشد، و او میگوید بارها فکر کردهایم قوانین را پیدا کردیم و بعد فهمیدیم اشتباه میکردیم.
راه دیگر ایجنت هوشمند است: مثل فوتبال که بازیکنها توپ را میبرند و با قوانین متناقض نیست. به گفتهٔ او ایمان به ملائکه جزء بخش اصلی ایمان ماست و ملائکه امر الهی را در جهان جاری میکنند. توجیه دیگری هم هست که ملائکه همان قوانین طبیعیاند، و او آن را از تفسیر مهندس بازرگان شنیده؛ مثل روایتی که با هر قطرهٔ باران فرشتهای است.
گزینهها دربارهٔ ملائکه، بیقضاوت
او میگوید طبق روال جلسات قرار نیست دربارهٔ اینکه جن و فرشته چیست اظهارنظر کند، فقط میگوید آیا ساینتیفیک ارور هستند یا نه؛ کافی است گزینههایی را بگوید و انتخاب نکند. اگر ملائکه قانونمندی جهان باشند، هر قانونی امر الهی است و فرشتهها جاری میکنند؛ فکر میکند مهندس بازرگان هم دوست داشته قرآن را در لایهٔ تعبیرهای علمی تطبیق بدهد.
این تعبیر ما را از ایجنت هوشمند دور میکند و به تعبیر اول برمیگرداند. او میگوید متون دینی به سمت ایجنت هوشمند هستند و در جهانی که قرآن توصیف میکند حداقل سه موجود هوشمند وجود دارد: انسان، جن و ملائکه. هوشمندی لزوماً اختیار نیست؛ مثل رباتهای نامرئی.
یکی از حاضران میپرسد چه نیازی به واسطه است و چرا خدا مستقیماً ریزالت را ایجاد نمیکند. او میگوید این بحث قدیمی است که جهان مثل هرمی است و خداوند در رأس آن، و اگر پایین قرار است کاری شود باید سلسلهمراتب طی شود؛ ملائکه سرانگشتهای خدا هستند.
همهٔ اینها آپشنهایی است که هیچ کدام را نمیخواهد قضاوت کند: دوگانگی قوانین ریاضی و قوانین معنوی، با ملائکه به عنوان ایجنتهای هوشمند بدون اختیار. از این توصیف دوگانه خوشش نمیآید ولی اشکالی نمیبیند. تفسیری که مهندس بازرگان میکند این است که همهاش ملائکهاند. میگوید نمیخواهد دکترای فرشتهشناسی بدهد؛ میتوانید در ذهن خودتان به جهانی برسید که با ساینس تعارض نداشته باشد.
غیر علمی بودن با ضد علمی بودن
ساینتیفیک نبودن با ساینتیفیک ارور داشتن فرق دارد. غیر علمی یعنی دربارهٔ موجودی حرف میزنم که در علم بررسی نشده یا هنوز به آن نرسیدیم. یکی میگوید جن باید توسط ساینس دیتکت شود، دیگری میگوید ملائکه در سطحیاند که به ساینس ربطی ندارد؛ او با این حرفها مشکلاتی دارد ولی همه را کنار هم میگوید. احساسش این است که تصور استعاره بودن ملائکه با متن خیلی سازگار نیست، هرچند احتمال استعاری بودن هست؛ مثلاً «فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا».
او میگوید راه باز است که کسی بگوید بیان ملائکه تمثیلی است، همانطور که قرآن چند بار تمثیلی بودن بهشت و جهنم را میگوید. ولی باید همهٔ آیات ملائکه را خواند؛ مثلاً آیهٔ «أُولي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ»: آدمی که فکر میکند اینها قوانیناند باید سه نوع قانون داشته باشد که با این استعاره جور دربیاید. یک خرده سخت است ولی توپ در زمین آنهاست.
یک عده تئوریشان این است که جنها موجودات ذرّهبینیاند و ملائکه قوانین جهان؛ تئوری دیگر این است که اینها یک جور حیات سومی است بر یک پایهای که ما نمیشناسیم. او میگوید به دلایلی شاید نظریات دوم را بیشتر میپسندد، ولی انصاف را رعایت میکند و به کسی که شجاعانه مسئله را حل میکند کردیتی میدهد؛ مشکلاتی هم دارد، مثلاً اینکه این موجودات ذرّهبینی چطور برای سلیمان کار میکردند. نظریههای نوع دوم نمیگویند چیست و از این مزیت برخوردار میشوند. آیا علم گفته است که حیات نوع دیگری وجود ندارد؟ نه.
ایتئیسم، غرور و علم
به نظر او ایتئیسم ناشی از علمگرایی نتیجهٔ ساینس نیست بلکه نتیجهٔ اغراق در موفقیت علم است. اگر دانشمند متواضعانه فکر کند یک هزارم چیزهایی را که باید کشف شود کشف نکرده، ایتئیست نمیشود چون نمیگوید جن وجود ندارد. ایتئیستهای علمگرا میگویند دین حاصل جهل است و علم همه جا را روشن کرده و خدا زائد است؛ در این ادعا مستتر است که تقریباً همه چیز را بررسی کردهایم.
در مقابل میگوید ایتئیسم از غرور آمده است و کفر نتیجهٔ طغیان این آدمهاست. دانشمند متواضع، مثل انیشتین یا نیوتن، از علم خودش به ایتئیسم نمیرسد؛ دانش همراه با تکبر و غرور به ایتئیسم منجر میشود. او به عنوان یک آدم دیندار میگوید بیخدایی نتیجهٔ فساد اخلاقی است؛ طرف ضعف اخلاقی دارد و از ساینس به اضافهٔ غرور به آنجا رسیده است.
او به آیهٔ «فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ» در سورهٔ مؤمن اشاره میکند که در وصف کفار است، و میگوید زیستشناسان و نوروساینتیستها هیچ چیز نمیدانند و برای چه شاد باشند. دربارهٔ کتاب داوکینز میگوید به نظرش فیزیک مهمتر است، و با شوخی میگوید اگر خودش فکر کند در مرکز علم جهان است، یک ایتئیست قرآنگرا میشود.
هوشمندی حیوانات
او میگوید در نگاه دینی و عرفانی جهان هوشمندتر از آن است که تصور میکنیم و در همهٔ موجودات سطحی از هوشمندی هست؛ این با ساینس یک مقدار کانفیلیکت دارد، ولی زیستشناسی روز به روز میفهمد که هشتپا و دلفینها خیلی هوشمندند. اشتباه ما این است که میخواهیم یک چیزی مثل خودمان پیدا کنیم؛ با ایدهٔ ویتگنشتاینی که زبان حاصل معیشت است، ما معیشت حیوان را نمیفهمیم.
در قرآن سطح هوش حیوانات بیشتر از چیزی است که در علم به آن معتقدیم. اینکه سلیمان زبان حیوانات را میدانست، به نظر او یعنی ابزار ارتباطی پرندگان پیشرفتهتر از آن چیزی است که فکر میکنیم، نه اینکه هدهد به عبری با سلیمان حرف میزد. هدهد خبری از ملک سبا میآورد و در ستایشش خدا را از راه معیشتش میشناسد؛ از قرآن نمیفهمد که سلیمان مغز او را دستکاری کرده باشد.
ایرادهای تاریخی
او میگوید آدمهایی که از ساینس حرف میزنند معلوم نیست منظورشان چیست؛ ساینس از زمان گالیله شروع شد و مطالعات تاریخی مدل ریاضی نمیسازد. به نظرش باید این اسم عوض شود: ارور یعنی جاهایی که قرآن چیزی گفته که برای آکادمی امروز قابل قبول نیست.
در گروه بحثی مطرح شد که چرا آثار قومهای گذشته را نمیبینیم. او میگوید قرآن چند قوم را نام میبرد که مجازات شدند و آثارشان هست، مثل عاد و ثمود در شمال عربستان؛ عکسهایش در اینترنت هست. یکی آیه را چیز دیگری فهمیده بود و او میگوید اگر آنطور فهمیدهاند، آیه منظورش این نیست.
ایراد این است که قرآن مریم را با میریام خواهر هارون اشتباه گرفته. او میگوید این را در جلسات سورهٔ مریم، نه به عنوان ایراد، توضیح داده: اولاً قرآن نگفته، یک عده به مریم گفتند. مادر مریم نذر کرده بود، دختر شد و اسمش را مریم گذاشت، اسم خواهر هارون که تنها زن کاهن در تاریخ بنیاسرائیل بود. وقتی مریم با بچه برگشت، به مسخره گفتند «يا أُخْتَ هارُونَ» و این متلک است.
سامری و پرستش مریم
ایراد این است که سامریها در مصر زندگی نمیکردند. او میگوید قرآن نگفته سامریها در مصر بودند؛ یک آدم به اسم سامری هست. تحقیقاتی هست که سامریها پیش از میلاد در مصر بودند ولی تحقیقی ندیده که بگوید در زمان موسی. حسّش از قرآن بیشتر این است که سامریها در مصر نبودند، چون اگر بودند به یک آدم نمیگفتند سامری؛ لقب خاصی است.
ایراد این است که قرآن میگوید مسیحیان مریم را به عنوان بخشی از تثلیث میپرستند. او میگوید آیهٔ پایان مائده میگوید آیا تو به مردم گفتی تو و مادرت را به عنوان اله بپرستند، و این ربطی به تثلیث ندارد. شواهد تاریخی از فرقهای به اسم Collyridianism هست که مریم را میپرستیدند، و کاتولیکها هم الان از مریم حاجت میخواهند که به معنای قرآنی پرستش است؛ منکرش هم نیستند و میگویند worship میکنیم.
ذوالقرنین
او میگوید میخواهد ایراد را جدی مطرح کند و شاید اذیت شوید: شخصیتی به نام ذوالقرنین در قرآن هست که نمیدانید کیست. یکی کوروش را میگوید؛ یکی امام زمان را، و او با شوخی و توصیهٔ اخلاقی میگوید آن حرف را از گوش دیگر بیرون کنید.
تنها داستانهایی در قرآن که یک مقدار میشود تردید کرد داستانهای سورهٔ کهف است؛ فقط به عنوان متنشناسی میگوید. کسی که بگوید داستان یوسف و عیسی و موسی واقعی نیست، از روی متن بلافاصله محکومش میکند؛ ولی در سورهٔ کهف نشانههای متنی هست، مثل لحن راز آمیز، که کسی شک کند. او طرفدار این است که واقعیت هستند، ولی اگر کسی بگوید واقعیت نیستند محکومش نمیکند.
فرض او این است که این داستانها به وقایع واقعی اشاره میکنند؛ فضای سورهٔ کهف پردهبرداری از غیب انسانی است و اول سوره «عَجَباً» آمده. دو کاندید اصلی ذوالقرنین اسکندر و کوروشاند؛ فکر میکند مرحوم علامه طباطبایی با کوروش تطبیق میدهد و خیلیها با اسکندر. کوروش به بابل حمله کرد و یهودیها را آزاد کرد و در تورات از او به عنوان مأمور خدا یاد میشود؛ اسکندر جهانگشاتر است ولی معنویتی از او ثبت نشده.
بعد ایراد را بزرگتر میکند: متنی قدیمی به اسم الکساندر رومنس با منشأ یونانی هست که در آن هم داستان ساختن سد و هم ماجرای موسی و خضر، به شکل داستان اسکندر و آشپزش، آمده. ایراد تاریخی این است که قرآن افسانههای یونانی را به دو داستان بیربط تبدیل کرده است؛ او این را به شکل پرسش و ایراد مطرح میکند و میپرسد چگونه جواب میدهید.
→ متنِ کاملِ این جلسه